Mukaddime ve fıkhî meseleler

Müstensihin mukaddimesi (Şeyh Misbâh)

Müstensihin mukaddimesi.

Hamd âlemlerin Rabbi Allah'a; salât ve selâm bütün yaratılmışların efendisi, sevgili şefaatçi, şefkatli ve merhametli Peygamber'e, âline ve ashâbına olsun. O, Rabbi adına her nefeste yüz bin yakın ferahlık bulunduğunu haber vermiştir. Allah'ım, bize öğrettiğinden başka bilgimiz yok; Sen hakkıyla bilensin, hikmet sahibisin. Tövbemizi kabul et; bize katından ilim öğret, âyetlerini ve Resûlünün hadislerini anlamayı nasip et. Rabbim, seyyidimiz Muhammed'e razı olacağın, beni rahmetine yaklaştıracağın, önderime ikram edeceğin, topluluğumu kabul edeceğin, günahımı bağışlayacağın ve Sana kavuşmama vesile kılacağın salâtı ihsan et. Bundan sonra:

Resûlullah'ı ve âlini seven sevgili kardeşlerim! Nerede olursanız olun Allah'ın selâmı üzerinize olsun; O'nun hazinelerinden gelen bereketler bütün hâllerinizde sizi kuşatsın.

Mukaddes Zât'ına yaraşan hamd, âlemlerin Rabbi Allah'adır. Böyle hamdin sahibinin karşılığı rızandır.

İki âlemin efendisine, makamına yaraşan, bizi onun feyzine ve mânevî yakınlığına eriştiren, üzerimize tükenmez nimetler ihsan eden, Senin katından ledünnî ilimler bağışlayan salât ve selâm olsun.

Resûlullah'ı seven kardeşlerim, onun mânevî yardımını dileyerek seyyidimiz Muhammed'e salavat konusuna başlıyoruz:

Önce namazın genel anlamı nedir?

Namaz kul ile Rabbi arasında bağdır. Kul huşû içinde, kimin huzurunda olduğunu bilerek namaz kıldıkça yakınlığın tadını alır, bu hâlin sürmesini ister; nafileleri artırıp Rabbinin huzurunda durmaya yönelir. İslâm'ın temel farzlarından namaz hakkında kısa bir hatırlatma budur.

Peygamber'e salavata gelince, müstensih bunu kul ile sevgili Peygamber'i arasında mânevî bağ olarak anlatır. Huzur ve huşû içinde salavatın, ona muhabbeti ve onun feyzinden nasibi artıracağını söyler. Velilerin, Peygamber'i tanıma ve mânevî feyz alma yolunda çok salavatı önemli gördüklerini aktarır.

Mânevî yardımını tanımanın yolu, az önce belirtilen şartla ona çokça salavat getirmektir. Kardeşim, dostlarından birini sevdiğinde ondan söz etmeyi, adını her yerde, her durumda ve karşılaştığın kimselerin yanında anmayı sevmez misin? Öyleyse iki âlemin efendisini sevdiğinde hâlin nasıl olmalıdır? Sevdiğin kişi, kendisini sürekli andığını öğrense sevgini soğuklukla mı karşılar, yoksa sevgi ve yakınlıkla mı? Sevgisi ve yakınlığı daha büyük olur, ihtiyacını gidermeye de koşar. Ona bu anlamları taşıyan bir telefon mesajı gönderdiğini düşün; cevabı nasıl olur? Allah'ın onun kabrine, yaratılmışların seslerini işitebilen ve kendisine selâm verenlerin selâmını Muhammed'e ulaştıran bir melek görevlendirdiğini bilmiyor musun? O da selâma karşılık verir. Amellerin ona sunulduğunda içlerinde salât ve selâmı bulursa sana soğuk mu davranır, sevgi mi gösterir? Amel defterinde bir günah varsa, salavatının bereketiyle örtülüp silinmez mi? [Bu paragraf müstensihin hitabı ve aktardığı inançtır; rivayetlerin sıhhati ayrıca incelenmelidir.]

Müstensihe göre birçok ârif, yaşı ilerleyip ameli azalan, günahı çoğalan ve ömrünün sonu yaklaşan kimsenin salavatı çoğaltmasını tavsiye eder. Çünkü o, iki âlemin efendisine bir salavat getirirse Allah bu salavat sebebiyle ona on (salât) ile karşılık verir. Allah kime bir kez salât ederse ona merhamet eder; kime merhamet ederse onu bağışlar; kimi bağışlarsa onu cennete koyar.

Kardeşiniz Şeyh Misbâh.

Şimdi Saâdetü'd-Dâreyn fî's-Salâti alâ Seyyidi'l-Kevneyn kitabını ele alacağız.

Metni yazıp açıklama isteyen yerlerde duracağız. Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla başlayalım.

Mukaddime

Mukaddime

Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla.

Allah'ım! Celâlinin büyüklüğüne ve bol ihsanlarına yaraşan her türlü hamd ile Sana hamd ederim: bağış hazinelerinden bana yahut yaratıklarından herhangi birine ulaşan her nimet için; özellikle nimetlerinin gerdanlığındaki en değerli halka, kereminin meyvelerinin ilki olan seyyidimiz Muhammed için. Onu bütün yaratılmışlara nimet, âlemlere rahmet olarak gönderdin; onunla bizi dosdoğru dinine ve yoluna ilettin. Ona bütün faziletleri verip her fazilet sahibinden üstün kıldın ve ‘Allah'ın sana lütfu pek büyüktür’ buyurdun. Lütfunla onu ayırdığın gibi ‘Allah ve melekleri Peygamber'e salât eder. Ey iman edenler, siz de ona salât edin ve tam bir selâmla selâm verin’ buyruğunla da ona özel bir ikramda bulundun. Allah'ım! Salâtlarının en üstününü, en faydalısını, en kapsamlısını, en genişini, en güzelini, en kuşatıcısını, en iyisini, en eşsizini, en nurlusunu, en parlak olanını, en eksiksizini ve en yüksek olanını; katında makamı en yüksek ve her yönden Sana en sevgili olanını ihsan et. Ona denk olan, ne ondan üstün ne de ondan aşağı bir selâmı da buna kat. Bu salât ve selâm, tükenmez lütfunun feyzinden doğsun ve Sana kullarının en sevgilisi Ebü'l-Kâsım seyyidimiz Muhammed'e, bildiklerinin sayısınca ve kelimelerinin mürekkebi miktarınca ardı ardına ulaşsın. Başlangıçsız geçmişte ve sonsuz gelecekte devam etsin. Bütün âlemler en küçük parçalarına bölünse bile onların sayısı bu salâtların sayısı tükenmeden biter, onda birine dahi ulaşamaz. Her göz açıp kapayışta ona ulaşan salât, önceki bütün salâtların toplamıyla katlanmış olarak bütün faziletiyle devam etsin; geçmiş zamanların öncesine eşlik etsin ve bütün sayılar ona yetişmekten âciz kalsın. Peygamber'in bütün yaratılmışlardan üstünlüğü gibi bu salât da bütün salâtlardan üstün olsun. Âline, ashâbının tamamına ve apaçık dininin kapsamına giren herkese de salât ve selâm olsun.

Bundan sonra: Ümmet, Allah'ın kitabına, Resûlünün hadislerine, âlimlerin sözlerine ve sâlihlerin haberlerine dayanarak seyyidimiz Muhammed'e salavat getirmenin en üstün taat ve en faydalı ibadetlerden olduğu hususunda birleşmiştir. Bu sebeple âlimler onun fayda ve faziletlerini açıklayan kitaplar ve risaleler yazmıştır.

Hâfız Sehâvî, el-Kavlü'l-Bedî‘ fî's-Salâti ale'l-Habîbi'ş-Şefî‘ adlı kitabında şöyle der:

Bu konuda İsmâil el-Kâdî ile Ebû Bekir b. Ebî Âsım en-Nebîl gibi birçok kişi eser yazmıştır.

Mâlikî Ebû Abdullah en-Nümeyrî de el-İ‘lâm bi-Fadli's-Salâti ale'n-Nebî adlı kitabı yazmıştır.

İbn Beşküvâl'in talebesi Kurtubalı Ebû Muhammed b. Cebr b. Muhammed b. Cebr b. Hişâm, güvenilirlik, fazilet ve dindarlıkla tanınmış; 630 yılında vefat etmiştir.

Hanbelî Ebû Abdullah İbn Kayyim, Celâü'l-Efhâm adlı kitabı yazmıştır.

Umdetü'l-Ahkâm'ın şârihi Mâlikî Tâc Ebû Hafs Ömer b. Ali el-Fâkihânî, el-Fecrü'l-Münîr fi's-Salâti ale'l-Beşîri'n-Nezîr adlı eserini yazmıştır.

Şihâb Ahmed b. Yahyâ b. Fazlullah'ın çağdaşı Tunuslu Mâlikî Ebü'l-Kâsım b. Ahmed b. Ebü'l-Kâsım b. Bennûn el-Kureşî, Fadlü't-Teslîm ale'n-Nebiyyi'l-Kerîm adlı küçük bir risale kaleme almıştır.

Tanınmış hâfız Endülüslü Ebü'l-Abbâs Ahmed b. Ma‘d b. Îsâ b. Vekîl en-Necîbî el-Eklişî, Envârü'l-Âsâri'l-Muhtassa bi-Fadli's-Salâti ale'n-Nebiyyi'l-Muhtâr adlı risaleyi yazmıştır.

Hanefî şair Şihâb İbn Ebî Hacle, Def‘u'n-Nikme fi's-Salâti alâ Nebiyyi'r-Rahme adlı eseri kaleme almıştır.

el-Kâmûs ve Seferü's-Saâde'nin müellifi dil âlimi Mecdüddin el-Fîrûzâbâdî, es-Salât ve'l-Büşer fi's-Salâti alâ Seyyidi'l-Beşer adlı eseri yazmıştır.

Sehâvî der ki: Bunların hepsini inceledim.

Dil âlimi Ebü'l-Hüseyn İbn Fâris de bu konuda yazmıştır.

Hâfız Ebû'ş-Şeyh İbn Hibbân da yazmıştır.

Hâfız Ebû Mûsâ el-Medînî de yazmıştır.

Hâfız İbn Beşküvâl, el-Kurbe ilâ Rabbi'l-Âlemîn bi's-Salâti alâ Muhammed Seyyidi'l-Mürselîn adlı küçük bir eser kaleme almıştır.

el-Muhtâre'nin müellifi Hâfız Ziyâ Ebû Abdullah el-Makdisî de yazmıştır.

Hâfız Ebû Ahmed ed-Dimyâtî'nin eserinin adının Keşfü'l-Gumme bi's-Salâti alâ Nebiyyi'r-Rahme olduğu söylenir.

Ebû Abdüssamed b. Abdülvehhâb b. Asâkir de yazmıştır.

Hâfız Ebü'l-Feth İbn Seyyidinnâs el-Ya‘murî de yazmıştır.

Hâfız Muhibb et-Taberî de yazmıştır.

Tlemsen'de yaşayan Hâfız Ebû Abdullah Muhammed b. Abdurrahman en-Necîbî de kırk hadislik bir eser yazmış, 610 yılında vefat etmiştir. [الكلام هنا للمؤلف] notuna göre bu söz Sehâvî'nin değil müellifindir; cümle 'belirtir' diye Sehâvî'ye nispet edilmişti.">Ben ise bu son sayılanların eserlerine doğrudan ulaşamadığım için bunlardan yalnızca aracı yoluyla nakilde bulundum.

İlk iki müellifin eserleri küçük birer risaledir.

Üçüncüsünün, yani Nümeyrî'nin kitabı, onlara göre daha faydalı ve hacimlidir; hacmini tekrarlar ve isnadların genişçe aktarılması artırmıştır.

Dördüncüsü, yani Ebû Muhammed İbn Cebr, kaynak belirtmeden birçok garip rivayet nakletmiştir. Güvenilir bilindiği için ondan bazı şeyler aktardım; ancak görünüşe göre hadis ilmi onun asıl uzmanlığı değildi.

Beşincisi İbn Kayyim'in eseri içerikçe değerlidir; fakat müellifin âdeti üzere çok sayıda konu dışı açıklama içerir.

Altıncısı el-Fâkihânî'nin kitabı on iki babdır. İlk beşi başlığıyla doğrudan ilgilidir; kalanının bir kısmı hac menâsiki, bir kısmı siyer kitaplarına daha uygundur.

Yedincisi İbn Bennûn, bu konudaki âyeti ele almış ve çeşitli faydalara da değinmiştir.

Sekizincisi el-Eklişî, birkaç sayfada kırk hadis toplamıştır.

Dokuzuncusu şair İbn Ebî Hacle'nin yazma sebebi veba salgınıdır. Eser esasen salgının haberleri ve şiirleri hakkındadır; fakat üçte birinden biraz fazla olan mukaddimesinde salavat konusunu işlemiştir.

Onuncusu el-Fîrûzâbâdî'nin kitabı kıymetlidir; yine de hadisler hakkında verdiği hükümler ve kaynaksız naklettiği garip lafızlı rivayetler incelenmelidir. Eserin sonunda Sevr Mağarası kıssası vardır. Müellif, bir toplulukla mağarayı ziyaret etmeye niyet etmesinin kitabı yazmasına vesile olduğunu söyler. Mukaddimesinde Ebû Nuaym, Takıyyüddin es-Sübkî ve Cemâl İbn Cümle'nin görmediğim eserlerini de anar.

Ebû'l-Abbâs Ahmed b. el-Fazl el-İsfahânî el-Cassâs'ın biyografisinde de onun salavat konusunda bir kitap yazdığını ve 464 yılındaki vefatından bir yıl önce bunu rivayet ettiğini gördüm.

Hanbelî Hâfız Şemseddin Muhammed b. Ahmed b. Abdülhâdî'nin biyografisinde, görmediğim bir salavat risalesi yazdığı belirtilir. Sehâvî, saydıklarının en güzeli ve en faydalısının beşinci eser, yani İbn Kayyim'in kitabı olduğunu söyler.

Sehâvî der ki: Kitabımı temize çektikten sonra hadis hâfızlarından bir meslektaşımızın er-Rakmü'l-Mu‘lem adlı eserine rastladım. Eser, salavatın getirildiği yerleri inceler; bu, kendi kitabımın bablarından yalnız biridir. İki üç yer dışında yeni bir fayda bulamadım; ancak fakihlerin sözlerini çokça aktarmıştır. Müellifi, aşağıda adı gelecek Kutb el-Haydarî'dir; eseri el-Livâü'l-Mu‘lem adıyla da anılır.

Yine ilmine güvendiğim bir meslektaşım, İbn Cümle'nin bu konuda yazdığı hacimli eseri gördüğünü ve bir süre elinde bulundurduğunu söyledi.

Kitabım yayıldıktan sonra Mekke muhaddisi ve hâfızı İbn Fehd, İbn Beşküvâl'in eserinin bir nüshasını gönderdi. İsnadlarıyla birlikte yalnız iki küçük forma tutuyordu; ihtiyaç duyduklarımı kitabıma ekledim.

Sonra İbn Fâris'in dört yapraklık eserini gördüm.

Ebû'l-Yemen b. Asâkir'in isnadlı ve iki formadan küçük eserini de gördüm.

Ebû Abdullah Muhammed b. Mûsâ b. en-Nu‘mân'ın el-Fevâidü'l-Medîniyye fi's-Salâti alâ Hayri'l-Beriyye adlı formasından da yararlandım. Sehâvî'nin nakli burada biter.

Sehâvî bundan sonra el-Kavlü'l-Bedî‘yi hazırlarken incelediği hadis ve fıkıh kitaplarını sayar.

Murtazâ ez-Zebîdî, İhyâ şerhinde cuma günü çok salavat getirmenin müstehap olduğunu anlattıktan sonra şöyle der: Peygamber'i sevenler farklı lafızlarla çok salavat getirmiş, uzun ve kısa kitaplar derlemiştir. Gördüğüm en uzunlarından biri, Abdülcelîl b. Muhammed b. Azûm el-Kayrevânî'nin tek ciltlik Tenbîhü'l-Enâm'ıdır; ilgi çekici içeriklerle doludur.

Sonraki âlimlerden Muhammed b. Abdülhâlık b. Abdülkâdir eş-Şarkî et-Tâdilî de birçok ciltlik geniş bir eser yazmıştır.

Kısa eserlerden biri, sekizinci hicrî yüzyılın sonlarında yaşayan Muhammed b. Süleyman el-Cezûlî'nin Delâilü'l-Hayrât ve Şevâriku'l-Envâr'ıdır. Aynı dönemde Şîraz'da başka bir kişi aynı ad ve yöntemde eser yazmışsa da Allah'ın Cezûlî'nin kitabına verdiği yaygınlık ve kabul başkasına nasip olmamıştır. Âlimler ve halk ona yönelip şerh ve hâşiyeler yazmıştır. Zebîdî bunu müellifin niyetinin güzelliğine ve Peygamber sevgisindeki ihlâsına bağlar. Hocalarından, bir kişinin Allah katındaki kabulünün eserleri ve talebelerinin durumundan anlaşılabileceğini işittiğini belirtir.

Aynı yolda Tunuslu Hârûşî, Künûzü'l-Esrâr adlı farklı bir eser yazmıştır. Zebîdî, bunu müellifin talebelerinden bazılarının talebesi yoluyla aldığını söyler.

Tâif'te yaşayan hocası Abdullah b. İbrâhim el-Hüseynî de selefin salavat lafızlarını bir araya getiren Meşâriku'l-Envâr'ı yazmış ve ona kıymetli bir şerh eklemiştir; Zebîdî şerhi kendisinden okumuştur.

Dimyatlı eş-Şâmih adlı birinin güzel salavatlar içeren küçük bir kitabını da görmüştür.

Hocası Şihâb el-Melavî, hocası Mevlây et-Tihâmî'den aldığı kırk salavat lafzını bir risalede toplamıştır; Zebîdî bunu da hocasından okumuştur.

Müellif der ki: Ben de bereket umarak onların yolundan gittim ve bu konuda iki risale yazdım.

İlki İthâfü Ehli's-Safâ'dır; selef ve sonrakilerden nakledilen bazı lafızları topladım.

İkincisi el-Füyûzâtü'l-İlâhiyye'dir; orada özgün ve çeşitli lafızlar kurdum. Bunu gören bazı ârifler, düzeni ve dil çeşitliliği sebebiyle Kâmûsü's-Salavât adını verdi.

Üstatlarımızın hocası Mustafa el-Bekrî, Delâilü'l-Kurb adını verdiği yedi salavat lafzı kaleme almıştır; öğrencileri ezberler. Kendisi de bunları metinle iç içe bir yöntemle şerh etmiştir.

Muhyiddin İbnü'l-Arabî'ye nispet edilen salavat lafızlarının mânaları derindir; onları ancak ona yakın mânevî tecrübeye sahip olanlar bütünüyle anlayabilir. Bunların bir kısmını şerh ettim.

Şemseddin el-Bekrî'nin aynı tarzda üç salavatı vardır. Bunları da Rahîku'l-Müdâmi'l-Mahtûmi'l-Bekrî adını verdiğim eserde şerh ettim.

Abdüsselâm b. Meşîş'e nispet edilen salavat, bu türün en güzellerindendir. Mürid için nihai hedeftir; onu cuma günü tekrarlarsa onda sayılamayacak kadar çok fazilet vardır ve başka salavatlara ihtiyaç bırakmaz. Doğu ve batıdan birçok âlim bu salavata şerh yazmıştır.

Gördüğüm şerhlerin en güzeli Tâifli Abdullah'ın iki şerhidir.

İlki kısa, metinle iç içedir; okuyan tek bir metin sanabilir.

İkincisi daha uzun, birkaç formalıktır; ayrıca birkaç sayfalık bir açıklaması daha vardır.

Mürid yalnız bu salavatla yetinmek istemez ve daha fazlasını arzu ederse Delâilü'l-Hayrât'ı sürekli okusun.

Her cuma sabah başlayıp öğleden önce bitirerek tamamlaması yeterlidir.

Geçim işiyle meşgulse kitabın dörtte biriyle yetinsin; her dörtte birinde beş yüz salavat lafzı bulunur. Meşgul kimse için orta derecede miktar budur.

Bir kez okunuşuna on, yüz, iki yüz, beş yüz, bin, iki bin, on bin, yirmi bin, seksen bin, yüz bin veya beş yüz bin okunuş sevabı ya da köle âzat etme karşılığı nispet edilen kısa ve uzun salavatlar üzerine de âlimler eserler yazmıştır. Bunların bir kısmını İthâfü Ehli's-Safâ'da andım.

Müellif der ki: Sehâvî'nin el-Kavlü'l-Bedî‘i, Peygamber'e salavat ve salavat biçimleri konusunda yazılmış eserlerin en güzellerindendir. Her çağda Sehâvî ve Zebîdî'nin saydıklarından başka pek çok büyük âlim de bu konuda yazmıştır:

Kastallânî, İbn Hacer el-Heytemî, Abdülhak ed-Dihlevî, Mahmûd el-Kürdî el-Medenî, Ahmed b. Sâbit el-Mağribî, Şerefeddin Şa‘bân el-Kureşî, Delâil şârihleri, Mustafa el-Bekrî ve aşağıda adları gelecek başkaları bunlardandır.

Yıllar önce onlara uyarak Efdalü's-Salavât alâ Seyyidi's-Sâdât adlı kitabımı derledim. İslâm ülkelerinde yaygınlaşıp kabul gördükten sonra, salavata dair başka muteber eserler buldum. Bu eserlerde, önceki kitabımda bulunmayan çok sayıda fazilet, fayda ve değerli salavat lafzı vardı.

Bu kitabı öncekinin devamı olarak yazdım; gerçekte ise ondan daha temel olacağını umuyorum. Salavata dair kitaplarda ve muteber ilim eserlerinde dağınık bulunan bahisleri, onlarla ilgili başka değerli faydaları da toplayarak genişçe ele aldım. Salavat kitapları dışından aldığım her sözü sahibine nispet ettim.

Salavat kitaplarından yaptığım nakillerde de çoğunlukla kaynak adını veririm; fakat aşağıda sayacağım dört temel eserden çokça naklettiğim için bazen onları ayrıca anmam. Kaynak belirtmediğim söz, bu dört eserden biri olabilir. ‘Falanca dedi’ dersem doğrudan kitabından nakletmişimdir; aracıyla aldıklarımı belirtirim.

İnşallah burada salavatın faziletlerine ve ilgili seçkin faydalara dair daha önce tek bir kitapta toplanmamış güzel nakilleri, nakledilen ve aklî değerlendirmeleri, büyük âlimlerin özlü ifadelerini ve Allah dostlarının açık işaretlerini göreceksin. Şimdi, bu kitabın dayandığı salavat eserlerinin adlarını sıralayacağım. Çoğu, bir araya getirilmesi güç, nadir bulunan eserlerdir. Onları beklenen yerlerde ve başka yerlerde, yakın ve uzak beldelerde aradım; nihayet Allah lütfu ve ihsanıyla bana eriştirdi:

1. el-Kavlü'l-Bedî‘ fi's-Salâti ale'l-Habîbi'ş-Şefî‘.

Mısırlı Şâfiî Hâfız Ebû Abdullah Muhammed b. Abdurrahman es-Sehâvî'nin eseridir.

Elimdeki nüsha müellife okunmuş, çeşitli yerlerinde kendi yazısı bulunan sağlam bir nüshadır.

2. Mesâlikü'l-Hunefâ ilâ Meşâri‘i's-Salâti ale'n-Nebiyyi'l-Mustafâ.

Sehâvî'nin talebesi Şâfiî Şihâbeddin Ahmed el-Kastallânî'nin eseridir.

3. ed-Dürrü'l-Mendûd fî Fadli's-Salâti ve's-Selâmi alâ Sâhibi'l-Makâmi'l-Mahmûd.

Mekkeli Şâfiî Şihâbeddin Ahmed İbn Hacer'in eseridir.

4. Celâü'l-Efhâm fî Fadli's-Salâti ve's-Selâmi alâ Seyyidinâ Muhammed Hayri'l-Enâm. Hanbelî Şemseddin Ebû Abdullah Muhammed İbn Kayyim'in eseridir.

5. el-Livâü'l-Mu‘lem fî Mevâtıni's-Salâti ale'n-Nebî. Şâfiî Kutb el-Haydarî'nin eseridir.

6. el-Melâz ve'l-İ‘tisâm fî Keyfiyyeti's-Salâti ve's-Selâmi alâ Seyyidinâ Muhammed Hayri'l-Enâm. Mâlikî Ebû Muhammed Cebr b. Muhammed el-Kurtubî'nin eseridir.

7. Tuhfetü'l-Ahyâr fi's-Salâti ale'n-Nebiyyi'l-Muhtâr. Mâlikî Abdullah el-Hârûşî'nin eseridir.

8. Şâfiî Şihâb Ahmed el-Melavî'nin, hocalarından aldığı değerli salavat biçimlerini topladığı risale.

9. Edellü'l-Hayrât ile el-Bâkıyâtü's-Sâlihât. Her ikisi Medine'de yaşayan Kâdirî ve Şâfiî Mahmûd el-Kürdî'nin eseridir.

10. Şifâü'l-Eskâm. Mısırlı Şerefeddin Şa‘bân el-Kureşî'nin eseridir.

11. et-Tefekkür ve'l-İ‘tibâr fî Fadli's-Salâti ale'n-Nebiyyi'l-Muhtâr. Mâlikî Ahmed b. Sâbit el-Mağribî'nin eseridir.

12. Tenbîhü'l-Enâm fî Beyâni Ulüvvi Makâmi Nebiyyinâ. Abdülcelîl el-Kayrevânî'nin eseridir.

13. Fethu'r-Resûl ve Miftâhu Bâbihî li'd-Duhûl li-men Erâde İleyhi'l-Vusûl. Hanefî Muhammed Osman el-Mîrganî'nin eseridir.

14. Büyük âlimlerin Delâil şerhleri; Mâlikî Muhammed el-Mehdî b. Ahmed el-Fâsî'ninki

Şâfiî Süleyman el-Cemel'inki ve hocamız Mâlikî Hasan el-Adevî'ninki.

15. Abdülkâdir el-Geylânî'nin salavatının Abdülganî en-Nablusî tarafından yapılan şerhi.

16. Ahmed el-Bedevî'nin salavatlarının Abdurrahman el-Ayderûs tarafından yapılan şerhi.

17. Derdîr'in salavatlarının Sâvî tarafından yapılan şerhi.

18. Bu kitabın derleyicisi Yûsuf b. İsmâil en-Nebhânî'nin Efdalü's-Salavât alâ Seyyidi's-Sâdât'ı.

Bu eserlerin en güzel, en kapsamlı ve faydalı olanı el-Kavlü'l-Bedî‘dir. Zebîdî de İhyâ şerhinde onun bu konuda yazılmış en güzel kitap olduğunu söyler. Ardından Mesâlikü'l-Hunefâ, sonra onun muhtasarı ed-Dürrü'l-Mendûd gelir.

Sonra Celâü'l-Efhâm gelir. Sehâvî, incelediği kitapları sıraladıktan sonra onu en güzel ve faydalı eser olarak nitelemiştir.

Bu dört kitabı kendi eserimin temel direkleri yaptım. Onların önemli bahislerini uygun bölümlere dağıttım; diğer saydığım kitaplardan ve Allah'ın bana nasip ettiği muteber ilim eserlerinden de eksik kalanları ekledim. Nakil yaptığım yerde kaynaklarının adını belirteceğim. Allah'ın lütfuyla bu konuda bildiğim en kapsamlı kitabı hazırlamış oldum.

Kitaba Saâdetü'd-Dâreyn fî's-Salâti alâ Seyyidi'l-Kevneyn adını verdim. Bir mukaddime, on bab ve bir hâtimeden oluşacak şekilde düzenledim.

Mukaddime, Peygamber'e salavatla ilgili on beş meseleyi içerir. [EPUB fihristinde ve metninde ayrıca on altıncı mesele de bulunur.]

Birinci bab, ‘Allah ve melekleri Peygamber'e salât eder...’ âyetinin tefsiri ve bu konuda âlimlerden gelen açıklamalar hakkındadır.

İkinci bab, salavat ve selâmın fazileti hakkında gelen peygamber hadisleri hakkındadır.

Üçüncü bab, peygamberlerden ve âlimlerden salavatın fazileti konusunda gelen nakiller hakkındadır.

Dördüncü bab, salavat ve selâmın faziletine dair rüya ve hikâye gibi incelikler hakkındadır.

Beşinci bab, salavatın getirileceği yer ve durumlar hakkındadır.

Altıncı bab, özellikle Peygamber anıldığında salavatı terk etme konusunda uyarı hakkındadır.

Yedinci bab, ona selâm vermenin fazileti hakkındadır.

Sekizinci bab, Peygamber'den, sahâbeden, tâbiînden ve sonraki din imamlarından gelen salavat lafızlarını; imkân ölçüsünde râvilerini, kaynaklarını, faydalarını ve bunları söyleyenleri açıklar.

Dokuzuncu bab, Peygamber'i uyanıkken ve rüyada görmek hakkındadır. Müellif bunu çok salavat getirmenin büyük faydalarından sayar.

Onuncu bab, salavatın faydaları ve meyveleri hakkındadır.

Hâtime, Kur'an âyetlerinin ve Peygamber'den gelen zikirlerin hususiyetleri ile âlimlerden nakledilen ilgili önemli faydalar hakkındadır.

Yüce Arş'ın Rabbi olan Allah'tan, bu kitabın faydasını yaymasını, katında kabul buyurmasını, dünyada ve âhirette Peygamber'in ilgisine mazhar kılmasını dilerim. Âmin.

Peygamber’e salavatla ilgili meseleler

Birinci mesele: Allah Teâlâ'yı andıktan sonra Resûlullah'a salavatla başlamak

Mukaddime, Peygamber Efendimize (sallallahu aleyhi ve sellem) salavatla ilgili on beş meseleyi içerir.

Birinci mesele: Allah Teâlâ'yı andıktan sonra Resûlullah'a salavatla başlamak.

Delâil şârihi, müellifin besmeleden sonra söylediği ‘Allah, ümmî peygamber Efendimiz Muhammed'e, âline ve ashâbına salât ve selâm eylesin’ ifadesini açıklarken, salavatın risalelerin başında getirildiği yerlerden söz eder ve eş-Şifâ'dan, beşinci bölümde gelecek ifadeyi aktarır. Bundan maksat, Resûlullah'ın ‘İçinde Allah Teâlâ'nın anılmadığı, O'nun adıyla ve bana salavatla başlanmayan her söz kesik ve eksiktir’ buyruğuyla amel ederek bereket ummaktır.

Bir başka maksat, ona çokça salavat getirme fırsatını değerlendirmek ve ‘Senin zikrini yükseltmedik mi?’ âyetine uyarak onun adını Rabbinin adıyla birlikte anmaktır. Ebû Saîd'den (radıyallahu anh) nakledilen ve bir topluluğun rivayet ettiği hadiste bunun mânası ‘Ben anıldığımda sen de benimle birlikte anılırsın’ diye açıklanmıştır. Böylece Resûlullah'a karşı yerine getirilmesi gereken haklardan bir kısmı da eda edilmiş olur. Zira Allah ile kulları arasında vesile odur; kullara ulaşan nimetlerin, en büyüğü olan İslâm hidayeti dâhil, hepsi onun bereketiyle ve eliyle gelmiştir. Nitekim ‘İnsanlara teşekkür etmeyen Allah'a şükretmez’ buyurmuştur. Ayrıca ilk bakışta ibadetin aslının gerektirmediği bir işe dönmek suretiyle kulluğun gereğini yerine getirmek, emre bağlılığı daha güçlü biçimde gösterir.

Bu sebeple Resûlullah'a salavat getirmenin fazileti her amelin üzerinde görülmüştür. İlk bakışta ibadetin aslının dışında görünen husus şudur: Kul, bir başkasının hakkıyla meşgul olarak Allah'a yaklaşmaktadır. Çünkü ‘Allah'ım, Muhammed'e salât eyle’ sözümüz, Muhammed'in (sallallahu aleyhi ve sellem) hakkıyla ilgilenmektir. İbadetlerin aslı ise ancak Allah'ın hakkını yerine getirerek O'na yaklaşmaktır.

Fakat Muhammed'e (sallallahu aleyhi ve sellem) salavat getirmek Allah Teâlâ'nın izniyle olduğu için, bununla meşgul olmak emri verene itaati daha güçlü biçimde ortaya koyar. Bu, Allah'ın meleklere Âdem'e secde etmelerini emretmesi gibidir: Meleklerin şerefi Allah'ın emrine uymalarında, İblîs'in zilleti ise O'nun emrine karşı çıkmasındaydı. Salavatta da Allah'ın ‘Ey iman edenler! Siz de ona salât edin ve tam bir teslimiyetle selâm verin’ emrine uyulur. Delâil şârihinin sözü burada biter.

Ben derim ki: Salavatı meleklerin Âdem'e secdesine benzetmeye ihtiyaç yoktur. İkisi arasında açık bir fark vardır: Âdem'e secde, görünüş itibarıyla ona ibadet etme biçimindeydi; Peygamber'e salavat getirmek ise böyle değildir.

Aksine salavatta ‘Allah'ım’ diyerek Allah Teâlâ anılır ve O'na dua edilir; bu da zikrin bir çeşididir. Üstelik Allah'tan ona, makamına lâyık bir rahmet ihsan etmesi istenerek Peygamber'in (sallallahu aleyhi ve sellem) Allah'a muhtaç olduğu da açıkça ifade edilir.

İkinci mesele: Salavatta ‘seyyidinâ’ lafzını eklemek

Bu salavatta, Âdem'e secde edilmesinde olduğu gibi, Allah'tan başkasına ibadet etmeye benzeyen bir biçimde onunla meşgul olma söz konusu değildir.

Peygamber'e Allah'ın salât ve selâmını dileyerek onun Allah'a muhtaç olduğunu göstermek, salavatın meşru kılınmasındaki en önemli hikmetlerdendir. Böylece bazı kimselerin, başka peygamberler ve kimseler hakkında iddia ettikleri gibi, onun hakkında da ilâhlık iddia etmelerinin önü alınır. Onun için Allah'tan salât ve selâm istemek, Allah'a muhtaç olduğunu açıkça gösterir. Allah Teâlâ, sayıya ve sınıra gelmeyen üstünlükleri ve parlak mucizeleri bulunmasına rağmen, hiç kimsenin onun hakkında ilâhlık iddiasında bulunmamasını sağlamıştır. Hâlbuki kendisinden başka peygamberler ve kimseler hakkında böyle iddialar ileri sürülmüştür; onların faziletleri onun faziletleriyle kıyaslanamaz.

En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

İkinci mesele: Salavatta ‘seyyidinâ’ lafzını eklemek.

el-Kavlü'l-Bedî‘de şöyle denir: Mecd el-Lugavî, pek çok kimsenin ‘Allah'ım, seyyidimiz Muhammed'e salât eyle’ dediğini ve bu hususun tartışmaya açık olduğunu belirtmiştir.

Namazdaki salavata gelince, sahih rivayetteki lafza uyulması bakımından görünüşe göre bu kelime söylenmemelidir.

Namaz dışındaysa, meşhur hadiste Peygamber'in kendisine böyle hitap eden birini uyardığı nakledilmiştir.

Bu uyarı onun tevazuundan, yüzüne karşı övülmekten hoşlanmamasından veya başka bir sebepten kaynaklanmış olabilir.

Yoksa ‘Ben Âdemoğullarının efendisiyim’ buyurduğu sahih olarak nakledilmiştir.

Hasan için ‘Bu oğlum bir seyyiddir’, Sa‘d için de ‘Seyyidinize kalkın’ buyurmuştur.

Nesâî'nin Amelü'l-Yevm ve'l-Leyle'sinde yer alan rivayette Sehl b. Huneyf'in ona ‘Ey seyyidim’ diye hitap ettiği, İbn Mes‘ûd'un da ‘Allah'ım, peygamberlerin efendisine salât eyle’ dediği nakledilmiştir.

Bütün bunlar söz konusu lafzın caiz olduğuna açık delillerdir. Buna engel olanın, ileri sürülenlerden başka bir delil göstermesi gerekir; çünkü yukarıdaki ihtimaller dikkate alındığında bunlar tek başına yasaklamaya delil olamaz.

İsnevî, el-Mühimmât'ta şöyle der: Eskiden beri hatırımda kaldığına göre Şeyh İzz b. Abdüsselâm, teşehhütte Muhammed adından önce ‘seyyidinâ’ denmesini, ‘edebe riayet mi, emrin lafzına uyma mı daha faziletlidir?’ sorusuna bağlamıştır. İlkine göre bu ek müstehaptır; ikincisine göre ise değildir. Çünkü Peygamber ‘Allah'ım, Muhammed'e salât eyle, deyin’ buyurmuştur.

Hâfız Sehâvî ardından şöyle der: ‘Allah'ım, seyyidimiz Muhammed'e salât eyle’ diyen kimse, kendisine emredilen salavatı yerine getirirken hakikate uygun bir ifadeyi, yani edebi de eklemiş olur. Görünüşe göre bunu söylemek, terk etmekten üstündür. Önceki hadisten maksat, İbn Mes‘ûd'dan hem merfû hem mevkuf olarak gelen, mevkuf oluşu daha sahih bulunan ‘Peygamberinize salavatı güzelce getirin’ rivayetidir. Sehâvî'nin sözü burada biter.

Şems er-Remlî ile Şihâb İbn Hacer, teşehhütte ve başka yerlerde salavata ‘seyyidinâ’ eklemenin müstehap olduğu görüşünde birleşmiştir.

Muhammed el-Fâsî, Delâilü'l-Hayrât şerhinde şöyle der: Sahih olan, seyyid, mevlâ ve benzeri saygı ve yüceltme bildiren sözleri Efendimiz Muhammed'e salavat getirirken kullanmanın caiz olması ve bunların kullanılmasının terk edilmesine tercih edilmesidir. Bunlar namazda da dışında da söylenir. Ancak belirli bir rivayet lafzıyla ibadet edilmesi gereken yerde o lafızla yetinilir; rivayet aktarılırken de lafzı olduğu gibi korunur.

Berzelî şöyle der: Peygamber'e saygı ve tazim bildiren ifadelerin farklı lafızlarla söylenebileceğinde ihtilaf yoktur. İbn Arabî bunları yüz ve daha fazla ifadeye ulaştırmıştır.

Miftâhu'l-Felâh'ın müellifi şöyle der: ‘Seyyidlik lafzını terk etmekten sakın; bu ibadete devam edenin anlayacağı bir sır vardır.’ Sözü burada biter.

Süyûtî'ye ‘Namazda beni seyyid diye anmayın’ şeklindeki hadis sorulduğunda böyle bir rivayetin bulunmadığını söylemiştir.

Şöyle devam eder: Peygamber'in salavatı öğretirken ‘seyyid’ lafzını söylememesi övünmeyi hoş görmemesindendir. Nitekim ‘Ben Âdemoğullarının efendisiyim; fakat övünme yok’ buyurmuştur. Bize düşen ise onu tazim etmek ve saygıyla anmaktır. Allah, ‘Resûl'e seslenişinizi birbirinize seslenişiniz gibi kılmayın’ buyurarak ona adıyla hitap etmemizi yasaklamıştır.

Şeyh Hattâb şöyle der: Bana göre namazda ve namaz dışında ‘seyyid’ lafzını söylemek uygun olandır; ben de böyle yapıyorum. Ümmetin uygulaması, nakledilmemiş salavat lafızlarına seyyidliği eklemek, rivayet edilmiş lafızlarda ise öğretilen biçime bağlı kalmak ve ona ziyade yapmamak üzere olmuştur. Ahmed Zerrûk da böyle söylemiştir.

Hattâb ardından şöyle der: Delâilü'l-Hayrât'ın müellifi de bu yolu izlemiş; rivayet edilen lafzı seyyidlik eklemeden yazmış, rivayet edilmeyene ise eklemiştir. Bu, yazıdaki biçime göredir; okurken rivayet edilen veya edilmeyen salavatı seyyidlik lafzından yoksun bırakmamak daha uygundur. Hârûşî'nin Künûzü'l-Esrâr'ı ile Ömer el-Fûtî'nin er-Rimâh'ından özetlenen kısım burada biter. Künûzü'l-Esrâr'ın müellifi, Hattâb'ın sözünü aktardıktan sonra şöyle der: Ayyâşî'ye salavatta seyyidlik lafzının eklenmesi sorulduğunda ‘Seyyidlik [lafzı] ibadettir’ dedi. Ben de derim ki: Bu açıktır. Çünkü salavat getiren, bununla Peygamber'i yüceltmeyi amaçlar; seyyidliğini anmak da tam olarak bu yüceltmenin kendisidir. Sözü burada biter.

İbn Hacer ed-Dürrü'l-Mendûd'da şöyle der: Muhammed adından önce ‘seyyidinâ’ eklenmesinde ihtilaf vardır. Mecd el-Lugavî, namazda rivayet edilen lafızla yetinmek gerektiğinden görünüşe göre söylenmemesi gerektiğini belirtmiştir. İsnevî de İzzeddin b. Abdüsselâm'ın meseleyi emre uymak ile edebe riayet etmekten hangisinin üstün olduğuna bağladığını hatırladığını söyler: Edebe riayet üstün görülürse eklemek müstehaptır.

İbn Hacer devam eder: el-İrşâd şerhinde ve başka yerlerde ben de bu görüşe meylettim.

Zira Peygamber geldiğinde Ebû Bekir halka imamlık ediyordu. Ebû Bekir geri çekilince ona yerinde kalmasını emretti; Ebû Bekir buna uymadı. Namazdan sonra sebebini sorunca ‘Ebû Kuhâfe'nin oğluna Resûlullah'ın önüne geçmek yakışmazdı’ dedi. Peygamber de onun bu davranışını onayladı.

Bu olay, emrin kesin biçimde uygulanmasının amaçlanmadığı bilinen bir durumda edebe riayetin emrin zahirî lafzını uygulamaktan üstün olduğuna güçlü bir delildir.

Daha sonra İbn Teymiyye'nin bu ekin terkine fetva verdiğini ve meseleyi uzun uzadıya ele aldığını gördüm. Bazı Şâfiî ve Hanefî âlimleri ona cevap vererek görüşünü sert biçimde eleştirmiştir; bu eleştiriyi hak etmiştir.

İbn Mes‘ûd'dan hem merfû hem mevkuf olarak ‘Peygamberinize salavatı güzelce getirin’ rivayeti gelmiştir; mevkuf oluşu daha sahihtir. Rivayette öğretilen biçimde ‘peygamberlerin efendisine’ sözü yer alır. Bu, namaz içini de dışını da kapsar.

Muhakkik Celâl el-Mahallî'nin, ‘Peygamber'i anarken edebe riayet etmek şer‘an istenir; buna seyyid lafzını söylemek de dahildir’ dediği nakledilmiştir.

Buhârî ve Müslim'deki hadiste ‘Seyyidinize kalkın’ buyurulur; bununla kastedilen Sa‘d b. Muâz'dır ve onun seyyidliği ilmiyle dini sebebiyledir. ‘Allah'ım, seyyidimiz Muhammed'e salât eyle’ diyen kişi hem emredilen salavatı yerine getirir hem de gerçeğe uygun, edep bildiren bir ifadeyi ekler. Önceki hadisten anlaşıldığı üzere bunu söylemek terk etmekten daha üstün görünür. İbn Hacer'in sözleri burada biter.

Müellif der ki: ed-Dürrü'l-Mendûd'un sonunda, Peygamber'e adıyla ve künyesiyle seslenmenin haramlığı bahsinde Katâde'den aktarılan şu söz de buna delildir: Allah, Peygamber'inden çekinilmesini, ona hürmet ve tazim gösterilmesini, seyyidliğinin kabul edilmesini emretmiştir. Doğrusu, her hâlükârda ona ‘seyyid’ demek güzeldir.

[Müstensihin ek notunu ayıran çizgi.]

Müstensih Misbâh'ın ek notu: Buna Kur'an'dan bir delil daha ekleyelim. Allah, Yahyâ peygamber için seyyid lafzını kullanmıştır: ‘O mihrapta namaz kılarken melekler kendisine şöyle seslendi: Allah seni, Allah'tan bir kelimeyi doğrulayan, seyyid, iffetli ve salihlerden bir peygamber olacak Yahyâ ile müjdeliyor’ (Âl-i İmrân 3:39). Melekler Zekeriyyâ'ya oğlunu böyle müjdelemiştir. Muhammed'in peygamberlerin en üstünü olduğunu ümmetin âlimlerinden hiç kimse inkâr etmez. Öyleyse o, diğer peygamberlerden de ziyade seyyid diye anılmaya lâyıktır.

Peygamber olmayan biri hakkında da şu âyet vardır: ‘İkisi kapıya doğru koştular. Kadın onun gömleğini arkadan yırttı. Kapıda kadının seyyidini buldular. Kadın, “Ailene kötülük yapmak isteyenin cezası hapsedilmek yahut acı bir azap görmekten başka ne olabilir?” dedi’ (Yûsuf 12:25).

Yani kadının kocası kapıdaydı ve âyette onun için seyyid denmiştir. Kocası böyle anılıyorsa Resûlullah, namazda ve namaz dışında bu unvana herkesten daha lâyık değil midir?

Üçüncü mesele: Sahih rivayetlerin tek bir salavatta birleştirilmesinin hükmü

Üçüncü mesele: Sahih rivayetlerin tek bir salavatta birleştirilmesinin hükmü.

İbn Hacer ed-Dürrü'l-Mendûd'da şöyle der:

İmam Nevevî, sahih hadislerde geçen lafızları birleştirip şöyle söylemenin uygun olduğunu belirtmiştir: ‘Allah'ım! Ümmî peygamber Muhammed'e, Muhammed'in âline, eşlerine ve nesline, İbrâhim'e ve İbrâhim'in âline salât ettiğin gibi salât eyle. Muhammed'e, Muhammed'in âline, eşlerine ve nesline de İbrâhim'e ve İbrâhim'in âline âlemler içinde bereket verdiğin gibi bereket ver. Şüphesiz Sen hamde lâyıksın, şanı yücesin.’

Nevevî, el-Ezkâr'da yalnızca ilk ‘Muhammed’ sözünden sonra ‘Senin kulun ve elçin’ ibaresini eklemiş; fetvalarında ise ‘bereket ver’ kısmında ‘ümmî peygamber’ ibaresini çıkarmıştır.

Ona, çeşitli rivayetlerde bulunan başka ifadeleri kaçırdığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir: Eşlerinden sonra ‘müminlerin anneleri’, neslinden sonra ‘ev halkı’, ‘bereket ver’ kısmında ‘Senin kulun ve elçin’, ilk kısımda ‘âlemler içinde’, ‘bereket ver’ sözünden önce ‘Şüphesiz Sen hamde lâyıksın, şanı yücesin’, ayrıca ‘Muhammed'e rahmet eyle...’ ve teşehhüdün sonunda ‘Bizi de onlarla birlikte salâtına eriştir’ gibi ifadeler. Sonuncusu Tirmizî ve başkaları tarafından rivayet edilmiştir.

Ezraî de Nevevî'nin görüşüne itiraz etmiştir: Rivayetleri birleştirmek, tek bir hadiste topluca gelmemiş yeni bir teşehhüt biçimi oluşturur. Ona göre en kapsamlı rivayeti okumak ve sahih olarak gelen biçimlerin her birini ayrı zamanlarda söylemek daha uygundur.

Bazı Hanbelîler de bu itirazı ondan önce ileri sürmüştür.

İzz b. Cemâa, Nevevî'nin ‘Kendime çok ve büyük bir zulüm ettim’ diyerek iki rivayeti bir araya getirme önerisine de itiraz etmiştir.

İbn Hacer der ki: el-Îzâh'a yazdığım hâşiyenin vakf yerleri bahsinde bu itiraza cevap verdim. Buradaki benzerini de düşünürsen Nevevî'nin görüşünün dayanağını anlarsın.

İsnevî'nin, ‘Öyleyse teşehhüt hakkındaki bütün hadisleri de birleştirmek gerekir’ itirazı vardır.

İbn Hacer der ki: Bu itirazı Şerhu'l-Ubâb'da cevaplandırdım. Buradaki durumla Kur'an kıraatleri arasında fark vardır. Kıraatlerin farklı lafızlarını tek bir kelimede toplayarak okumanın müstehap olduğunu hiçbir imam söylememiştir; bazıları öğrenme sırasında alıştırma amacıyla buna izin vermiş olsa da kıraatleri nakledildikleri biçimde okumakla yükümlüyüz. Onları değiştirmek meşru değildir. Salavatın lafızlarında ise asıl amaç lafızların kendisinden ziyade taşıdıkları mânadır. Bu yüzden istenen mânayı, yani Peygamber'i yüceltme ve ona hürmeti artıran ifadeleri getirmek meşrudur. Buna göre iki rivayet lafzı eş anlamlıysa birini seçebiliriz; biri diğerinin karşılamadığı bir mâna taşıyorsa ikisini de söyleyebiliriz. Birinin diğerine ek mâna taşıdığı yerde ek mânayı veren tercih edilir. Bunlar rivayetlerin sıhhat dereceleri eşitse geçerlidir; eşit değillerse sahih olan tercih edilir.

İbn Hacer devam eder: Bil ki mezhebimize göre

namazda Peygamber'e salavat getirirken yalnız rivayet edilmiş belli bir lafzı söylemek şart değildir. Bunun şart olduğunu söyleyenler de vardır.

İlk görüşe göre ‘Allah'ım, Muhammed'e salât eyle’ sözü yeterlidir; ‘Allah ona salât ve selâm eylesin’ sözü de böyledir. Haber kalıbıyla yapılan dua daha kuvvetlidir. Fakat ‘Allah'a salât’ ifadesi, rivayet edilen salavatın mânasını karşılamaz.

Bu sebeple Nîsâbûrî ‘Muhammed'e salât ettim’ demenin yeterli olmadığını söylemiştir. Kulun mertebesi buna erişmez; Allah'tan ona salât etmesini istemesi gerekir. Gerçekte salât eden Allah Teâlâ'dır. Kulun Peygamber'e salavat getirdiğinin söylenmesi, onun için Allah'tan salât istemesi anlamında mecazdır. ed-Dürrü'l-Mendûd'dan nakil burada biter.

Müellif der ki: İbn Hacer'in Nevevî'nin hac menâsikine dair el-Îzâh'ına yazdığı hâşiyede işaret ettiği söz şudur:

Nevevî seçilmiş dualar arasında şunu sayar: ‘Rabbimiz, bize dünyada iyilik, âhirette iyilik ver ve bizi ateşin azabından koru. Allah'ım, ben kendime çok zulmettim. Günahları Senden başka bağışlayan yoktur. Katından bir bağışlanmayla beni bağışla ve bana merhamet et. Şüphesiz Sen çok bağışlayansın, çok merhametlisin.’

Buradaki ‘çok zulmettim’ ifadesi, ‘çok’ ve ‘büyük’ lafızlarıyla iki ayrı rivayette gelmiştir.

Nevevî, kişinin duasında ikisini birleştirmesi gerektiğini söyler. Böylece Peygamber'in söylediği lafzı söylediği kesinleşir; ihtiyat için nakledilen lafza bir kelime eklenmesi, nakledileni söylemiş olma vasfını ortadan kaldırmaz.

Bu, İbn Cemâa'nın şu itirazına cevaptır: ‘İki lafzı birleştirmekte sünnete uyma yoktur, çünkü Peygamber ikisini birlikte söylememiştir. Bir sefer “çok”, başka bir sefer “büyük” demek gerekir; o zaman rivayette gelen söz kesin olarak söylenmiş olur.’

Nevevî'nin teklifinde her seferinde rivayet edilen lafızlardan biri kesinlikle yer alır; İbn Cemâa'nın teklifinde ise her lafız iki seferden yalnızca birinde yer alır.

‘Rivayet farklılığını, Peygamber'in iki lafzı da ayrı ayrı söylemiş olmasına hamledebiliriz. Her birini söylemek sünnet olur; birleştirmeye veya dönüşümlü söylemeye ihtiyaç kalmaz’ denirse

cevap şudur: Bu ihtimal vardır. Fakat iki âlimin önerileri, rivayetlerden birinin mânayla aktarılmış olma ihtimaline karşı daha ihtiyatlıdır; bu ihtimal uzak da olsa. Nakil burada biter.

ed-Dürrü'l-Mendûd'da işaret edilen Hanbelî âlim İbn Kayyim'dir.

İbn Kayyim Celâü'l-Efhâm'da, değişik lafızlarla rivayet edilmiş dualar ve zikirler hakkındaki esasları anlattığı onuncu fasılda namaza başlama dualarını, teşehhütleri, lafızları farklı gelen duaları, rükû ve secdeden doğrulduktan sonra okunan zikirleri ve Peygamber'e salavat hakkındaki rivayetleri ele alır.

Şöyle der: Sonraki âlimlerden bazıları, dua edenin farklı rivayetlerdeki lafızları birleştirmesini müstehap ve en iyi yol saymıştır. Ebû Bekir'in ‘Allah'ım, ben kendime çok zulmettim’ duasını ‘çok, büyük bir zulüm’ diye okumayı; salavatta ‘Muhammed'e, âline, eşlerine ve nesline salât ve rahmet eyle’ ifadelerini İbrâhim ailesine yapılan salavatla birleştirmeyi; bereket ve rahmet cümlelerinde de aynı yolu izlemeyi önerirler. İstihâre duasında ‘dinim, geçimim, işimin sonu, işimin hemen olanı ve ileride olacak olanı için hayırlıysa’ gibi bütün varyantları toplarlar. Gerekçeleri, râvinin tereddüt ettiği yerde Peygamber'in lafzını kesin olarak söylemek ve farklı duaların mânalarını bir araya getirmektir. Başkaları bu görüşe çeşitli yönlerden itiraz etmiştir:

Birincisi: Bu, bilinen imamlardan hiçbirinin önceden izlemediği sonradan ortaya çıkmış bir yoldur.

İkincisi: Bu yöntemi her yerde uygulayan kimsenin, namazda bütün başlangıç dualarını, bütün teşehhütleri, rükû ve secdedeki bütün zikirleri topluca okumayı da müstehap görmesi gerekir. Bu yanlıştır; insanların uygulamasına aykırıdır, ilim ehlinin hiçbiri bunu güzel görmemiştir ve bidattir. Yöntemi her yerde uygulamazsa benzer durumları farklı değerlendirerek çelişkiye düşer.

Üçüncüsü: Bu görüşe göre Kur'an okuyanın da namazda ve dışında farklı kıraatleri tek okumada birleştirmesi müstehap olmalıdır. Oysa Müslümanlar, ibadet ve tefekkür amacıyla okurken bunun müstehap olmadığında birleşmiştir. Kıraat âlimleri bazen farklı kıraatleri öğrenip hatırlamak için birlikte okur; bu bir alıştırmadır, her okuyana tavsiye edilen bir ibadet değildir. Okuyanın bir kıraati seçmesi, başka zaman diğerini okuması meşrudur. Dua eden de ‘kendime çok zulmettim’ veya ‘büyük zulmettim’ sözlerinden birini, salavat getiren de rivayetlerden birini farklı zamanlarda okuyabilir. Teşehhütte İbn Mes‘ûd, İbn Abbas, Ömer veya Âişe'den gelen biçimleri; başlangıç duasında Ali, Ebû Hüreyre veya Ömer'den gelenleri kullanabilir. Rükûdan doğrulurken ‘Allah'ım, Rabbimiz, hamd Sana aittir’ veya ‘Rabbimiz, hamd Sana aittir’ diyebilir. Bunların hepsini bir anda toplamak müstehap görülmemiştir.

Şâfiî dâhil birçok imam, teşehhüt gibi zikirlerde farklı rivayet biçimlerinin caizliğine, Peygamber'den Kur'an'ın ‘yedi harf üzere indirildiği’ lafzıyla nakledilen hadisi delil getirmiştir. Peygamber bu harflerden her biriyle okumaya izin vermiş ve bunların yeterli olduğunu bildirmiştir. Sahâbenin uygulaması gibi, bunlar birleştirilerek değil, birbirinin yerine okunur. [Editör notu: EPUB metninde ‘dokuz’ yazılıdır; rivayetin lafzı kaynak karşılaştırmasında ayrıca kontrol edilmelidir.]

Dördüncüsü: Peygamber farklı lafızları tek seferde birleştirmemiştir; bilakis

ya namaza başlama duası, teşehhüt, rükû ve secde zikri gibi konularda her birini farklı seferlerde söylemiştir; ona uymak da bunları birlikte değil, ayrı zamanlarda söylemeyi gerektirir.

Ya da râvi, hangi lafzı söylediğinde tereddüt etmiştir.

Dua eden bir lafzın daha kuvvetli olduğunu belirleyebiliyorsa onu seçer.

Belirleyemiyorsa seçeneklerden birini söylemekte serbesttir; birleştirmesi meşru kılınmamıştır. Zira birleştirme rivayet edilmemiş üçüncü bir biçimdir. Böylece Peygamber'e uymak isteyen kişi, onun kesin olarak yapmadığı bir işi yapmış olur.

Bir lafzın tercih edilebildiği duruma istihâre hadisi örnektir: Râvi, Peygamber'in ‘dinim, geçimim ve işimin sonu için hayırlıysa’ mı, yoksa son ifade yerine ‘işimin hemen olanı ve daha sonra olacak olanı için’ mi dediğinde tereddüt etmiştir.

Doğru olan ‘işimin sonu’ lafzıdır. Çünkü ‘hemen olanı ve sonra olacak olanı’ ifadesi tekrara yol açar; ‘geçimim’ yakın dönemi, ‘sonu’ ise ileriyi anlatır.

Bir başka örnek, Müslim'in rivayet ettiği ‘Kehf sûresinin başından on âyet okuyan Deccâl fitnesinden korunur’ hadisidir.

Rivayetlerin bazısında sûrenin başı, bazısında sonu denir; ikisi de Sahih'te yer alır.

Ancak başından diyen rivayet tercih edilir. Çünkü Müslim'in Nevvâs b. Sem‘ân'dan Deccâl hakkında naklettiği hadiste ‘Onu gördüğünüzde ona Kehf sûresinin başlangıcını okuyun’ denir ve bu lafızda ihtilaf yoktur. Bu, ilk on âyet diyen râvinin hadisi daha iyi koruduğunu gösterir.

Beşincisi: Asıl amaç mânadır; onu karşılayan ifadelerden birini söyleyince amaç gerçekleşir. Çok sayıda ifadeyi birleştirmeye ihtiyaç yoktur.

Altıncısı: İki lafız birbirinin yerine geçiyorsa birini ötekine eklemek müstehap değildir; diğer alternatiflerde de asıl ile bedeli birlikte uygulamak tavsiye edilmez. En doğrusunu Allah bilir. İbn Kayyim'in sözleri burada biter.

Müellif der ki: Süyûtî'nin er-Riyâzü'l-Enîka fî Esmâi Hayri'l-Halîka eserinde ‘nebî’ lafzını açıklarken bu görüşü destekleyen bir açıklama gördüm.

Süyûtî şöyle der: İsnevî et-Temhîd'de, teşehhütteki ‘Selâm sana ey Nebî’ sözünde nebî yerine başka bir sözcük, ‘Muhammed Allah'ın resûlüdür’ sözünde resûl yerine başka bir sözcük veya Muhammed yerine Ahmed kullanılırsa bunun yeterli olmayacağını belirtir; çünkü nübüvvet veya risâlet ikrarının lafzı kaybolur.

‘Nebî’ yerine ‘resûl’ yahut tersini kullanmakta da, onların açıklamalarına göre yeterlilik yoktur. Çünkü zikir lafızları nakille belirlenmiştir; sahih rivayetteki Berâ hadisi buna delildir. Süyûtî'nin sözü burada biter.

Berâ hadisini Buhârî Dualar Kitabı'nda ve başka yerlerde nakleder. Resûlullah şöyle buyurur: ‘Yatağına geldiğinde namaz abdesti gibi abdest al; sağ yanına yat ve şöyle de: Allah'ım, nefsimi Sana teslim ettim, işimi Sana havale ettim, sırtımı Sana dayadım; Senden korkarak ve Sana umut bağlayarak. Senden kaçıp sığınılacak ve kurtuluş bulunacak yer yine Senin katından başka yoktur. İndirdiğin kitabına ve gönderdiğin nebîne iman ettim. O gece ölürsen fıtrat üzere ölürsün. Bunları son sözün kıl.’ Berâ, sözleri hatırlarken ‘Gönderdiğin resûlüne’ dediğinde Peygamber onu düzelterek ‘Hayır, gönderdiğin nebîne’ buyurdu.

Hâfız İbn Hacer, Fethu'l-Bârî'de şu açıklamayı tercih eder: Peygamber'in ‘nebî’ yerine ‘resûl’ diyen kişiyi düzeltmesinin en güçlü sebebi, zikir lafızlarının nakille belirlenmiş olmasıdır. Onların kıyasla belirlenemeyecek özellik ve sırları vardır; bu nedenle gelen lafız korunmalıdır.

Mâzinî'nin tercihi de budur: Zikirde rivayet edilen lafzın harflerine bağlı kalınır; karşılık o harflere bağlanmış olabilir. Belki bu kelimeler ona vahyedilmiştir ve harfleriyle söylenmeleri gerekir. Sözü burada biter.

Bu açıklama da İzz b. Cemâa'nın görüşüyle uyuşan İbn Kayyim'in sözünü destekler.

Dördüncü mesele: Salavatın Peygamber'e de faydası olur mu?

Dördüncü mesele: Salavatın Peygamber'e de faydası olur mu?

İbn Hacer ed-Dürrü'l-Mendûd'da şöyle der:

Bir topluluk, salavatın faydasının onu getirene ait olduğunu söylemiştir. Çünkü salavat, inancın doğruluğuna, niyetin samimiyetine, sevginin gösterilmesine, itaate devam etmeye ve yüce vesileye hürmete delâlet eder. Peygamber'i sevmek ve ona saygı göstermek imanın büyük şubelerindendir. Zira cehennemden kurtuluşumuza ve kalıcı nimete erişmemize vesile oluşuna karşı ona borçlu olduğumuz şükrün bir kısmı böylece ödenir. Salavat getiren kişi gerçekte kendisi için dua etmiş ve kendi kemalini aramış olur. Çünkü ona salavat getirdiğimizde Allah da bize salât eder; ayrıca onu Allah'ın bize öğrettiği zikirlerle anarız. O hâlde gerçek zikir sahibi Allah'tır. İnsan sevdiğini çok anar.

İbn Hacer devam eder: Netice şudur ki salavatın Peygamber'e de faydası vardır. Onun derecelerinin daha da yükselmesini istemiş oluruz; Allah'ın lütuf ve ihsanının bir sonu yoktur. O, yakınlık makamlarında ve fazilet mertebelerinde sürekli yükselir. Ümmetinin salavatıyla kendisine sonu gelmeyen artışlar verilmesi şaşırtıcı değildir. Salavat getirene de yukarıda anılan faydalar vardır. Faydayı yalnız salavat getirene tahsis edenler, onu bu kemali elde etmeye teşvik etmeyi amaçlamış; bunun Peygamber'e fayda sağlamadığını söylemek istememiştir. Bunu kastedenler ise uzak bir görüşe düşmüştür. Nitekim Peygamber, ‘Sonra benim için vesileyi isteyin. O, yalnızca bir kula verilecektir; o kulun ben olacağımı umuyorum. Kim benim için vesileyi isterse kıyamet günü şefaatim ona erişir’ buyurmuştur.

Ardından şöyle der: Denildiğine göre Rabbi, Peygamber'i ümmetine minnet borcu altında bırakmamış; karşılığında ona ümmeti için salât etmeyi emretmiştir. Nitekim Allah buyurur:

‘Onlara dua et. Şüphesiz senin duan onlar için huzur kaynağıdır.’

Mesâlikü'l-Hunefâ'da, es-Salât ve'l-Büşer kitabından şöyle aktarılır:

Fayda: Vesile, yüksek derece ve hadislerde geçen başka makamları Peygamber için istememiz, bunların kendisine verileceği zaten takdir edilmiş olsa bile, ümmetinden biri salavat getirip duası kabul edildiğinde onun derecelerinde artışa vesile olabilir. Bu sebeple salavat, onun hakkını gözetmek ve Allah'a yaklaşmak için çokça yapılan bir ibadettir. Allah'ın, melekleri ve salih kullarının salavat ve dualarıyla onun derecelerini artırmasında bir uzaklık veya imkânsızlık yoktur. Allah'ın salâtları sınırsızdır ve eksilmez. Bunu iyi anla. Nakil burada biter.

Allâme Ahmed b. Mübârek, el-İbrîz'in üçüncü bölümünde şöyle anlatır:

‘Peygamber bizim salavatımızdan faydalanır mı? Âlimler bu meselede ihtilaf etmiştir’ diye sordum.

Abdülazîz ed-Debbâğ şöyle cevap verdi: Allah salavatı, Peygamber'ine fayda sağlamak için değil, yalnız bize fayda sağlamak için meşru kılmıştır. Bu, verimli bir araziyi kullarına bağışlayıp ürünün tamamını onlara bırakan, kendisine ortak pay ayırmayan kişinin durumuna benzer. Salavatın sevabı bütünüyle bizedir. Bazen sevabın nuru onun nuruna kavuşursa bu, bir şeyin aslına dönmesi gibidir. Müminlerin bütün ecirleri içlerindeki iman sebebiyledir; bu iman da onun nurundan gelir. Dolayısıyla ecirlerimizin kaynağı odur. Buna duyulur dünyadan ancak deniz ile yağmur örnek verilebilir: Yağmurun suyu denizden gelir; seller onu denize geri taşıdığında ‘Deniz arttı’ denmez.

Bunun üzerine, bazı âlimlerin onun salavattan yararlandığını, cennette kendisine hizmet edenlerin sunduğu nimetlerden yararlanmasına benzettiğini söyledim. Nasıl ki orada meyveler kaplarla kendisine götürülür, burada da salavatın nurları ve ecirleri lafızlarla kendisine ulaşır. Orada kapları eller taşır, burada harfleri ağızlar taşır. Dünyadaki hâlinin cennettekinden daha yüce olup böyle bir kıyasa engel olacağını da söyleyemeyiz, dedim.

Debbâğ şöyle dedi: O hizmetçiler ve gençler nereden gelmektedir? Onlar onun nurundandır; hatta cennet ve içindekiler de onun nurundandır. Söz konusu âlimin görüşü, ancak o hizmetçiler Peygamber'den ayrı bir varlığa ve bizim imanımız da ondan bağımsız bir kaynağa sahip olsaydı geçerli olabilirdi. Hâlbuki durum öyle değildir.

Yine şöyle dedi: Peygamber'in hakikatini bilen rahat eder.

Debbâğ şöyle der: Delâilü'l-Hayrât okuyan bir kimse, Peygamber'e salavat getirmek istediğinde onu zihninde tasavvur eder; onun için dilenen vesileyi, yüksek dereceyi, makam-ı mahmûdu ve her salavatta zikredilen başka şeyleri de tasavvur eder. Kendisini bunları Allah'tan isteyen biri olarak görür; Allah'ın isteğine cevap verip bunları Peygamber'e onun eliyle verdiğini düşünür. Böylece ona büyük fayda sağladığını zanneder, sevinir, okumayı ve salavatı artırır, sesini yükseltir, sanki kalbinin damarlarından çıktığını hisseder. Huşû ve büyük bir yumuşaklık duyar; bulunduğu hâlden üstün bir hâl olmadığını sanır. Debbâğ'a göre bu düşüncede büyük bir yanılgı vardır: Salavatı zihnindeki tasavvura ve yanlış zanna bağlıdır. Gerçekte hak olan Allah'a, ancak gerçeğe uygun bir şeyle yönelinir; kişi basireti açılsa gerçekte göreceği şey hakikate uygun, göremeyeceği hayal ise bâtıldır. Bu yüzden salavat getiren kimse bu tehlikeye dikkat etmelidir. Debbâğ, birçok insanın duyduğu incelik ve tatlılığı Allah'tan sandığını, fakat onu hakikatten uzaklaştıran bir aldanış olabileceğini söyler.

Salavatın saiki yalnız Peygamber'i sevip yüceltmek olmalıdır; o zaman nuru parlar. Yalnız kişinin kendi yararı düşünülürse mânevî engel oluşur ve sevabı azalır. Peygamber'e fayda sağladığını düşünmek de aynı şekilde salavatın Allah'a yönelmesini engeller. Başarı Allah'tandır. Nakil burada biter.

Ali Harâzim b. el-Arabî Berâde el-Mağribî el-Fâsî, Cevâhirü'l-Meânî'nin sonunda şöyle aktarır:

Ona, Peygamber'e amel sevabı bağışlamayı sordum; şöyle cevap verdi:

Bil ki Peygamber, gerek bütün olarak gerek tek tek, bütün insanlardan, onların salavatlarından ve kendisine bağışladıkları amel sevabından müstağnidir. Bu, her şeyden önce Rabbi ve O'nun kendisine bahşettiği bol lütuf ve ihsan sayesindedir.

Rabbi katındaki mertebesi başkasının erişemeyeceği derecededir; başkasından bir artış beklemeye ihtiyacı yoktur. ‘Rabbin sana verecek, sen de razı olacaksın’ âyeti buna delildir. Söz kolay anlaşılır görünse de vaad edilen ihsanın en küçük sınırı bile akılları aşar. Allah, ona kendi rubûbiyetinin genişliğine ve katındaki mevkiine uygun biçimde lütfeder. Sonsuz yücelik katından gelen bir bağışın büyüklüğünü hangi akıl kavrayabilir? ‘Allah'ın sana lütfu pek büyüktür’ buyurulmuştur.

Onun müstağni oluşunun en alt derecesi şudur: Gönderildiği günden kıyamete kadar, onun risaletine tâbi olarak Allah için amel eden herkesin sevabının bir misli de ona verilir. Bu derece bile ölçülemeyecek bir zenginliktir; böyle bir sevap bağışına ihtiyacı yoktur. Bundan üstün ihsanları ise insanların aklı kavrayamaz.

Öyleyse salavat getirenlerin salavatına ve sevap bağışlayanların bağışına ihtiyacı olmadığını bil. Sırf ona yarar sağlansın diye salavat meşru kılınmamıştır. Ona sevap bağışlayarak kendisine bir şey kazandırdığını sanan kişi, bir milyon yıllık uzunluğu, genişliği ve derinliği olan bir denize kalem ucundan bir damla atıp denizi artırdığını düşünen kişiye benzer. O denizin bu damlaya ne ihtiyacı olabilir?

Peygamber'in Rabbine karşı bu ihtiyaçsızlık ve yakınlık derecesini kavradığında bil ki Allah'ın kullarına ona salavatı emretmesinin amacı, kendi katındaki yüksek değerini, seçkin mertebesini ve bütün yaratılmışlara üstün tutulduğunu onlara bildirmektir. Bu nakilde, Allah'ın bir kulun amelini ancak Peygamber'i vesile kılarak kabul edeceği ileri sürülür. Ona hürmetten yüz çevirip getirdiği şeriatı bırakarak Allah'a yaklaşmaya çalışan kimsenin gazaba, uzaklaşmaya ve hüsrana uğrayacağı söylenir. Buna göre Allah'a yönelişin yolu, Peygamber'e salavat ve onun şeriatına uymaktır. [Nakledilen görüşün ifadesidir.]

Salavat, Peygamber'in Rabbi katındaki yüce değerini bize bildirir; her türlü yöneliş ve istekte onu vesile kılmayı öğretir. Bu, ona bir fayda sağladığımız vehmi için değildir; çünkü daha önce anlatıldığı gibi o ihtiyaçsızdır. Ona sevap bağışını anlamak için bir örnek düşün: Ülkesinin hazineleri sayılamayacak kadar çok olan büyük bir hükümdarın, her biri gökle yer arası genişlikte ve altın, gümüş, yakut, ürünler ve başka mallarla dolu hazineleri olsun. Dünya malı olarak iki ekmekten başka şeyi bulunmayan bir yoksul, hükümdarı sevip saydığı için ekmeklerinden birini ona sunsun. Hükümdarın bu ekmeğe ihtiyacı yoktur; kendi zenginliği yanında varlığıyla yokluğu birdir. Fakat hükümdar yoksulun hâlini, gücünün son sınırını, kalbindeki gerçek sevgiyi ve elinden gelse daha çoğunu vereceğini bilir. Geniş keremiyle yoksuldan ve hediyesinden sevinç duyduğunu gösterir; ekmekten yararlandığı için değil, yoksulun sevgisi ve saygısı için ona ölçülemeyecek bir karşılık verir.

Peygamber'e sevap bağışlamanın örneği budur. Onun buna muhtaç olmayışı denize düşen damlayla, bağışlayanın sevgisine karşılık görmesi ise yoksulun hükümdara sunduğu ekmekle anlatılmıştır. Bu sözler onun imlâ ettirdiği kısımdan alınmıştır.

Ebû'l-Abbâs et-Ticânî'nin Cevâhirü'l-Meânî'deki sözlerinden nakil burada biter.

Şâfiî âlimi Muhammed b. Süleyman el-Kürdî'nin fetvalarında şu soru yer alır:

Cîlî'nin bir risalesinde, sâliklerin ahlâkı arasında Peygamber'e duydukları yoğun sevgiden söz edilir. Bazıları her ameline, sevabını önce Peygamber'e bağışlama niyetiyle başlar; kendisine sevap düşüncesi ancak bundan sonra gelir. Peygamber ona bu sevaptan bir karşılık lütfederse bunu sadaka gibi kabul eder; etmezse de sevinir. Kulun içinde tadacağı bu hâlin tatlılığı ölçülemez. Peygamber böyle bir sevaba muhtaç olmasa da bu, şeriata aykırı olmayan bir edeptir.

Biz, türlü kötü huylarımızla, böyle büyük zatları bu davranışta örnek alabilir miyiz? Fakihler hac dışındaki bedenî ibadetlerde vekâletin geçerli olmadığını söylemiştir. Kur'an okuyan, sevabının bir mislini Peygamber'e veya onun amel defterine bağışlayabilir; okumanın kendi sevabını doğrudan bağışlayamaz denmiştir. Ashâbına ve ailesine de bağışlamak isterse onları topluca katabilir mi? Peygamber'den başkası sevabın bir misline erişebilir mi? Açıklayınız.

Cevap: Bil ki ümmetinden hayırlı iş yapan herkesin sevabının bir misli Peygamber'e de verilir; onların sevabından bir şey eksilmez. Bunun için her amele, sevabını ona bağışlama niyetiyle başlamak gerekmez.

el-Mevâhibü'l-Ledünniyye'de Şâfiî'nin şöyle dediği aktarılır: Peygamber'in ümmetinden birinin yaptığı hiçbir amel yoktur ki Peygamber onun temelinde bulunmasın.

Tahkîku'n-Nusra'da şöyle denir: Müminlerin bütün iyilikleri ve salih amelleri, kendisine ait sevaba ek olarak Peygamber'in amel defterinde de bulunur; Allah'ın bildiği katlamalarla artar. Kıyamete kadar hidayetle amel eden herkes kendi sevabını alır; onu yetiştiren hocasına bir misli, hocasının hocasına iki misli, üçüncü hocaya dört, dördüncüye sekiz misli verilir. Mertebeler yukarıya doğru böyle katlanır. Selefin halefe üstünlüğü de buradan anlaşılır. Peygamber'den sonra on mertebe varsayılırsa ona bin yirmi dört misli; onuncudan bir on birinci kişi hidayet bulursa iki bin kırk sekiz misli sevap ulaşır. Her yeni mertebede önceki miktar ikiye katlanır. Bazı muhakkikler böyle açıklamıştır.

Ali el-Vefâ'nın şu sözü ne güzeldir:

‘Onun güzelliğinden olmayan hiçbir güzellik yoktur; hiçbir iyilik sahibi yoktur ki iyilikleri ona ait olmasın.’

Bu açıklama, Peygamber'in şerefi zaten kemaldeyken Kur'an okuyan kişinin onun şerefinin artırılması için dua etmesindeki güçlüğe de cevap verir. Dua eden, okumasının kabulüyle hocasının da bir misli sevap kazanacağını, bu silsilenin ilk öğreticiye kadar uzanacağını düşünür. Şeriatı getiren Peygamber'e bütün bu sevapların misli ulaşır. Şerefte artıştan maksat budur. el-Mevâhib'deki uzun açıklama bu yönde devam eder.

Şebrâmellisî hâşiyesinde ‘Peygamber'e bin yirmi dört misli sevap’ sözünü şöyle açıklar: Bu, her amel sahibinin katlanan sevaplarının alt mertebelerdeki sevaplarla birlikte ona da yazılmasından kaynaklanmış olabilir. Mesela dördüncüye yazılan sekiz misli, ilk üç mertebedekilerle birlikte Peygamber'e de yazılır. Şebrâmellisî'nin sözü burada biter.

Zürkânî'nin Şerhu'l-Mevâhib'indeki ifade de aynıdır.

İbn Hacer'in Şerhu'l-Erbaîn en-Neveviyye'de otuz yedinci hadisteki ‘çok katlarına kadar’ sözünü açıklarken yazdığı uzun bahis de burayla ilgilidir; isteyen ona bakmalıdır.

İbn Hacer'in Hâşiyetü'l-Îzâh'ında şöyle denir:

Sonraki âlimlerden bazıları hadisten şu sonucu çıkarmıştır: Kur'an okuduktan sonra yapılan dua, o okumanın sevabını Peygamber'e bağışlamaya yahut şerefine artış dilemeye yönelik olabilir.

Bunun mânası, okumanın kabulünü istemektir. Ümmetten biri ibadeti sebebiyle sevap aldığında, onu öğreten de bir misli sevap alır; öğreticilerin silsilesi boyunca bu böyle sürer. Peygamber'e hepsinin bir misli ulaşır. Şerefteki artışın anlamı budur. Onun şerefi zaten tam ve yerleşik olsa da artış isteyen kişi, ümmetinin, özellikle âlimlerinin çoğalmasını ve derecelerinin yükselmesini istemiş olur.

Bu açıklama, Bulkînî'nin fetvalarında ve oğlu Alemüddin'in ona uyarak söylediği ‘Bir delil olmadıkça okuduklarımızın sevabını Peygamber'in şerefine artış kıl, denmemelidir’ görüşüne cevaptır. Münâvî ile Şems el-Kâyânî bunun güzel olduğunu söylemiş; Kemâl b. Hümâm ve Şeyhülislâm Zekeriyyâ da onlara katılmıştır. Bu ifadeleri fetvalarımda aktardım; konu önemlidir, burada ağır karışıklıklar yaşanmıştır. Hâşiyetü'l-Îzâh'taki sözler aynen burada biter.

et-Tuhfe ve en-Nihâye'nin vasiyet bahislerinde şöyle denir:

Tâc el-Fezârî, izin verilmemiş bir şeyi Peygamber'in yüce makamına sunmaya cüret edilmemesi gerekçesiyle ibadet sevabının ona bağışlanmasını yasaklamıştır. Bu görüşte yalnız kalmış, başkaları ona karşı çıkmıştır.

Sübkî de buna karşı çıkan görüşü seçmiştir. en-Nihâye'de ‘Bunu fetvalarımda ayrıntısıyla açıkladım’ denir.

et-Tuhfe'de de ‘İcâre bahsinde bununla ilgili açıklama geçmişti’ denir.

el-Minhâc'ın metninde ‘Ölüye, mirasçının veya yabancının verdiği sadaka ve ettiği dua fayda sağlar’ denir. et-Tuhfe bunun icmâ ile sabit olduğunu söyler. Sadakanın faydası, ölünün kendisi sadaka vermiş gibi olmasıdır.

İmamın ‘Ölü adına böyle bir emir gelmedi’ diyerek bu görüşü uzak görmesine ve sadakanın veren kişiye ait olup ölünün yalnız bereketinden yararlanacağını söylemesine İzz b. Abdüsselâm karşı çıkmıştır: Sadakanın bizzat ölü adına gerçekleşip sevabının ona yazılacağı görüşü sünnetin zahirine uygundur. Nakil bu yönde sürer.

Buradan, bir ibadet yaptıktan sonra ‘Allah'ım, bu ibadetin sevabını Peygamber'e ulaştır’ diye dua etmenin geçerli olduğu anlaşılır.

Dua etmeksizin ibadetin sevabını doğrudan ona bağışlamaya niyet etmeye gelince: Sadaka veya dua ise geçerlidir; bunların dışındaysa mezhebimizde tercih edilen görüşe göre geçerli değildir. Bunun geçerliliği hakkında başka görüşler de vardır.

Cîlî belki mezhebimizde tercih edilmeyen görüşü benimsemiştir; sözü edilen sâlikler de mezhebimizden farklı bir görüşü izlemiş olabilir.

Fethu'l-Fettâh bi'l-Hayr adlı kitabımın sonunda Hanefî İbn Nüceym'in el-Bahru'r-Râik'inden şu ifadeyi aktardım:

‘Kimse bir başkası adına oruç tutmaz ve namaz kılmaz’ hadisi, kişinin başkasının üzerindeki farz borcunu düşürmesi hakkındadır; sevabın ulaşması hakkında değildir. Bir kişi namaz kılıp oruç tutsa yahut sadaka verse, sevabını yaşayan veya ölmüş birine bağışlasa caiz olur ve Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'e göre sevap ona ulaşır. el-Bedâi‘de böyle denir.

Âlimlerin ifadeleri genel olduğundan, bunu ibadeti yaparken başkasına niyet etmekle önce kendisi için yapıp sonra sevabını bağışlamak arasında fark bulunmadığı anlaşılır.

İbn Nüceym devam eder: Sözlerinin zahirine göre farz ile nafile arasında da fark yoktur. Bir kimse farz namaz kılıp sevabını başkasına bağışlarsa geçerli olur; farz borcu yeniden zimmetine dönmez. Sevap alamamak, farzın borçtan düşmediğini gerektirmez. Fakat bunun açıkça nakledildiğini görmedim. İbn Nüceym'in sözü burada biter.

Adı geçen kitabımın sonunda İbn Hacer'in Hâşiyetü'l-Îzâh'ından da şunu aktardım: Bazılarının yaptığı gibi Peygamber adına hac etmek, bize ve âlimlerin çoğuna göre yasaktır. Hacdan sonra sevabını ona bağışlamanın güzel olduğu da söylenmiştir.

İbn Hacer der ki: Eğer bu, dua yoluyla yapılmıyorsa itiraza açıktır. Çünkü Peygamber'e her amel edenin sevabının bir mislinin, sayısını kuşatamayacağımız katlamalarla verildiği açıklanmıştır. Ashâbın amellerinden kat kat, onlardan öğrenenlerin amellerinden bunun iki katı ve böyle devam eden sevap alır. Bu artış zaten kendisine verildiğinden ayrıca ona bağışlamaya gerek yoktur. Başkası adına bazı durumlarda kurban kesmenin caiz olması buna aykırı değildir; kurban vekâlet kabul eden malî bir ibadettir. Hac ise aslen bedenî ibadettir, gereken malî harcama ona tâbidir. Hâşiyetü'l-Îzâh'tan nakil burada biter.

İbn Hacer'in ‘denildi ki’ sözünde kastettiği hocası Ebü'l-Hasan el-Bekrî'dir; o, Nevevî'nin el-Îzâh'ının muhtasarına yazdığı şerhte bunu açıkça belirtmiştir.

Hocamız Muhammed Saîd Sünbül'ün bazı fetvalarında, kendi adına amel edip ardından ‘Allah'ım, bunun sevabını falana ver’ diyen kişinin duasıyla, o kişi diri de ölü de olsa sevabın ona ulaşacağı belirtilir.

Bu meseleyi Fethu'l-Fettâh bi'l-Hayr'da uzun uzadıya ele aldım. Anılan hükümde, sevabı için dua edilen kişinin Peygamber veya başkası olması arasında fark yoktur. Peygamber dışındakiler için müstakil olarak yahut ona tâbi kılarak dua edilmesi de aynıdır. Sorudaki ‘Böyle zatlara uyabilir miyiz?’ meselesinin cevabı evettir. Yasak olan, bedenî ibadeti doğrudan bir başkasının yerine yapmaktır; ibadetten sonra sevabının ona ulaşması için dua etmekte engel yoktur. Bazı ayrıntılar ihtilaflı olsa bile kişi kendisi adına ibadet eder ve caiz gören görüşü izleyebilir. İbn Nüceym bunu Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'ten aktarmıştır.

Şerhu'l-Minhâc'da, Müslim şerhinden aktarıldığına göre bir grup âlim, oruç ve kıraat dâhil bütün ibadetlerin sevabının ölüye ulaşabileceğini söylemiştir. En doğrusunu Allah bilir. Kürdî'nin fetvasından nakil burada biter.

İbn Hacer'in Erbaîn şerhinde işaret ettiği uzun bahse baktım. Otuz yedinci hadiste ‘Bir kimse bir iyiliğe niyet eder de yapmazsa Allah ona tam bir iyilik yazar; yaparsa ondan yedi yüze, hatta daha çok katına kadar yazar’ sözünü açıklarken, yedi yüz ve üzerindeki katlamanın Allah'ın dilemesine göre bazı insanlara verildiğini söyler.

Bazılarına göre ‘çok katlar’ ifadesindeki belirsizlik, mümkün olan en geniş artışı kapsar. Bir buğday tanesi sadaka verilse Allah'ın lütfuyla, o tohumun en verimli toprağa ekilip özenle yetiştirilmesi, ürününün tekrar ekilmesi ve bunun kıyamete kadar sürmesi tasavvur edilebilir; başlangıçtaki tanenin karşılığı dağlar kadar olur. Bir miktar para için de en kârlı malın alınıp en iyi pazarda satılması ve bunun sürmesi örnek verilebilir. Hayrın bütün türlerinde katlama böyledir. Bir fakire verilen dirhemi o fakir başka birine, o da üçüncüye, üçüncü de dördüncüye sadaka verse ilk verene kendi sadakasının on katı yanında başlattığı hayır sebebiyle sonraki kişilerin sevabından da pay yazılır. Örnek hesapta ikinciye on, ilk verene yüz; sonraki aktarımda ikinciye bin ve ilk verene on bin; dördüncü aktarımda üçüncüye bin, ikinciye on bin ve ilk verene yüz bin sevap verilir. Bunun sınırını Allah bilir. Bir başka lütuf, sevapların kişinin en yüksek karşılıklı ameline göre değerlendirilmesidir. Pazarda yüksek sesle söylenen tevhid zikri için rivayette milyon iyilik, milyon kötülüğün silinmesi ve cennette ev bildirilir. Böyle bir amel kişinin defterinde varsa diğer iyilikleri de onun değerine göre ödüllendirilebilir. ‘Onlara yaptıklarının en güzeline göre karşılık vereceğiz’ âyeti buna işaret eder. Bunlar bizim kavrayışımızla yapılan örneklerdir; Allah'ın lütfunu hiç kimse kuşatamaz.

İbn Hibbân'ın Sahîh'inde nakledildiğine göre ‘Mallarını Allah yolunda harcayanların misali yedi başak bitiren bir tanenin misali gibidir’ âyeti indiğinde Peygamber ‘Rabbim, ümmetime daha çok ver’ demiş; ‘Allah'a güzel bir borç verene onu kat kat artırır’ âyeti inmiştir. Yeniden isteyince ‘Sabredenlere ecirleri hesapsız verilir’ âyeti inmiştir. Ahmed'in rivayetinde Allah'ın iyiliği iki milyon kat artıracağı nakledilir. Ebû Hüreyre ‘Bir iyilik olursa onu katlar ve katından büyük bir ecir verir’ âyetini okuyup ‘Allah buna büyük ecir diyorsa onun ölçüsünü kim takdir edebilir?’ demiştir.

İbn Ebî Hâtim'in rivayetinde, Allah yolunda harcayıp evinde kalan kişiye her dirheme karşı yedi yüz; bizzat savaşa katılana ise her dirheme karşı yedi bin dirhem sevap verileceği nakledilir.

Ebû Dâvûd'da namaz, oruç ve zikrin, Allah yolundaki harcamaya göre yedi yüz kat artırıldığına dair bir rivayet vardır.

Tirmizî'nin aktardığı rivayette pazara girip ‘Lâ ilâhe illallâhu vahdehû lâ şerîke leh, lehü'l-mülkü ve lehü'l-hamd, yuhyî ve yumît, biyedihi'l-hayr ve hüve alâ külli şey'in kadîr’ diyene milyon iyilik yazılacağı, milyon kötülüğünün silineceği ve derecesinin milyon kez yükseltileceği bildirilir. Rivayetin senedinde zayıflık vardır.

Bir başka zayıf rivayette ‘Sübhânallâhi ve bihamdih’ diyene yüz yirmi dört bin iyilik yazılacağı söylenir. İbn Hacer'in Erbaîn şerhinden nakil burada biter.

Müellif der ki: Tirmizî'nin İbn Ömer'den rivayet ettiği hadisin lafzında, pazara girip ‘yüksek sesle’ tevhidi söylemek vardır: ‘Allah'tan başka ilâh yoktur; O tektir, ortağı yoktur. Mülk ve hamd O'nundur. Diriltir ve öldürür; hayır O'nun elindedir, O'nun her şeye gücü yeter’ diyene bir milyon iyilik yazılacağı, bir milyon kötülüğünün silineceği ve bir milyon derece yükseltileceği aktarılır. ‘Yüksek sesle’ sözü müstensih nüshasında düşmüş veya başka bir rivayet olabilir. Anlatılan sevap katlanması sebebiyle, bu iyilik Peygamber'e ulaştığında aklın sayamayacağı bir değere erişir. Bu, ümmetinin Allah katında imandan başka özel bir üstünlüğü bulunmayan bir ferdinin tek bir iyiliği içindir. Allah katında özel mertebesi olan büyüklerinin iyiliklerini ve bizzat Peygamber'in iyiliklerini düşün: Akıl ne kadar yüksek bir derece tasavvur etse de Allah'ın onun için hazırladığı sevabın çok küçük bir bölümünü bile kuşatamaz. [Rivayetin sıhhati ayrıca kontrol edilmelidir.]

Müstensih Misbâh'ın ek notu: Kur'an'dan bir delil daha ekleyelim. ‘Arşı taşıyanlar ve çevresindekiler Rablerini hamd ile tesbih eder, O'na inanır ve iman edenler için bağışlanma dilerler: Rabbimiz! Rahmetin ve ilmin her şeyi kuşatmıştır. Tövbe edip Senin yoluna uyanları bağışla, onları cehennem azabından koru. Rabbimiz! Onları ve atalarından, eşlerinden, soylarından salih olanları vaad ettiğin Adn cennetlerine koy. Şüphesiz Sen mutlak güç ve hikmet sahibisin. Onları kötülüklerden koru. O gün kimi kötülüklerden korursan ona merhamet etmiş olursun. Büyük başarı işte budur.’ (Mü'min 40:7-9).

Müstensih der ki: Burada arşı taşıyanlar ve çevresindeki meleklerin müminlere dua ettiğini görüyoruz. Allah'ın ‘tesbih ederler, iman ederler, bağışlanma dilerler’ fiillerini süreklilik bildiren geniş zaman biçiminde kullanması sebebiyle onların duasının devam ettiğini, Allah'ın lütfuyla müminler için kabul edildiğini söyler.

Müstensih der ki: Melekler iman edenler için dua ediyorsa müminlerin efendisi kimdir? O da seyyidimiz Muhammed değil midir? Bu dua onu da kapsar; hatta sevabına ilk erişecek olan odur. Bu sevabın ve sayısız katlanmasının büyüklüğü düşünülmelidir. Arşı taşıyan ve çevresindeki meleklerin müminlere duası, müstensihin görüşüne göre, dirilere ve ölülere dua edilmesinin ve dua sevabının onlara ulaşmasının delilidir: Müminler arasında yaşayanlar da ölenler de vardır. Meleklerin duası kıyamete kadar sürer. Müstensih, dua, istiğfar, rahmet ve bağışlanma isteğinin sevabının diriye ve ölüye ulaşacağı sonucunu çıkarır. Ek not burada biter.

Beşinci mesele: Salavat sevabının katlanmasının sebebi

Beşinci mesele: Salavat sevabının katlanmasının sebebi.

İhyâ şerhinde, İmam Gazâlî'nin uzun bir açıklamasından şöyle nakledilir:

Salavatın sevabı katlanır; çünkü salavat tek bir iyilik değil, birçok iyiliktir: Birincisi Allah'a imanı, ikincisi Resûl'e imanı tazeler. Üçüncüsü ona saygıyı, dördüncüsü onun için ikram isteme özenini gösterir. Beşincisi âhiret gününe ve oradaki çeşitli ikramlara imanı tazeler. Altıncısı âlini anmaktır; salihler anılınca rahmet iner. Yedincisi onları Peygamber'e nispet ederek yüceltmek, sekizincisi onlara sevgiyi göstermektir. Peygamber ümmetinden yakınlarına sevgiden başka bir karşılık istememiştir. Dokuzuncusu dua ederek Allah'a yalvarmaktır; dua ibadetin özüdür. Onuncusu ise her işin Allah'a ait olduğunu, Peygamber'in yüksek makamına rağmen Allah'ın rahmetine muhtaç bulunduğunu kabul etmektir. Bunlar, bir iyiliğe on misli ve bir kötülüğe yalnız bir misli karşılık verilmesine ilişkin genel hükmün dışındaki on ayrı iyiliktir. Nakil burada biter.

Müellif der ki: Altıncı madde Allah'ı anmak olarak da açıklanmalıdır. Hatta salavat, Allah'ı zikretmenin üstün biçimlerindendir. İbn Atâullah el-İskenderî Miftâhu'l-Felâh'ın başında, zikrin bir türünün dua içerdiğini söyler. ‘Rabbimiz, unutur veya yanılırsak bizi sorumlu tutma’ âyeti ve ‘Allah'ım, seyyidimiz Muhammed'e salât eyle’ sözü böyledir. Bu, Allah'la münâcât içermeyen zikirden, zikre yeni başlayan kişinin kalbinde daha güçlü etki bırakır; münâcât eden, hitap ettiği Zât'ın yakınlığını hisseder ve kalbinde haşyet doğar.

Mustafa el-Bekrî de el-Menhelü'l-Azb adlı eserinde, münâcât içeren zikrin daha faydalı olduğuna delil olarak bu sözü aktarır.

ed-Dürrü'l-Mendûd'da şöyle denir: Allah'ın Peygamber'ine lütuflarından biri, şehâdette onun adını kendi adıyla, ona itaati kendisine itaatle, ona sevgiyi kendisine sevgiyle beraber zikretmesi gibi, salavatın karşılığını da kendi zikrinin karşılığıyla ilişkilendirmesidir. ‘Beni anın ki Ben de sizi anayım’ ve ‘Kulum Beni kendi içinde anarsa Ben de onu anarım; topluluk içinde anarsa Ben onu daha hayırlı bir topluluk içinde anarım’ buyurmuştur. Benzer şekilde Peygamber'e kulun getirdiği bir salavata karşı Allah on salât eder; selâm verene on selâm verir. ‘Her iyiliğe zaten on kat karşılık varken salavatın farkı nedir?’ sorusunun cevabı buradadır.

Fark şudur: Allah'ın on salâtı kul için cennette on dereceye karşılık gelir; Allah'ın kulu bir defa anması bile yalnızca katlanmış bir iyilikten daha büyüktür. Bununla birlikte on derecenin yükseltilmesi, on kötülüğün silinmesi, on iyiliğin yazılması ve on köle âzat etmeye denk bir karşılık da bildirilmiştir. Bu ibadetin üstünlüğü üzerinde düşün; dünyada ve âhirette hayır kazanmak için onu çoğalt. Nakil burada biter.

Altıncı mesele: Salât ile selâmı birbirinden ayrı söylemenin hükmü

Altıncı mesele: Salât ile selâmı birbirinden ayrı söylemenin hükmü.

Ka‘b hadisi ve başka rivayetler, yalnız salât yahut yalnız selâm söylemenin mekruh olmadığına delil gösterilmiştir. Çünkü teşehhütte selâmın öğretilmesi, salavatın öğretilmesinden önceydi; bir süre yalnız selâm okunmuştur.

Nevevî ise el-Ezkâr'da ve başka yerlerde bunun mekruh olduğunu açıkça söylemiş; âyette salât ve selâmın birlikte emredilmesini delil göstermiştir.

Sehâvî der ki: Bu hüküm, yalnız salavatın nakledilmediği yerler içindir; kunût bunun örneğidir. Hocamız Hâfız İbn Hacer, mutlak olarak mekruh denmesinde duraksamıştır. ‘Hiç selâm vermeden yalnız salavat getirmek mekruhtur. Bir vakit salavat, başka bir vakit selâm getiren kimse ise emri yerine getirmiş olur’ demiştir.

Cevâhirü'l-Meânî'de, Ebü'l-Abbâs et-Ticânî'ye Fâtih salavatı lafzında selâm bulunmamasının sorulduğu aktarılır. O, bu lafzın bu şekilde gaybdan geldiğini, bir müellif tarafından oluşturulmadığını ve bilinen kurallara tâbi olmadığını söyler. Ayrıca Peygamber'den selâm lafzı olmaksızın nakledilmiş salavat biçimleri bulunduğunu, bunlarla ibadet edildiğini ifade eder. Bu, aktarılan zatın görüşüdür.

Abdülhak ed-Dihlevî'ye nispet edilen açıklamaya göre selâm geçmeyen her salavattan sonra Peygamber'e selâm da eklenmelidir. Âyetin zahirinden hareketle âlimlerin çoğu selâmı tümüyle ayırmayı mekruh görmüştür. Bazıları buna itiraz etse de birlikte söylemenin daha uygun olduğu hususunda birleşilir. Peygamber'in salavatı öğretirken ayrıca selâmı söylememesinin sebebi, onu önceden öğretmiş olmasıdır. Yalnız selâmla yetinmek de aynı ölçüyle mekruh veya daha az uygun görülebilir. Bazı toplumlarda yalnız ‘aleyhisselâm’ demek yaygındır; Arapça eserlerde daha seyrektir. Müelliflerin benimsediği ‘sallallahu aleyhi ve sellem’ sözü kısa ve maksadı karşılayan güzel bir biçimdir. Allah'ın adını açıkça içermeyen ‘aleyhi's-salâtü ve's-selâm’ sözünden daha uygundur.

Yedinci mesele: ‘Sallallahu aleyhi ve sellem’ ile ‘aleyhi's-salâtü ve's-selâm’ ifadeleri

Yedinci mesele: ‘Sallallahu aleyhi ve sellem’ ile ‘aleyhi's-salâtü ve's-selâm’ ifadelerinin kullanımı.

Abdurrahman b. Mehdî ‘sallallahu aleyhi ve sellem’ demeyi tercih eder, yalnız ‘aleyhisselâm’ demezdi; çünkü bu, ölülere verilen selâmdır. İbn Beşküvâl ve başkaları bunu nakletmiştir.

Ebû't-Tayyib el-Gazzî, Virdü Ehli's-Safâ'nın mukaddimesinde şöyle der:

Buhârî'nin Sahîh'i ve başka kaynaklarda Ebû Saîd el-Hudrî, ‘Ey Allah'ın Resûlü! Sana selâm vermeyi biliyoruz; sana nasıl salavat getirelim?’ diye sorduklarını nakleder. Beyhakî'ye göre bildikleri selâmdan maksat, teşehhütte öğretilen ‘Ey Peygamber, Allah'ın selâmı, rahmeti ve bereketi üzerine olsun’ sözüdür.

Hâfız İbn Hacer el-Askalânî bunun en açık yorum olduğunu söyler. Dolayısıyla namaz dışında ‘Allah'ım, Muhammed'e salât eyle; selâm, rahmet ve bereket onun üzerine olsun’ yahut onu anarken ‘Allah'ın salâtı, rahmeti ve bereketi onun üzerine olsun’ demek güzel, sevabı bol bir ifadedir. Bununla birlikte yaygın olan, salâtta olduğu gibi selâmı da ‘Allah ona salât ve selâm eylesin’ veya ‘Allah'ım, seyyidimiz Muhammed'e salât ve selâm eyle’ sözleriyle Allah'tan dilemektir. Gazzî'nin nakli burada biter.

İbn Hacer ed-Dürrü'l-Mendûd'un mukaddimesinde, İbn Arafe'nin İbn Abdüsselâm'dan ‘sallallahu aleyhi ve sellem’ sözünün yeterli olduğunu naklettiğini söyler. Başka biri buna itiraz edip ayrıca ‘teslîmen’ eklenmesi gerektiğini söylemiştir. İtirazını ‘ve ona tam selâm verin’ âyetinin zahirine dayandırsa da bu, az bir düşünmeyle anlaşılacağı üzere yerinde değildir.

Aynı eserin üçüncü faslında şöyle der: Namaz dışında salavatı dilek kipinde söylemek, haber kipine göre daha üstündür; çünkü teşehhüt sonrasında gelen lafız budur. Hadis âlimlerinin haber kipiyle söylemesine şöyle cevap verilmiştir: Hadis kitaplarını sıradan insanlar da okur. ‘Allah'ım, ona salât eyle’ sözünden Allah'ın henüz salât etmediği gibi yanlış bir anlam çıkarılmasından çekinilerek, gerçekleşmeyi de hatırlatan ‘Allah ona salât eylesin’ biçimi kullanılmıştır. Bu ifade aynı zamanda emredilen duayı da içerir.

İbn Hacer daha önce de mezhebinde namazdaki salavat için yalnız belirli rivayet lafzının şart olmadığını, bunun şart olduğunu söyleyen görüş de bulunduğunu belirtir.

Sekizinci mesele: Çok salavat getirmenin en düşük sayısı

İlk görüşe göre ‘Allah'ım, Muhammed'e salât eyle’ yeterlidir; daha sahih görüşe göre ‘Allah Muhammed'e salât eylesin’ de yeterlidir. Çünkü haber kipindeki dua daha kuvvetlidir.

Buna karşılık ‘Resûlullah'a salât’ demek yeterli değildir; çünkü salât Allah'a nispet edilmemiştir. Nîsâbûrî de ‘Muhammed'e salât ettim’ sözünü yeterli görmez: Kulun mertebesi salâtı bizzat gerçekleştirmeye yetmez; Allah'tan onu istemelidir. Gerçekte salât eden Allah'tır. Kulun salavat getirmesi, Allah'tan Peygamber'e salât dilemesi anlamında mecazdır.

Sekizinci mesele: Çok salavat getirmenin en düşük sayısı.

Çeşitli hadislerde Peygamber'e çokça salavat getirmek, özellikle cuma günü ve gecesi için tavsiye edilmiştir.

Ebû Tâlib el-Mekkî, çok salavatın alt sınırının üç yüz defa olduğunu söylemiştir.

Hâfız Sehâvî ise bu sayı için bir dayanak bulamadığını belirtir. Ebû Tâlib bunu salihlerden birinden tecrübe veya başka yolla almış olabilir. Yahut çokluk vasfının en az üç yüzde gerçekleştiğini düşünmüş olabilir; tevatür için üç yüz küsur sayısını alt sınır görenler gibi küsur kısmı bırakmış olabilir. En doğrusunu Allah bilir.

Dokuzuncu mesele: Allah'ın kuluna salâtı sayıyla sınırlanır mı?

Onuncu mesele: Peygamber'e salavat getirirken âlini ayrıca anmamak

Müstensih Misbâh'ın notu: Üç yüz on üç Bedir ehli sayısına dayanılmış, tevatürün gerçekleşmesi için ileri sürülen alt sınırlardan biri olarak bu sayı benimsenip küsur kısmı bırakılmış olabilir. Not burada biter.

Şa‘rânî Keşfü'l-Gumme'de bazı âlimlerin ‘çok salavat’ için her gün yedi yüz, her gece yedi yüz defa dediğini; başkalarının ise her gün üç yüz elli ve her gece üç yüz elli defa dediğini aktarır. Bunu Efdalü's-Salavât adlı kitabımda da naklettim.

Dokuzuncu mesele: Allah'ın kuluna salâtı sayıyla sınırlanır mı?

Şa‘rânî el-Uhûdü'l-Kübrâ'da Ali el-Havvâs'tan şunu aktarır: Allah'ın kuluna salâtı sayıya girmez; O'nun salâtının başlangıcı ve sonu yoktur. Sayı, zamanla sınırlı olan kulun mertebesi bakımındandır. Allah kula onun hâline göre lütfederek her salavata karşı on salât ettiğini bildirmiştir. Kulun ‘Muhammed'e salât ettim’ demeyip Allah'tan Peygamber'ine salât etmesini istemesi de bunu destekler. Kul Resûlullah'ın mertebesini dahi bütünüyle bilemezken Allah'ın salâtının mertebesini nasıl bilebilir? Salavatların sayılması, bizim her defasında Allah'a yaptığımız talebin sayılmasıdır.

Onuncu mesele: Peygamber'e salavat getirirken âlini ayrıca anmamak.

Abdülhak ed-Dihlevî Cezbü'l-Kulûb'da şöyle der: Âlin anılmaması belki kısaltma amacıyladır. Yoksa bazı nüshalarda görüldüğü gibi yazıda da âli eklemek daha güzel ve uygundur; gerçi çoğu nahivciye göre cerli zamire harf-i cerri tekrar etmeden atıf yapmak caiz değildir.

Zahîretü'l-Hayr'ın müellifine göre yalnız Peygamber'e salavat ile ona ve âline birlikte salavat aynı fazilette değildir. Âle salavat müstakil bir sünnettir; sahih hadislerde istenmiş, imamlarca belirtilmiş ve Peygamber'den aktarılan salavat biçimlerinde kullanılmıştır.

İbnü'l-Cezerî Miftâhu'l-Hısn'da şöyle der: Yalnız Peygamber'e salavatla yetinmenin merfû bir hadiste geçtiğini, Nesâî'nin Sünen'inde kunût duasının sonu dışında bilmiyorum. Diğer salavat biçimlerinde âl de anılır. Bir ibadette sünneti yerine getiren, onu terk edenle bir değildir. Buhârî ve Müslim'de Ukbe b. Âmir hadisi ‘Allah'ım, Muhammed'e ve Muhammed'in âline salât eyle’ lafzıyla gelir.

İmam Şâfiî şöyle demiştir:

‘Ey Resûlullah'ın ev halkı! Size sevgi, Allah'ın Kur'an'da indirdiği bir farzdır.’

‘Yüksek derecenize şu yeter: Size salavat getirmeyenin namazı yoktur.’

Buna göre âle salavatı terk eden kişi büyük bir fazileti ve önemli bir sünneti terk etmiş olur. Zahîretü'l-Hayr'dan nakil burada biter.

Ashâba salavat getirmeye gelince, bu da hadislerde yer alır. Delâil şârihleri ve başkalarının belirttiğine göre âle kıyasla güzel görülmüştür. Sekizinci bölümün başında, Sâvî'nin Celâleyn hâşiyesinden âli ve ashâbı anan salavatın en üstün biçimlerden olduğu aktarılacaktır.

Bağdat müftüsü Mahmûd el-Âlûsî et-Tırâzü'l-Müzehheb'in sonunda şöyle der: Bazılarına göre nassla müstehap kılındığı için âle, onlara katıldıkları ve sahâbîliğin ayrı üstünlüğünü taşıdıkları için ashâba da salavat istenmelidir. Sahâbî olup âlden sayılmayanların ilim ve mârifet yönünden bir üstünlüğü bulunduğu ileri sürülür. Âle mensubiyet ise soydan gelen bir şeref bildirir. Nakil burada biter.

On birinci mesele: Kalp huzuruyla ve gafletsiz salavat

Remlî'ye, Hâlid'in et-Tavdîh şerhinde söylendiği gibi Peygamber'e salavat getirip âlini anmamanın mekruh olup olmadığı soruldu. ‘Mekruh değildir; bunu birçok âlim açıkça söylemiştir. Fakat ben onun şerhinde böyle bir ifadeye rastlamadım’ diye cevap verdi.

Müellif der ki: Hâlid'in et-Tavdîh şerhine baktım; bu konuyu bulmadım. Orada salâtı selâmdan ayırmanın mekruh olduğunu gördüm. Belki soruyu soran bunu âli anmamakla karıştırmıştır. Bununla birlikte âli anmamak, yukarıda geçtiği üzere büyük bir fazileti terk etmektir.

On birinci mesele: Kalp huzuruyla ve gafletsiz salavat getirmek.

Delâil şerhinde, Kadı İyâz'ın el-İkmâl'de gördüğü bir muhakkikten şu görüşü aktardığı söylenir:

‘Bana bir salavat getirene Allah on salât eder’ vaadi, bunu ihlâsla, Peygamber'e saygı ve sevgiyle, hakkını gözeterek yapan kişi içindir; yalnız kendi sevabını veya duasının kabulünü düşünen için değildir. Kadı İyâz ise ‘Bana göre bu görüş üzerinde düşünülmelidir’ demiştir.

Abdülazîz ed-Debbâğ el-İbrîz'in üçüncü bölümünde şöyle der:

İki kişi salavat getirir. Birinin sevabı az, diğerinin sevabı tarif ve sayıyla kuşatılamayacak kadar çok olur. Sebebi şudur:

İlki gaflet içinde ve kalbi meşguliyetlerle doluyken, âdeta alışkanlıkla salavat getirir; bu yüzden az sevap alır.

İkincisi sevgi ve tazimle salavat getirir.

Sevgisi, Peygamber'in yüce makamını ve büyüklüğünü, her mevcûdun varlık sebebi olduğunu, her nurun onun nurundan geldiğini, onun yaratılmışlara bağışlanmış bir rahmet, öncekiler ve sonrakiler için rahmet olduğunu ve bütün yaratılmışların hidayetinin yalnız ondan ve onun hürmetine olduğunu düşünmesinden doğar. Salavatı yalnız kendisine bir yarar sağlamak için değil, bu yüksek makamına hürmet için getirir.

Tazim ise o makamın büyüklüğünü, sahibinin niteliklerini ve yaratılmışların bu nitelikleri taşımaktan âciz oluşunu düşünmesinden doğar; bu niteliklerin hakikati onun şahsında düşünceyle kuşatılamayacak bir mertebeye yükselmiştir.

Böyle bir saikle getirilen salavatın sevabı, Peygamber'in mertebesi ve Rabbin keremi ölçüsünde olur. Çünkü salavata sevk eden, onun yüce makamıdır.

İlk kişinin salavatını harekete geçiren ise kendi çıkarı olduğu için sevabı da o saike göre olur. Rabbin hiç kimseye haksızlık etmez.

Kulun başka ibadetleri de böyledir: Saik Allah'ın azameti ve celâliyse sevap bu yüceliğe göre; yalnız kulun kendi maksadıysa o maksada göre olur. Nakil burada biter.

Mahmûd el-Kürdî eş-Şeyhânî, Edellü'l-Hayrât'ta önemli bir not kaydeder:

Uykuya dalma, uyuklama, gaflet veya kendinden geçme hâlinde ne söylediğini bilmeden salavat getiren kimsenin de, Resûlullah'a hürmet sebebiyle, bu hâllerde sevabı vardır. Böyle anla; Allah dilerse karşılık görürsün.

Abdülvehhâb eş-Şa‘rânî et-Tabakât'ta Ebü'l-Mevâhib eş-Şâzelî'den şöyle aktarır:

‘Âlemlerin Efendisi'ni rüyamda gördüm ve sordum: Ey Allah'ın Resûlü, sana bir defa salavat getirene Allah'ın on salât etmesi yalnız kalbi hazır olana mı mahsustur?’

‘Hayır; gaflet hâlinde salavat getirene de verilir. Allah onun için dağlar misali melekler görevlendirir; onlar onun için dua ve istiğfar eder.’

‘Kalbi hazır olana verilen sevabı ise Allah'tan başkası bilmez.’

On ikinci mesele: Salavat her durumda kesin olarak kabul edilir mi?

On ikinci mesele: Salavat her durumda kesin olarak kabul edilir mi?

el-İbrîz'in müellifi, Abdülazîz ed-Debbâğ'a ‘Her kimin getirdiği salavat kesin olarak kabul edilir’ görüşünün sorulduğunu aktarır.

Debbâğ şöyle cevap verir: Salavat şüphesiz amellerin en üstünlerindendir. Fakat kesin kabul ancak temiz kişilik ve temiz kalp için söylenebilir. Böyle bir kalpten çıkan amel riya ve kendini beğenme gibi afetlerden uzaktır. ‘Lâ ilâhe illallah diyen cennete girer’ hadisleri de, bu sözü ihlâsla ve temiz kalple söyleyen kişi hakkında anlaşılır.

Bununla birlikte Allah'ın kudret ve hâkimiyetini, kulun kalbini dilediği yöne çevirebileceğini düşünürsen insanın kendi hâline güvenemeyeceğini anlarsın. Bazen yaptığı kötülük ona güzel görünür, geçmişteki hâlinden daha iyi olduğunu sanır. Allah'ın imtihanından emin olmak doğru değildir. En doğrusunu Allah bilir.

el-İbrîz'in müellifi, salavatın kabulü hususunda şeyhin bu açıklamasını doğru bulduğunu söyler.

Sâlih âlim Muhammed b. Yûsuf es-Senûsî'ye de mesele sorulmuştur. Soru sahibi, bazı fakihlerin salavatın her durumda kabul edildiğini söylediğini işitmiştir.

Senûsî, bunun Ebû İshak eş-Şâtıbî'ye nispet edildiğini belirtir ve şöyle itiraz eder: Salavat getirenin amelinin kesin kabul edildiği söylenirse onun güzel bir sonla öleceğinin de kesin bilinmesi gerekir; hâlbuki kişinin sonunun bilinmediği konusunda ittifak vardır.

Bu güçlüğe iki cevap önerilmiştir; fakat ikisi de şer‘î delili gösterilmemiş aklî ihtimallerdir. Kabul gibi ancak nakille bilinen konuda böyle ihtimaller tek başına yeterli değildir.

Birinci cevap şudur: Kesin kabul, Allah kişiye güzel son takdir ederse salavatının sevabını da kabul edilmiş bulacağı anlamındadır. Başka iyiliklerin kabulü, kişi imanla ölse bile, aynı kesinlikle söylenemez.

Buna itiraz edilir: Ameller arasında böyle bir ayrım ancak şer‘î delille bilinir. Önce bu ayrımı bildiren bir nass aranmalıdır; yoksa akıl yürütme tek başına hüküm kurmaz.

İkinci cevap şudur: Kişi Peygamber sevgisiyle salavat getirirse kabul edilir; âhirette, kendisine azap takdir edilmiş olsa bile hiç değilse azabının hafiflemesiyle bundan yararlanır. Buna, Ebû Leheb'in doğum müjdesini getiren câriyeyi âzat etmesi yüzünden pazartesi günleri azabının hafifletilmesiyle ve Ebû Tâlib'in Peygamber'e sevgisi sebebiyle azabının hafifletilmesiyle kıyas yapılır. Tabiî sevgiden bir yarar doğuyorsa müminin Peygamber sevgisi ve salavatından nasıl doğmasın, denir.

Bu kıyasa da itiraz edilir: Kitap ve sünnet, inkâr edenin amellerinin boşa çıkacağını ve kabul için imanın şart olduğunu bildirir. Ebû Tâlib ile Ebû Leheb hakkındaki özel nakiller genel kıyasın dışında olduğundan başka kişilere ölçü yapılamaz.

Süyûtî ed-Dürerü'l-Müntesire'de ‘Ümmetimin amelleri bana gösterildi; kabul ve reddedilenleri gördüm, ancak bana salavat müstesna’ rivayeti için ‘Bunun isnadına rastlamadım’ der.

Temyîzü't-Tayyib mine'l-Habîs'in müellifi, ‘Bana salavat hariç bütün amellerin kabul edileni ve reddedileni vardır; salavat kabul edilir ve geri çevrilmez’ sözünü aktarır.

İbn Hacer bunun zayıf olduğunu söylemiştir.

Semhûdî el-Gammâz fi'l-Lemmâz'da aynı rivayeti ele alırken

İbn Hacer'in ona ‘zayıf’ dediğini aynen aktarır.

Temyîz'in müellifi ayrıca ‘Peygamber'e salavat reddedilmez’ sözünün Ebû Süleyman ed-Dârânî'ye ait olduğunu, İhyâ'da ise merfû hadis olarak verildiğini belirtir.

Hocası şöyle der: ‘Bunun merfû rivayetine rastlamadım. Ebü'd-Derdâ'dan, “Allah'tan bir ihtiyaç dilediğinizde önce Peygamber'e salavat getirin; Allah iki isteğin birini kabul edip ötekini geri çevirmeyecek kadar kerem sahibidir” sözü olarak nakledilir.’

Burada sözü edilen hoca Ebü'l-Hayr Şemseddin Muhammed b. Abdurrahman es-Sehâvî'dir;

el-Makâsıdü'l-Hasene adlı eserin müellifidir.

el-İbrîz'in müellifi şu sonuca varır: Salavatın kesin kabul edildiğini söylemek için yeterli delil yoktur. Bununla birlikte kabulü başka amellere göre daha kuvvetle umulur. En doğrusunu Allah bilir. el-İbrîz'den nakil burada biter.

Şâfiî âlimi Şihâbeddin el-Kalyûbî, salavatlarının mukaddimesinde onun faziletine dair hadisleri aktardıktan sonra, salavatın ibadetlerin en kolaylarından ve Allah'a yaklaşmaya en elverişli olanlarından olduğunu; her kişiden ve her hâlde, ihlâsla söyleyenden ve daha sahih saydığı görüşe göre gösteriş niyetiyle söyleyenden de kabul edildiğini ileri sürer.

Ahmed Dahlân Takrîbü'l-Usûl'de

Abdurrahman b. Mustafa el-Ayderûs'un Mir'âtü'ş-Şümûs adlı eserindeki görüşünü aktarır: Son zamanlarda mürşidler azalacak; insanı Allah'a ulaştırmada uyanıkken ve rüyada Peygamber'e salavat önemli bir vesile olacaktır. Ona göre başka amellerde kabul ve ret ihtimali varken salavat, Peygamber'e ikram olarak kesin kabul edilir. Bu konuda âlimlerin ittifakını nakleder.

Dahlân daha önce şöyle der: Yol gösteren mürşid bulunmazsa Peygamber'den nakledilen zikirler diğerlerinden üstündür. Haddâd'ın el-Virdü'l-Latîf'i, bu zikirlerin temel örneklerini içerir. Kur'an tilaveti ve Peygamber'e salavat da yeterlidir.

ed-Dürrü'l-Mendûd'da Râzî'den şu yorum aktarılır: ‘Bir selâmla karşılandığınızda daha güzeliyle karşılık verin veya aynen iade edin’ âyeti herkes için karşılığı emreder. Allah bize Muhammed'e salavat getirmeyi buyurmuştur; Allah'tan ona rahmet istemek ona bir selâmdır. Bu durumda o da kendisine salavat getirene rahmet dileyecektir; işte şefaatin anlamı budur. Onun duası reddedilmediğine göre şefaati de kabul edilir. Aktarım özetle burada biter.

Hanefî âlimi Alâeddin el-Haskefî ed-Dürrü'l-Muhtâr şerhinde, tevhid kelimesi daha üstün bir zikir olduğu hâlde kabul edilmeyebiliyorsa salavat için de mutlak kabul iddiasının tartışmalı olduğunu aktarır. Enes'ten nakledilen ‘Kim bana bir salavat getirir ve bu ondan kabul edilirse Allah seksen yıllık günahını siler’ rivayetinde sonuç kabul şartına bağlanmıştır.

İbn Âbidîn hâşiyesinde ‘reddedilir’ sözünü ‘kabul edilmez’ diye açıklar. Kabul, bir amelden beklenen gayenin gerçekleşmesi, mesela ibadete sevabın bağlanmasıdır. Şart ve rükünleri tamam olan bir ibadetin kabulü kendiliğinden kesinleşmez; çünkü kabulün güç bir şartı vardır. ‘Allah ancak takvâ sahiplerinden kabul eder’ âyetiyle samimi azim hatırlatılır. Allah, kullarına sırf lütfuyla sevap verir; kulun Allah üzerinde bir hakkı yoktur, Allah âlemlerden müstağnidir. Bununla birlikte Allah ibadet ve müminin ayağına batan diken gibi acılar için sevap vaat ettiğinden, doğru vaadini yerine getirir. Namazda huşû bulunmaması, oruçta uzuvların korunmaması, zekât ve hacda malın temiz olmaması yahut amelde ihlâs bulunmaması gibi sebepler kabulü engelleyebilir. Salavatın reddi de, haram bir isteğe alet edilmesi, gafletle, gösterişle veya şöhret için söylenmesi yüzünden sevap verilmemesi demektir. Tevhid sözü bile nifak veya riya ile söylenirse kabul edilmez. Bu engeller yoksa Allah'ın vaadi gereği kabulü beklenir. Yine de birçok âlimin sözü mutlak kabule işaret eder. Mesela dua öncesinde salavatı öne almanın duanın kabulüne daha yakın olduğu söylenir; kerem sahibi olan Allah duanın bir kısmını kabul edip kalanını reddetmez. Nakil burada biter.

İbn Mâlik'in şerhinde ve başka eserlerde de buna benzer ifadeler vardır.

Fâsî, Delâil şerhinde, Ebû İshak eş-Şâtıbî'nin ‘Resûlullah'a salavat kesin kabul edilir; onunla birlikte sunulan dilek de Allah'ın lütfuyla şefaat bulur’ görüşünü aktarır. Senûsî ve başkaları bu kesinliğe itiraz edip dayanağını bulamasalar da kabul için güçlü bir umut bulunduğunu söylemiştir.

Delâilü'l-Hayrât'ın ilk faslında Ebû Süleyman ed-Dârânî'den şu söz aktarılır: ‘Allah'tan bir ihtiyaç isteyen önce Peygamber'e salavat getirsin, sonra dileğini söylesin ve yine salavatla bitirsin. Allah iki salavatı kabul eder; aradakini reddetmeyecek kadar kerem sahibidir.’

Fâsî'ye göre bazı aktarımlarda Dârânî'nin sözünün devamı şöyledir: ‘Bütün amellerin kabul edileni ve reddedileni vardır; Peygamber'e salavat ise reddedilmez.’

Bâcî, İbn Abbas'tan şöyle aktarır: ‘Allah'a dua ederken Peygamber'e salavatı da duana kat. Salavat kabul edilir; Allah duanın bir kısmını kabul edip ötekini reddetmeyecek kadar kerem sahibidir.’

Ardından Ebû Tâlib el-Mekkî ile Gazâlî'den benzeri sözler aktarılır.

Irâkî, bunun Peygamber'e yükselen bir hadisini bulmadığını; Ebü'd-Derdâ'nın sözü olarak nakledildiğini belirtir. Daha fazlası için Delâil şerhine bakılmasını söyler.

İbn Âbidîn'in açıklamasına göre güçlük, salavatın kesin kabulünün ‘hiç reddedilmemesi’ şeklinde anlaşılmasındadır; oysa şehadet sözü bile bazı hâllerde reddedilebilir. Selefin sözleri şöyle anlaşılmalıdır: Salavat bir duadır; dualar kabul veya reddedilebilir. Allah dileyene bazen istediği şeyi, bazen hikmeti gereği başka bir karşılığı verir. Fakat salavat bu genel durumdan ayrı tutulur: ‘Allah ve melekleri Peygamber'e salât ediyor’ âyetindeki süreklilik bildiren fiil, isim cümlesi ve başındaki pekiştirme edatı, Allah'ın Resûlüne salâtının sürdüğünü bildirir. Allah müminlere de salavatı emrederek onlara fazilet ve şeref bahşetmiştir; Peygamber'in ise onların salavatına ihtiyacı yoktur. Kulun ‘Allah'ım, ona salât eyle’ isteği bu bakımdan kabul ve icabet görür; çünkü Allah zaten ona salât ettiğini haber vermiştir. Bu, salavat getiren her kişinin mutlaka sevap alacağı anlamına gelmez. Sevap, daha önce anlatılan riya ve benzeri engellerin bulunmamasına bağlıdır. Böylece ‘dua olarak kabul’ ile ‘kulun sevap kazanması’ ayrılır; selefin sözlerindeki güçlük giderilir. İbn Âbidîn daha sonra Rahmetî'nin de benzer bir açıklama yaptığını gördüğünü söyler. Nakil burada biter.

Hasan el-Adevî, Delâil şerhinde Senûsî ve Ahmed Zerrûk'tan salavatın kalpleri aydınlatıp mürşid olmadan Allah'a yöneltebileceğini aktarır. Bunun ihlâs ve saygıyla mı, yoksa riya ile de mi mümkün olduğu tartışılır. Şâtıbî ile Senûsî'ye, riya kastıyla bile sevap doğacağını savunan bir görüş nispet edilir; bunu, ‘Âdemoğlunun her ameli kendisi içindir, oruç hariç; o Benim içindir’ kudsî hadisindeki oruç istisnasına benzetirler.

Emîr, hâşiyesinde başka muhakkiklerden şu ayrımı aktarır: Peygamber'e yönelen salâtın ulaşması başka, salavat getiren kulun sevap kazanması başkadır. Kulun ameli ihlâs olmadan sevap getirmez. Bütün ibadetlerde ihlâsın istenmesi ve riyanın kınanması sebebiyle doğru olan budur.

Ebü'l-Abbâs et-Ticânî Cevâhirü'l-Meânî'de şöyle der: Sıradan insanlar için Allah katında Rabbin rızasını ummaya yarayan vesilelerin en faydalısı Peygamber'e salavattır. Âlimler salavatın kesin kabulü konusunda ayrılmıştır: Kimi bunu kesin, kimi diğer ameller gibi kesin olmayan bir şey sayar. Bizce kabulü kesindir. Delilimiz, Allah'ın Peygamber'e hitaben, ‘Sana salavat getirene Ben de salât ederim; sana selâm verene Ben de selâm veririm’ buyurduğunun aktarılmasıdır. Allah'ın doğru vaadi yerine gelir. Bu sonuç, kulun hâli sebebiyle değil, Allah'ın Peygamber'ine özel inayeti ve ona salavat getiren kimseye karşılık vermesi sebebiyledir. Kulun salavatını karşılıksız bırakmaması, burada ‘kabul’ün anlamıdır. Nakil biter. [Bu sözün hadis olarak isnadı ayrıca kontrol edilmelidir.]

Müellif, Ticânî'nin ‘kesin kabul’ sözünü, salavatın kendini beğenme, riya ve benzeri engellerden arınmış olması şartıyla anlar. Delili, Cevâhirü'l-Meânî'nin sonunda geçen ‘Allah'ım, ona salavatımızı kabul edilmiş, reddedilmemiş kıl’ sözünün açıklamasıdır: Salavat getiren kişi, Allah'tan salavatının kabulünü ister. Kabul edilen salavat, şeriatın zahir ve bâtında istediği biçime uygun olandır; sevap niyeti de kabulüne engel değildir. Gerekli şer'î yönlerden biri eksikse reddedilebilir. Burada aranan husus başka amellerdeki durum değil, salavatın kendisindeki edep ve şartlardır. Metin ayrıca farz namazın şeriata uygun ve sahih olmasını genel amel bakımından şart sayar. Kulun salavatı Allah'ın emrine uymak, Allah'ı ve Resûlünü yüceltmek için olmalı; ucub, riya, cünüplük veya su bulabildiği hâlde necasetle kirlenmiş olma gibi hâllerden uzak bulunmalıdır. Sevap istemek caiz görülse de sırf Allah'a ve Resûlüne sevgi, saygı ve özlemle salavat getirmek daha üstün sayılır. Böylece belirtilen kusurlarla getirilen salavatın kabul edilmeyebileceği anlaşılır. Nakil biter.

On üçüncü mesele: Salavatla cennetin genişlemesi

On üçüncü mesele: Salavatla cennetin genişlemesi.

el-İbrîz'in on birinci bölümünde Abdülazîz ed-Debbâğ'ın şöyle dediği nakledilir: Cennetin sınırlarında bulunan meleklerin zikri, Peygamber'e salavattır. Her salavat getirdiklerinde cennet genişler. Onlar zikre devam ettikçe cennet de genişlemeye devam eder; melekler ilerler, cennet onların ardınca uzanır. Allah cennet ehline tecelli ettiğinde melekler tesbihe geçer ve cennetin genişlemesi durur; sakinlerinin menzilleri yerleşir. Melekler ilk yaratıldıklarında tesbihle başlamış olsalardı cennet bu şekilde genişlemezdi. Bu, nakilde salavatın bereketi olarak anlatılır.

Kendisine cennetin neden başka zikirle değil de salavatla genişlediği sorulduğunda şöyle cevap vermiştir: Bu görüşe göre cennetin aslı Peygamber'in nurundandır. Çocuğun babasına özlem duyması gibi ona özlem duyar; adı anıldığında canlanıp ona yönelir, çünkü ondan beslenir.

Ardından yemi, sevdiği arpayı ve otu özleyen bir hayvanı örnek verir: Açlığının en güçlü olduğu sırada önüne arpa getirilse, kokusunu aldığında yaklaşır. Arpa ondan uzaklaştırılsa ona yetişinceye kadar peşinden gider. Rivayette, cennetin uçlarında ve kapılarında bulunan, Peygamber'i anıp ona salavat getiren meleklerin hâli buna benzetilir. Cennet onların zikrine özlem duyup onlara yönelir; onlar cennetin çeşitli taraflarında bulunduklarından cennet her yönden genişler.

Yine şöyle der: Allah engellemeseydi cennet, Peygamber'in hayatında dünyaya çıkar ve onunla beraber dolaşırdı. Fakat Allah, ona imanın gayba iman olarak gerçekleşmesi için bunu engellemiştir.

Ona göre Peygamber ve ümmeti cennete girince cennet büyük sevinç duyar. Başka peygamberler ve ümmetleri girince çekilir; kendi peygamberlerinin Muhammed'den feyiz almasıyla aralarındaki ilişki açıklığa kavuşur. el-İbrîz'den nakil, sözlerin sırası değiştirilerek burada biter.

Müstensih Misbâh'ın notu: İlk yaratılan şey konusunda âlimler ihtilaf etmiştir. İbn Hacer el-Heytemî, Nebhânî, İbnü'l-Arabî, Abdülganî en-Nablusî, Abdülazîz ed-Debbâğ, Muhammed el-Kettânî ve başkalarına, ilk yaratılanın Muhammed'in nuru olduğu görüşünü nispet eder. Başkalarının ise Câbir rivayetini sahih bulmadığı için kabul etmediğini aktarır. Irâkî'nin zayıf isnadlardan söz ettiğini de kaydeder.

Müstensih şöyle der: Peygamber'e iman edip onunla mânevî bağ kurduğunu düşünenler, onun nurunun ilk yaratılan olduğu ve yaratılmışların bu nurdan pay aldığı görüşündedir. Bunun gözle görülen maddî ışığa benzediğini kastetmiyoruz. Suyu hayatın temeli olarak görmemiz ve ‘Her canlı şeyi sudan yarattık’ âyetini düşünmemiz gibi; fizikçinin cisimlerde elektronların ve çekirdeğin hareketini, çekirdeğin içindeki hareketi görmesi gibi; hekimin insana baktığında beyindeki işitme, görme ve hareket merkezlerini bilmesi gibi düşünün. Bu hakikatler bilgisi olmayan birine anlatıldığında, yalnız gözünün gördüğüyle hükmedip ‘Hareket eden el, işiten kulaktır’ diyerek bunlara şaşırabilir veya alay edebilir. [Bu, müstensihin kendi benzetmesi ve görüşüdür.]

Ona göre Peygamber'in nuru, suyun varlıkta yayılması gibi kâinatta yayılır.

Müstensih, Câbir'e nispet edilen şu rivayeti aktarır: ‘Anam babam sana feda olsun ey Allah'ın Resûlü! Allah'ın diğer şeylerden önce yarattığı ilk şeyi bana bildir’ diye sordum. Buyurdu ki: ‘Ey Câbir, Allah, şeylerden önce peygamberinin nurunu kendi nurundan yarattı. O nur, Allah'ın dilediği yerde kudretle dönüp durdu. O sırada levh, kalem, cennet, cehennem, melek, gök, yer, güneş, ay, cin ve insan yoktu. Allah yaratmayı dileyince o nuru dört parçaya ayırdı: İlkinden kalemi, ikincisinden levhi, üçüncüsünden arşı yarattı. Dördüncü parçayı da dört parçaya ayırdı: İlkinden müminlerin gözlerinin nurunu, ikincisinden kalplerinin nuru olan Allah bilgisi ve mârifetini, üçüncüsünden ünsiyetlerinin nuru olan “Lâ ilâhe illallah Muhammedün resûlullah” tevhidini yarattı. Sonra ona baktı ve nur terleyip ondan yüz yirmi dört bin damla damladı. Allah her damladan bir peygamber veya elçinin ruhunu yarattı. Peygamberlerin ruhları nefes alınca o nefeslerden kıyamete dek velilerin, bahtiyarların, şehitlerin ve itaatkâr müminlerin ruhlarını yarattı. Arş ve kürsî benim nurumdandır; kerûbiyyûn ve rahmâniyyûn melekleri benim nurumdandır; cennet ve nimetleri, güneş ve yıldızlar, akıl, ilim ve tevfik benim nurumdandır. Peygamberlerin ve elçilerin ruhları, bahtiyarlar ve sâlihler benim nurumun neticeleridir. Sonra Allah Âdem'i topraktan yarattı ve dördüncü parçayı onda yerleştirdi. Nur ondan Şît'e geçti; temizden temize intikal ederek Abdullah b. Abdülmuttalib'in sulbüne, oradan annem Âmine'ye ulaştı. Sonra beni dünyaya çıkarıp peygamberlerin efendisi, nebîlerin sonuncusu ve kıyamette yüzleri ve uzuvları nurlu ümmetin önderi kıldı. Ey Câbir, peygamberinin yaratılışının başlangıcı budur.’

On dördüncü mesele: Toplu sayı söylenince o sayıda salavat sevabı olur mu?

Müstensih, ‘Nurları önlerinde ve sağlarında koşar’ âyetini de buna bağlar; müminlerin amellerini ve özellikle salavatı nur olarak yorumlar. Cennetin Peygamber'in nurundan yaratılıp salavatla genişlemesini bu çerçevede açıklar. Bu yorum müstensihe aittir.

On dördüncü mesele: ‘Allah'ım, ona bin defa salât eyle’ diyen kişi bin defa salavat getirmiş gibi sevap alır mı?

Buğyetü'l-Müsterşidîn'de, ‘Allah'ım, seyyidimiz Muhammed'e bin defa veya yarattıklarının sayısınca salât ve selâm eyle’ yahut ‘Allah'ı bin defa veya yarattıklarının sayısınca tesbih ederim’ diyen kişinin o sayıya bağlı sevabı alabileceğini gösteren hadisler bulunduğu söylenir. İbn Hacer bunu açıkça belirtmiş, Muhammed er-Remlî ise tereddüt etmiştir. Bu, çekilen zahmetin ölçüsü değil, Allah'ın geniş lütfu olarak görülür.

Süleyman el-Cemel, el-Menhec hâşiyesinde hocalarından birinin Fâkihânî'nin Şerhu'l-Katr'daki ‘Yeryüzü taneleri ve çiy damlaları sayısınca Allah'ın salâtları’ ifadesi hakkında şöyle dediğini aktarır:

‘Bunu söyleyene gerçekten o sayı kadar salavat yazılır mı?’ İbn Beşküvâl, ‘Bana bir günde elli salavat getirene kıyamet günü el uzatırım’ rivayetini nakletmiştir.

Ebü'l-Ferec el-Ayderûs, Ebü'l-Muzaffer'e bunun nasıl gerçekleştiğini sorduğunu aktarır.

O da ‘Allah'ım, Muhammed'e elli defa salât eyle’ demenin Allah dilerse yeterli olacağını; ifadeyi elli kere tekrarlamanın ise daha iyi olduğunu söylemiştir.

Peygamber, taşlarla tesbih sayan eşlerinden birine, söylediği ‘Sübhânallâhi ve bihamdihî, adede halkihî ve rıdâ nefsihî ve zinete arşihî ve midâde kelimâtihî’ sözünün onun saydığı tesbihlere denk olduğunu bildirmiştir. Bu, ‘bin defa’ veya ‘yarattıklarının sayısınca’ ibaresinin sevap bakımından o sayıya karşılık gelebileceğine delil gösterilir. Cemel'in nakli burada biter.

On beşinci mesele: Farz ve nafile sadaka mı, salavat mı daha üstündür?

On altıncı mesele: Kur'an tilaveti mi salavat mı daha üstündür?

On beşinci mesele: Farz ve nafile sadaka mı, Peygamber'e salavat mı daha üstündür?

Ebû Abdullah er-Rassâ‘ Tuhfetü'l-Ahyâr'da şöyle der: Bu konuda bir hadise rastlamadım. Bazı âlimlerin isnad göstermeden aktardığı bir nakilde salavatın farz ve nafile sadakadan üstün olduğu ileri sürülür.

Şam'daki büyük camide bir âlime ‘Peygamber'e salavat getirmek mi farz sadaka mı üstündür?’ diye soruldu; ‘Salavat üstündür’ diye cevap verdi.

Soran kişi ‘Maldan verilmesi vacip olan sadakadan nasıl üstün olur?’ deyince âlim, ‘Allah'ın bizzat kendisinin ve meleklerinin de yerine getirdiğini bildirip kullarına emrettiği ibadet, yalnız kullarına farz kıldığı ibadet gibi değildir’ dedi. Sehâvî el-Kavlü'l-Bedî‘de bu nakli aktarmış ve kabul etmiştir.

On altıncı mesele: Kur'an tilaveti mi Peygamber'e salavat mı daha üstündür?

İbnü'l-Cezerî Miftâhu'l-Hısn'ın sonunda şöyle der: Medine'de bulunduğum sırada bana hangisinin üstün olduğu soruldu.

Salavatın özel olarak istendiği yerlerde salavatın üstün olduğunu, başka bir ibadetin onun yerini tutmayacağını; bunun dışındaki yerlerde Kur'an'ın üstün olduğunu söyledim. Hem salavatı hem tilaveti çoğaltmalıdır; ancak mahrum kimse bunlardan geri kalır.

İbn Hacer Şerhu'l-Ubâb'da şöyle der: Genel olarak, belirli bir vakit veya yere özgülenmemiş zikirlerden Kur'an tilaveti üstündür. Fakat şer‘î delille belirli bir yer veya vakit için istenen zikir, görünüşe göre zayıf bir rivayetle de gelmiş olsa o durumda üstündür.

Nevevî'nin hac menâsiki el-Îzâh'ına yazdığı hâşiyede, altıncı bölümün üçüncü meselesindeki şu söz açıklanır:

Peygamber'i ziyaret etmek için Medine'ye giderken yol boyunca ona çok salât ve selâm getirmek müstehaptır. Şehrin ağaçlarını, Harem bölgesini ve onu tanıtan işaretleri gördüğünde salât ve selâmı artırır; Allah'tan ziyaretinden fayda ve kabul diler.

İbn Hacer, ‘Bu durumda çok salavat mı yoksa Kur'an okumak mı üstündür? Cuma gecesi ve salavatın çok istendiği başka vakitlerde hüküm nedir; ikisi eşit midir?’ diye sorar.

Bütün ihtimaller mümkündür. Cuma bahsindeki bazı ifadeler eşitliğe işaret ediyor olabilir.

Ancak o yerlerde salât ve selâmı çoğaltmak daha üstün görünür. Çünkü o yere özgü istenmiş bir zikirdir. Âlimler, tilavetin ancak genel zikirden üstün olduğunu; belli vakit veya yere özgü zikirlerin ise o durumda tilavetten üstün olacağını söylemiştir.

Gazâlî'ye göre Kur'an tilaveti bütün insanlar için üstündür; ancak Allah'a yönelen sâlik için zikre devam daha uygun olabilir.

Zahîretü'l-Meâd'da bazı âriflerden şu görüş nakledilir: Hâl, zikirle meşgul olan kişinin durumuna göre değişir. Kur'an'la sahici bir ünsiyet bulduğunda onunla meşgul olmak, başka zikirlerde bulduğunda o zikirler onun için daha uygundur. Bu adil bir yaklaşımdır. Kişinin nefsi bayağı eğilimlerin kirinden, başkalarının etkisinden ve arzuların bulanıklığından arınıp basiretinin üzerindeki perde açıldığında, Allah'ın izniyle kendisine açılması uygun olan ince hakikatleri kavrar. Böyle temiz bir nefse sahip kişi, vaktin kendisinden ne istediğini sezerek tilavet, zikir veya Peygamber'e salavat arasında o vakte uygun olana yönelir. O, ‘Bizim uğrumuzda mücadele edenleri elbette yollarımıza iletiriz’ âyetinin işaret ettiği kimselerdendir. Böylece yakınlık kapılarından, hâline çağrıldığı ölçüde girer; vaktini yalnız o anki ihtiyacın gerektirdiği şeyle doldurur.

Böyle bir kişinin kalp huzuruyla Kur'an'a yönelmesi, kitabın hakkını gözeterek ve edebini koruyarak okuması daha uygun olabilir.

Salavat da arayanlara yararlı bir vesile ve yüksek makamlara erişmede etkili bir yoldur. Bu yüzden elden geldiğince kalp huzuruyla, Peygamber'e hürmeti ve gerektirdiği edebi gözeterek onu da okumalıdır.

Belli bir vakte özgülenmiş zikirle o vakitte meşgul olmanın tilavete tercih edilmesi, Kur'an'ın bütün zikirlerden zat bakımından üstün oluşuna aykırı değildir. Bu üstünlük bilinen sahih hadislerde açıklanmıştır. Fakat Resûlullah'ın emrine uymanın sevabı, o vakitte Kur'an okumak yerine emredilen zikri okumanın sevabını artırabilir. Bunun sırrı şudur: Allah bütün zikirleri, yaratılmışların kalplerinde başka şeylerin etkisiyle yerleşen hastalıklara çare kılmıştır. İlacın yerine, vaktine, hastalığı kökünden giderme biçimine hekim daha iyi vâkıftır; en büyük hekim ve hikmet sahibi de Resûlullah'tır. Bu yüzden ona uymak, kendi korunmasız zannı ve hayaline göre bir ameli daha iyi sayan kişinin tercihinden üstün ve faydalıdır. Allah onu hâllerinde, ilminde ve zannında korumuş, işlerini üstlenmiştir; başka insan ise yanılgılara ve imtihan olarak karşılaştığı karışık meselelere açıktır. Resûlullah'ın her insan, zaman ve hâl için neyin uygun olduğunu hakkıyla bilen âriflerin önderi olduğuna gerçekten inanan kişi, kendi anlayışının, zannının, bilgisinin ve keşfinin sınırını tanır. İlim, amel, zikir ve dua yollarında onun sünnetinden sapanın mahrum kalacağını, tâbi olmayı bırakıp bidate sarılacağını kabul eder. Allah bizi ona hakkıyla uyanlardan kılsın. Ona, âline ve ashâbına salât ve selâm olsun. Nakil burada biter.

Ebü'l-Abbâs et-Ticânî'nin öğrencisi Ali Harâzim, hocasının imlâsından Cevâhirü'l-Meânî'de şu nakli aktarır: Cebrâil, Peygamber'e Allah'ın ‘Sana salavat getirene Ben de salât ederim’ buyurduğunu haber vermiştir. Bunun üzerine Peygamber'in ‘Allah'ın salât ettiği kimsenin ateşle azap görmemesi gerekir’ dediği aktarılır. [Bu naklin isnadı ayrıca incelenmelidir.]

Et-Ticânî bu açıdan, günahkâr kişi için salavatın Kur'an tilavetinden daha faydalı olduğunu ileri sürer: Salavat onun için Allah'ın rızasına erişmede şefaatçi olur, günahlarını siler ve âhiret saadetine ulaştırabilir. Kur'an, salavattan zat bakımından üstün olsa da ilâhî yakınlık makamında okunur; o makama girenin edebe aykırı davranmaması gerekir. Kur'an ehlinin, az bir edepsizlikten bile başkalarından daha ağır sorumlu tutulabileceğini söyler; Allah'ın özel lütfuyla koruduğu kimseler müstesna. Ona göre bu yüzden günahkâr kişi için salavat daha faydalıdır. Kur'an'ı hakkıyla okumak temizlik, safiyet, gerekli edepleri ve ruhanî ahlâkı ister. Salavat içinse Peygamber'e saygıyla lafzı söylemek, elbise, beden ve mekân temizliğini gözetmek ve şer‘î lafzı yanlış okumamak gerekir. Allah'ın salavat getiren kuluna salât edeceği vaadini ve salât ettiği kimseyi azaplandırmayacağına dair aktarılan sözü dayanak gösterir. Nakil burada biter.

Fayda: Şihâb er-Remlî'ye istiğfarla salavat ve selâmdan hangisinin üstün olduğu; çok ibadet edenle çok günah işleyen arasında ayrım bulunup bulunmadığı soruldu.

Cevabında salât ve selâmla meşgul olmayı, durum ayrımı yapmaksızın istiğfardan üstün gördüğünü söyledi. Fetvalarından nakil burada biter.