Âyet ve hadislerde salavatın fazileti

Birinci bab: ‘Allah ve melekleri Peygamber’e salât eder...’ âyetinin tefsiri ve âlimlerden bu konuda gelen açıklamalar

Birinci bab: ‘Allah ve melekleri Peygamber’e salât eder. Ey iman edenler, siz de ona salât edin ve tam bir selâmla selâm verin’ âyetinin tefsiri ve âlimlerden bu konuda gelen açıklamalar.

İmam Buhârî, Sahîh’inin Tefsir bölümünde Ebü’l-Âliye’nin şöyle dediğini aktarır: Allah’ın Peygamber’e salâtı, onu meleklerin yanında övmesidir; meleklerin salâtı ise duadır. İbn Abbâs, ‘salât ederler’ sözünü ‘bereket dilerler’ diye açıklar.

Ardından Kâ‘b b. Ucre’ye ulaşan isnadıyla şu rivayeti verir: ‘Ey Allah’ın Resûlü, sana nasıl selâm vereceğimizi öğrendik; peki nasıl salavat getireceğiz?’ diye soruldu. ‘Şöyle söyleyin’ buyurdu: ‘Allah’ım! İbrâhim’in âline salât ettiğin gibi Muhammed’e ve Muhammed’in âline salât et. Şüphesiz Sen övülmeye lâyık ve yücesin. Allah’ım! İbrâhim’in âline bereket verdiğin gibi Muhammed’e ve Muhammed’in âline bereket ver. Şüphesiz Sen övülmeye lâyık ve yücesin.’

Sonra Ebû Saîd el-Hudrî’ye ulaşan isnadıyla şu rivayeti verir: ‘Ey Allah’ın Resûlü, selâmı biliyoruz; sana nasıl salavat getireceğiz?’ dedik. ‘Şöyle söyleyin’ buyurdu: ‘Allah’ım! İbrâhim’in âline salât ettiğin gibi kulun ve resûlün Muhammed’e salât et; İbrâhim’e bereket verdiğin gibi Muhammed’e ve Muhammed’in âline bereket ver.’

Bir rivayette son kısım ‘İbrâhim’in âline bereket verdiğin gibi’ şeklindedir.

Başka bir rivayette ‘İbrâhim’e salât ettiğin gibi; Muhammed’e ve Muhammed’in âline, İbrâhim’e ve İbrâhim’in âline bereket verdiğin gibi bereket ver’ lafzı geçer. Nakil biter.

Ârif Sâvî, Ahzâb sûresindeki bu âyetin tefsirinde Celâleyn hâşiyesinde şöyle der:

Bu âyet, Peygamber’in rahmetlerin iniş yeri ve bütün yaratılmışların en üstünü olduğuna dair en güçlü delili içerir. Zira Allah’ın Peygamber’ine salâtı, onu yüceltmeyle birlikte rahmet etmesidir; Peygamber’den başkasına salâtı ise mutlak rahmettir. ‘Sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için size salât eden O’dur; melekleri de [dua eder]. O, müminlere çok merhametlidir’ âyeti buna örnektir. İki salât ve iki makam arasındaki farka bak. Meleklerin Peygamber’e salâtı, ona yaraşan rahmeti ve tazimi Allah’tan istemeleridir. Böylece Allah’ın rahmetine bağlı olarak Peygamber’in rahmeti her şeyi kuşatmış, o rahmetlerin iniş yeri ve tecellilerin kaynağı olmuştur. [Bu, Sâvî’nin yorumudur.]

‘Ey iman edenler, ona salât edin’ sözü, ona makamına yaraşır şekilde dua edin demektir.

Meleklerle müminlerin Peygamber’e salavat getirmesindeki hikmet, Allah’ın salâtına örnek alarak bu ibadetle şereflenmeleri, Peygamber’e hürmetlerini göstermeleri ve üzerlerindeki haklarının bir bölümüne karşılık vermeleridir. Çünkü onlara ulaşan nimetlerde o büyük bir vesiledir. Birinden nimet gören kişinin ona karşılık vermesi gerekir. Bütün yaratılmışların ona salavatı da üzerlerindeki haklarının ancak bir kısmına karşılık olur. Nakil biter.

Kadı İyâz şöyle der: Bu âyette Peygamber’e gösterilen yüceltme ve onun şanını duyurma, başka bir âyette bulunmayan bir düzeydedir; bu konuda icmâ vardır. Nakil biter.

Hâfız Sehâvî, âyetin Medine’de indiğini söyledikten sonra maksadını şöyle açıklar:

Allah, Peygamber’inin kendi katındaki yüksek makamını, onu yakın meleklerin yanında överek ve meleklerin ona salât ettiğini bildirerek ortaya koymuştur. Sonra yeryüzündekilere de ona salavat ve selâm getirmelerini emretmiştir ki gök ve yer ehlinin övgüsü onun üzerinde birleşsin.

Sehâvî ardından Fâkihânî’den şunu aktarır: Âyette süreklilik bildiren geniş zaman fiili kullanılmıştır. Bu, Allah’ın ve bütün meleklerinin Peygamber’imize daima salât ettiğini gösterir. Öncekilerin ve sonrakilerin en büyük arzusu Allah’tan bir tek salât elde etmektir; buna nasıl erişsinler? Akıllı birine ‘Bütün yaratılmışların amelleri defterinde olsun mu, Allah’ın bir salâtı mı?’ denilse ikincisini seçer. Öyleyse Allah’ın ve bütün meleklerinin sürekli salât ettiği kişinin makamı hakkında ne düşünmeli? Bir mümine de ona çokça salavat getirmemek veya bundan gaflet etmek nasıl yakışır? Nakil biter.

İmam Sehl b. Muhammed b. Süleyman şöyle der: Allah’ın ‘Allah ve melekleri Peygamber’e salât eder’ buyruğuyla Muhammed’e verdiği şeref, meleklere Âdem’e secde etmelerini emrederek ona verdiği şereften daha tam ve kapsamlıdır. Allah’ın meleklerle birlikte Âdem’e secde etmesi düşünülemez. Oysa Allah, Peygamber’e bizzat salât ettiğini ve meleklerin de ona salât ettiğini haber vermiştir. Allah’tan gelen şereflendirme, yalnız meleklerin fiiliyle olan şereflendirmeden daha güçlüdür.

Mesâlikü’l-Hunefâ’da Sehl’in bu sözü aktarıldıktan sonra şöyle denir:

Âyet, salavatı terk etmekten de sakındırır. Sanki şöyle buyurulmuştur: Allah, celâline, azametine, yüce makamına ve yaratılmışlardan müstağni oluşuna rağmen ona salât ediyor; Allah’ı zikretmekle meşgul olan ve katında yüksek makamları bulunan melekler de salât ediyor. Öyleyse onun şefaatine, risaletinin bereketine ve elçiliğinin uğuruyla dünya ile âhirette elde ettiğiniz şerefe muhtaç olan sizler buna daha çok lâyıksınız. Allah ona salât ve selâm etsin; onu bizim adımıza lâyık olduğu karşılıkla mükâfatlandırsın. Nakil biter.

Fahreddin er-Râzî’nin tefsirinde şöyle denir:

‘Allah ve melekleri ona salât ediyorsa bizim salavatımıza ne ihtiyaç var?’ diye sorulursa...

Cevap şudur: Ona salavat getirmemiz onun buna ihtiyaç duymasından değildir; öyle olsaydı Allah’ın salâtından sonra meleklerin salâtına da ihtiyaç bulunmazdı. Amaç ona saygımızı göstermektir. Allah, kendisini anmamızı da bize emretmiştir; buna ihtiyacı olduğu için değil, merhametiyle bizi bu fiil karşılığında mükâfatlandırmak için. Peygamber’in ‘Bana bir kez salavat getirene Allah bunun karşılığında on kez salât eder’ sözü de bu sebepledir.

Kastallânî, Ebü’l-Kâsım el-Kuşeyrî’nin âyetin tefsirinde şöyle dediğini aktarır: Allah, ümmetin Peygamber’ine bir hizmet sunmasını ve Peygamber’in de bu hizmete şefaat nimetiyle karşılık vermesini diledi; bu yüzden salavatı emretti. Ardından Peygamber’in diliyle, ‘Bana bir salavat getirene Allah bunun karşılığında on salât eder’ müjdesini verdi. Burada, kulun hiçbir vakit Allah’ın artırmasına ihtiyaçsız kalamayacağına işaret vardır. Resûlullah’ın makamının üstünde makam bulunmadığı hâlde onun için de Allah’tan artış dilenir. Nakil biter.

İmam Ebü’l-Mecd Cebr b. Muhammed el-Kurtubî, el-Melâz ve’l-İ‘tisâm adlı eserinde İbn Abbâs’tan şu yorumu aktarır: ‘Allah ve melekleri Peygamber’e salât eder’ ifadesi, Allah’ın onu bağışlaması ve meleklerin onun için bağışlanma dilemesidir. ‘Ey iman edenler’ bütün müminlere hitaptır. ‘Ona salât edin’ sözünü ‘Peygamberiniz Muhammed için istiğfar edin’; ‘tam bir selâmla selâm verin’ sözünü de ‘size buyurduğuna tam bir rızayla razı olun’ diye açıklar. Nakil biter. [Bu, nakledilen tefsir görüşüdür.]

ed-Dürrü’l-Mendûd’da aktarıldığına göre İmam Gazâlî şöyle der: Allah’ın Peygamber’ine ve ona salavat getirenlere salâtı, çeşitli ikramları ve nimetlerin inceliklerini üzerlerine akıtmasıdır.

Bizim ve meleklerin Peygamber’e salâtı ise âyetteki salât uyarınca bu ikramları onun için Allah’tan dilemek, bunların ona ihsan edilmesini istemek ve bunun için yalvarmaktır. Nakil biter.

Hâfız Sehâvî der ki: Hanefî imamlarından Mustafa et-Türkmânî’nin Şerhu Mukaddimeti Ebî’l-Leys adlı eserinde şu açıklamayı okudum: ‘Bize ona salavat emredildiği hâlde neden kendi adımıza “Muhammed’e salât ediyorum” demeyip “Allah’ım, Muhammed’e ve âline salât et” diyerek Allah’tan bunu isteriz?’ diye sorulursa...

Cevap şudur: Peygamber temizdir. Ona salâtı Allah’tan dileriz ki salât, temiz Rabden temiz peygambere gelsin. Merğinânî’de böyle geçer. Nakil biter.

Nîsâbûrî’nin el-Letâif ve’l-Hikem’inde de buna benzer bir açıklama vardır: Kulun namazda ‘Muhammed’e salât ettim’ demesi yeterli değildir; kulun mertebesi buna yetmez. Rabbinden ona salât etmesini ister ki salât Rabbi tarafından olsun. Gerçekte salât eden Allah’tır; kulun salâtı mecazen, Allah’tan bunu istemesi anlamındadır. Nakil biter.

İbn Ebî Hacle de ümmete ‘Allah’ım, Muhammed’e salât et’ biçiminin öğretilmesindeki hikmeti şöyle açıklar: Allah bize ona salavatı emretti, fakat biz gereken karşılığın derecesine erişemeyince işi Allah’a bıraktık; ona yaraşanı en iyi O bilir. Bu, ‘Sana lâyık övgüyü sayıp bitiremem’ sözüne benzer. Ondan önce Ebü’l-Yemen b. Asâkir şöyle demişti: Allah bize Resûlüne salavatı emretti. Biz salavatın faziletinin hakikatini ve Allah’ın bu emirdeki muradını tam kavrayamadığımız için ‘Allah’ım, Resûlüne Sen salât et; ona yaraşanı ve onun için ne murat ettiğini en iyi Sen bilirsin’ diyerek işi Allah’a havale ettik. En doğrusunu Allah bilir. Sehâvî’nin sözünün sonu.

Sehâvî daha sonra şöyle der: Bunu bildikten sonra, sana emredildiği gibi salavat getir ki onun katındaki nasibin artsın. Salavatı çoğalt, ona devam et ve rivayetlerdeki farklı lafızları bir araya getir. Çünkü salavatı çoğaltmak muhabbetin işaretlerindendir; insan sevdiğini çok anar. ‘Ben, biriniz için babasından, çocuğundan ve bütün insanlardan daha sevgili olmadıkça onun imanı kemale ermez’ hadisi de sahihtir.

Sülemî, Hakāik’inde âyet hakkında İbn Atâ’nın şöyle dediğini nakleder: Allah’ın salâtı Peygamber’e yakınlığıdır; meleklerin salâtı onun makamını yükseltmesidir; ümmetin salâtı ise ona uymak ve onu sevmektir.

Abdülvâhid el-Besârî şöyle der: Salavatını, onun hakkından bir parça ödediğini sanacağın bir miktarla kalbinde sınırlama. Bununla kendi hakkını yerine getirirsin; Peygamber’in hakkı bütün ümmetinin ödeyebileceğinden daha büyüktür. Zira o, ‘Allah ve melekleri Peygamber’e salât eder’ buyruğuyla Allah’ın salâtına mazhar olmaktadır. Senin salavatın ise onun vesilesiyle kendi nefsine rahmet dilemendir. Nakil biter.

Sehâvî şöyle der: Âyette ‘Muhammed’e’ yerine ‘Peygamber’e’ denilmiştir. Diğer peygamberlere hitapta ise ‘Ey Âdem’, ‘Ey Nûh’, ‘Ey İbrâhim’, ‘Ey Dâvûd’, ‘Ey Îsâ’, ‘Ey Zekeriyyâ’ ve ‘Ey Yahyâ’ gibi adları geçer. Nebî unvanının kullanılması, Resûlullah’a verilen özel yüceliği ve onun seçkin peygamberler arasındaki üstün makamını gösterir. Allah, onu İbrâhim ile birlikte zikrederken de İbrâhim’i adıyla, sevgili Peygamber’i unvanıyla anmıştır: ‘İnsanların İbrâhim’e en yakın olanları ona uyanlar ve bu Peygamber’dir.’ Âlimlerin üzerinde durduğu büyük bir fazilettir. Allah’ın onu adıyla andığı yerlerde de bunu gerektiren bir maslahat vardır. Bunu kavra. Nakil biter. [Kaynakta adı geçen peygamberlere hitap âyetleri tek tek alıntılanmıştır; JSON’daki Arapça kaynakta korunur.]

el-Kavlü’l-Bedî‘de ayrıca, âyette hazfedilmiş bir fiil bulunduğu ve takdirî anlamın ‘Allah salât eder, melekleri de salât eder’ olduğu görüşü aktarılır. En doğrusunu Allah bilir.

Sehâvî der ki: Meleklerin sayısını yalnız Allah bilir. Aralarında yakın melekler, arşı taşıyanlar, yedi göğün sakinleri, cennet ve cehennemin görevlileri, insan amellerini koruyanlar vardır. Denizlere, dağlara, bulutlara, yağmura, rahimlere, nutfelere, bedenlerin şekillenmesine ve ruhların üflenmesine; bitkilere, rüzgârlara, gök cisimlerinin hareketlerine görevlendirilmiş olanlar da vardır. Resûlullah’a getirdiğimiz salavatları ulaştıran, cuma günü insanları kaydeden, namaz kılanların kıraatine ve ‘Rabbimiz, hamd Sana’dır’ sözlerine âmin diyen, namazı bekleyenler için dua eden ve kocasının yatağını terk eden kadına lânet eden melekler de rivayetlerde anılır. Bunlar ve başkaları hakkında sahih ve başka hadisler vardır. Çoğu, Ebü’ş-Şeyh İbn Hibbân’ın el-Azame eserinde bulunur.

Taberî’nin tefsirinde Kinâne el-Adevî yoluyla aktarılan bir rivayete göre Osman, Peygamber’e insana görevlendirilen meleklerin sayısını sormuştur. Rivayette gece on, gündüz on melek; sağda, solda, önde, arkada, dudaklarda ve yanlarda görevli melekler ve alın perçemini tutan melek anılır. Dudaklardaki ikisinin yalnız Muhammed’e getirilen salavatı kaydettiği, perçemi tutanın tevazu göstereni yükseltip kibirleneni alçalttığı, sonuncunun ise uyuyan kişiyi yılanın ağzına girmesinden koruduğu anlatılır. [Rivayetin sıhhati burada belirlenmemiştir.]

Her insanın yanında üç yüz altmış melek bulunduğu da söylenmiştir. Üst ve alt âlemde, Allah’ın buyruğuna karşı gelmeyip kendilerine emredileni yapan meleklerin bulunmadığı bir yer olmadığı ifade edilir.

Hâkim’in el-Müstedrek’inde Abdullah b. Amr’dan, Allah’ın yaratıkları on parçaya ayırıp dokuzunu melekler, birini diğer yaratılmışlar kıldığına dair rivayet yer alır.

Sıhhati üzerinde ittifak edilen mi‘rac hadisinde, Beytülma‘mûr’da her gün yetmiş bin meleğin namaz kıldığı; oradan ayrıldıklarında bir daha geri dönmedikleri anlatılır.

Ebû Zer’den Tirmizî, İbn Mâce ve Bezzâr’ın merfû olarak naklettiği hadiste, ‘Gök gıcırdadı; gıcırdaması yerindedir. Orada dört parmaklık boş bir yer yoktur ki bir melek alnını koyup secde ediyor olmasın’ buyurulur.

Taberânî’nin Câbir’den merfû, Âişe’den de benzer biçimde naklettiği hadiste, yedi gökte ayak, karış yahut el ayası kadar bir yer bulunmadığı; her yerde ayakta duran, rükû veya secde eden bir meleğin olduğu anlatılır.

Kur’an’ın açık ifadesine göre bu meleklerin hepsi, nerede bulunurlarsa bulunsunlar seyyidimiz Resûlullah’a salât ederler. Bu, Allah’ın onu diğer peygamber ve elçilerden ayrı kıldığı bir özelliktir.

Kâ‘b’ın Âişe’nin yanına girdiği ve Peygamber’den söz açılınca şöyle dediği aktarılır: Her sabah yetmiş bin melek inip kabrini kuşatır, kanatlarını çırparak akşama kadar ona salavat getirir; akşam yükselirler, başka yetmiş bin melek inip sabaha kadar aynı şeyi yapar. Gündüz yetmiş bin, gece yetmiş bin melek böyledir. Kıyamette kabri açıldığında onu yetmiş bin melekle birlikte uğurlayacakları, başka bir lafızda ona hürmet gösterecekleri anlatılır. Rivayeti İsmâil el-Kādî, İbn Beşküvâl, Beyhakî Şuabü’l-Îmân’da, Dârimî Câmi‘inin ilgili babında ve İbnü’l-Mübârek er-Rekāik’te aktarır. Sehâvî’den nakil biter. [Bu liste sıhhat değerlendirmesi değildir.]

Şa‘rânî, el-Minen’in dokuzuncu babında Şeyh Ahmed es-Servî’nin kendisine şunları anlattığını söyler: Nûrdan kalemleri olan melekleri gördüğünü, Peygamber’e salavat getirenlerin söyledikleri her harfi amel defterine yazdıklarını anlatmıştır. Bir defasında kulun ağzından çıkan her harfin Allah’ı o zikirle anan bir meleğe, o meleğin zikrindeki her harfin de başka bir meleğe dönüştüğünü; bunun sonraki mertebelerde sürdüğünü gördüğünü söylemiştir. Ona göre perde açılsa kişi göğün kendi söz ve davranışlarından dönüşen meleklerle dolu olduğunu görür. [Bu, Şa‘rânî’nin aktardığı keşif anlatısıdır.]

Şa‘rânî der ki: Bu müşahede, nefsi beşerî bulanıklıklardan arınıp iç âlemi meleklerinki gibi saflaşmış kişiye mahsustur. Böyle olmayan bundan perdelidir. Hamd âlemlerin Rabbi Allah’adır. Meleklerin çokluğuna dair hayret verici nakiller üçüncü babda gelecektir.

Faslı Ali Harâzim b. el-Arabî Berâde, hocası Ebü’l-Abbâs et-Ticânî’nin imlâsından Cevâhirü’l-Meânî’de şunu aktarır: ‘Allah ve melekleri Peygamber’e salât eder...’ âyeti indiğinde Peygamber’in ‘Allah beni sizin salavatınıza muhtaç olmaktan müstağni kıldı’ dediği rivayet edilir. [Rivayetin isnadı burada incelenmemiştir.]

Hâfız Sehâvî, Fâkihânî’den naklen, kendi bilgisine göre Kur’an’da veya başka bir yerde Allah’ın Peygamber’imizden başkasına salâtının belirtilmediğini, bunun ona özgü bir hususiyet olduğunu söyler. Nakil biter.

Bağdatlı Seyyid Mahmûd el-Âlûsî, Rûhu’l-Meânî tefsirinde, Muhammed ümmetinden başka hiçbir ümmete peygamberine salavat getirmesinin emredilmediğini, bunun bu ümmete mahsus bir özellik olduğunu söyler. Nakil biter.

Ebû Abdullah er-Rassâ‘, Tuhfetü’l-Ahyâr’da âyetin, Allah’ın kâmil Peygamber’e ve ‘ilk nûr’ diye andığı zata salât ettiğini gösterdiğini söyler. Dinleyen kimsenin Allah hakkında yaratılmışlara ait bir tasavvurdan uzak durmasını ister: Bizim salavatımız dil ve kalple övgüdür; yaratıcıya böyle bir organ ve işleyiş nispet edilemez. Allah’ın zatının benzeri, sıfatlarının dengi yoktur. O’nun konuştuğunu duyduğunda bunu dil, organ, ses veya harflerle bizim konuşmamız gibi anlamamalısın. Rassâ‘ın kelâmî anlatımında Allah’ın kelâmı başlangıçsız ve sonsuz bir sıfattır; ses, harf, kesik parçalar ve birleşmeden oluşmaz. İlim, kudret, irade, işitme, görme ve hayat gibi sıfatları da ezelîdir. O her şeyi bilen ve idare edendir; hiçbir şey O’na benzemez, O işitendir, görendir. Nakil biter.

Rassâ‘, ‘Ey iman edenler’ hitabını şöyle yorumlar: Allah, günaha düşen müminleri ümitlendirmek için yalnız ihsan ehline değil bütün iman ehline seslenmiştir. İnkârcılara bu makamda seslenmemesini onların hitaba lâyık görülmemesine bağlar. ‘Ey inkâr edenler! Bugün özür dilemeyin; ancak yaptıklarınızın karşılığı size verilir’ hitabının ise onları azarlamak, kınamak ve rahmetten uzaklaştırmak için olduğunu söyler. [Bu, müfessirin yorumudur.]

Rassâ‘ şöyle devam eder: Âyette ‘Rab’ veya başka bir isim yerine Allah lafzı kullanılmıştır. Bu ad, onun yorumuna göre bütün güzel isimleri ve sıfatları bir araya getirir. Belirli bir isim kullanılsaydı Peygamber’e rahmet ve tazimin yalnız o ismin işaret ettiği yönden geldiği sanılabilirdi. Allah lafzı ise salâtın bütün ilâhî isim ve sıfatların gerektirdiği rahmet ve hürmeti taşıdığını bildirir. Sanki ‘Rab, Rahmân, Melik, Kerîm ve Azîm Peygamber’ine salât eder’ anlamlarının hepsi bu tek lafızda toplanmıştır. Bilinen ve bilinmeyen bütün isimleri böyle düşünür. Bu, Peygamber’in makamına gösterilen sevgi, saygı ve ikramı kısa fakat güçlü biçimde anlatır. [Bu, Rassâ‘ın açıklamasıdır.]

Rassâ‘ der ki: Peygamber’imizin birçok adı ve yüce vasfı vardır. Âyette ‘resûl’ veya başka bir ad yerine ‘nebî’ kullanılmıştır. Allah’ın ona verdiği ilâhî haber ve gayba dair bilgiler peygamberlik vasfıyla ilgilidir; ona başkalarının erişemediği ihsanlar da verilmiştir. Allah, bu genel unvanla ona salât edip kendi katındaki yüksek yerini göstermiştir. Allah lafzı ilâhî isimleri kuşattığı gibi, ‘nebî’ unvanı da burada Resûlullah’ın çeşitli vasıflarına işaret eder: Allah onun nebîsine, resûlüne, kerem sahibine, şefkatli ve merhametli kuluna salât eder anlamları bu unvanda toplanır. Tuhfetü’r-Rassâ‘dan nakil biter.

el-Kavlü’l-Bedî‘de Fâkihânî’den şu açıklama aktarılır: ‘Tam bir selâmla selâm verin’ sözünde selâmın mastarla pekiştirilip salâtın pekiştirilmemesinin sebebi, salâtın zaten ‘şüphesiz’ edatı ve Allah ile meleklerinin ona salât ettiğinin bildirilmesiyle vurgulanmış olmasıdır. Selâmda bu vurgular bulunmadığı için mastarla pekiştirilmesi uygundur.

Hâfız İbn Hacer’e göre lafızda salât selâmdan önce geldiği ve önce gelmek ilgi üstünlüğü çağrıştırdığı için, selâmın geç anılmasından dolayı önemsiz sanılmaması amacıyla ayrıca vurgulanması uygun olmuştur.

İbn Hacer’e, âyette salâtın Allah’a ve meleklerine nispet edilip selâmın nispet edilmemesine karşılık müminlere ikisinin birden emredilmesinin sebebi soruldu.

Şöyle cevap verdi: Selâmın hem selâmlama hem de teslimiyet anlamı vardır. Müminlere her ikisi emredilebilir; fakat Allah’a ve meleklerine teslimiyet nispet edilmesi uygun değildir. Bu yanlış anlamayı önlemek için selâm onlara nispet edilmemiş olabilir. En doğrusunu Allah bilir.

İbn Hacer’in ihtimal olarak söylediği anlamı İmam Cebr b. Muhammed, İbn Abbâs’tan nakleder: ‘Tam bir selâmla selâm verin’ sözü, ‘Peygamber’in size buyurduğuna tam bir rızayla razı olun’ anlamındadır. Bu açıklama yukarıda geçti.

Sehâvî der ki: Selâmın anlamında farklı görüşler vardır.

Bir görüşe göre anlamı ‘Allah’ın isimlerinden olan Selâm senin üzerinde olsun’dur. Bunun yorumu da ‘Hayır ve bereketlerden mahrum kalma; kötülük ve âfetlerden selâmette ol’dur. Allah’ın adının bir şey üzerine anılması, onda hayır ve bereketin toplanması ve bozulma sebeplerinin uzaklaşması umuduyla olur.

Başka bir ihtimale göre selâm, esenlik demektir; ‘Allah seni kusurlardan ve eksikliklerden korusun’ anlamına gelir. ‘Allah’ım, Muhammed’e selâm ver’ dendiğinde, onun insanları imana davetinin, ümmetinin ve adının her türlü eksiklikten korunması istenir. Böylece daveti zamanla yücelir, ümmeti çoğalır ve adı daha da yükselir. Beyhakî’nin açıklamasıdır. Nakil biter.

Sehâvî, selâmın Peygamber’le barış içinde olma ve ona boyun eğme anlamına gelebileceğini de söyler. ‘Hayır, Rabbine andolsun ki aralarındaki anlaşmazlıkta seni hakem kılıp verdiğin hükme içlerinde hiçbir sıkıntı duymadan tam teslim olmadıkça iman etmiş olmazlar’ âyetini buna delil getirir. Nakil biter.

Fâsî, Delâil şerhinde İbn Arafe’den şunu aktarır: Hocası İbn Abdüsselâm, salavat getirenin âyetteki ‘tam bir selâmla’ vurgusunu birebir eklemeyip ‘Allah ona, âline ve ashâbına salât ve selâm etsin’ demesinin yeterli olduğunu söylerdi; çünkü bu söz birine haber vermek değil dua etmektir. Çağdaşı Zührî ise âyetteki gibi vurguyu eklemeyi uygun görürdü. Nakil biter.

el-Kavlü’l-Bedî‘de, İbn Ebî’s-Sayf el-Yemenî’nin Şa‘bân’ın fazileti hakkında yazdığı eserde isnadsız olarak şu sözün geçtiği belirtilir:

‘Şa‘bân, seçkin Muhammed’e salavat ayıdır; çünkü ona salavatı emreden âyet bu ayda inmiştir.’ [İsnatsız nakil olarak aktarılmıştır.]

İbn Beşküvâl, Abdûs er-Râzî’den şunu aktarır:

Uykuya dalmakta zorlanan birine, yatmak istediğinde ‘Allah ve melekleri Peygamber’e salât eder...’ âyetini okumasının tavsiye edildiği nakledilir. [Kaynakta köşeli ayraç kapanışı eksiktir.]

Sehâvî, İbn Ebü’d-Dünyâ’nın İbn Ebî Fudeyk’ten aktardığına göre bu âyetle ilgili başka bir nakil daha verir:

Peygamber’in kabri yanında durup bu âyeti okuyan, sonra yetmiş kez ‘Allah sana salât etsin ey Muhammed’ diyen kişiye bir meleğin ‘Allah sana salât etsin ey falan; bugün hiçbir ihtiyacın boşa çıkmayacak’ diye sesleneceği nakledilir. [Bu, kitapta aktarılan rivayettir; sıhhati ayrıca incelenmelidir.]

Bu nakli İbn Hacer el-Heytemî, el-Cevherü’l-Munazzam’da Beyhakî’nin tahricinden aktarır; sonra şöyle der:

Bundan Peygamber’e yalnız adıyla seslenmenin caizliği çıkarılamaz. Mezhebimizin imamları bunu yasak görmüştür. ‘Resûl’e seslenişi birbirinize seslenişiniz gibi yapmayın’ âyeti delil gösterilir. Ona ‘Ey Allah’ın Nebîsi’ veya ‘Ey Allah’ın Resûlü’ gibi unvanlarla seslenilir.

Bu görüşe şu sahih rivayet aykırı değildir: Görme engelli bir adam Peygamber’e gelip ‘Allah’a dua et, bana afiyet versin’ dedi. Peygamber ona güzelce abdest alıp şu duayı etmesini söyledi: ‘Allah’ım, rahmet peygamberi olan Nebîn Muhammed’i vesile kılarak Senden istiyor ve Sana yöneliyorum. Ey Muhammed, ihtiyacımın görülmesi için seninle Rabbime yöneliyorum. Allah’ım, onun benim hakkımdaki şefaatini kabul et.’ Adam kalktığında görmeye başlamıştı. [Metindeki hadis lafzı çevrilmiştir.]

İbn Hacer şöyle açıklar: Bu hadisin önceki görüşle çatışmamasının sebebi, hakkın sahibinin Peygamber’in kendisi oluşudur; kendi hakkıyla ilgili dilediği gibi tasarrufta bulunabilir, başkaları ona kıyaslanamaz. İbn Hacer, selefin bu duayı Peygamber’in vefatından sonra da ihtiyaçları için kullandığını; sahâbeden birinin, Osman b. Affân’ın hilâfeti sırasında ondan bir isteği olan kişiye duayı öğrettiğini ve o kişinin isteğine eriştiğini de nakleder. İbn Hacer’in sözü biter.

İbn Hacer, Sübkî’ye katılarak Peygamber’i yahut diğer peygamber ve velileri vesile kılma, onlardan yardım isteme, şefaat dileme ve onlarla Allah’a yönelme lafızları arasında bu bağlamda fark görmediğini söyler. Nakil biter. [Bu, müellifin aktardığı fıkhî görüştür.]

Şihâb er-Remlî’nin fetvalarında, Peygamber’e adıyla seslenme yasağını hürmet ifade eden bir sözün bulunmamasıyla sınırlayan bir açıklama gördüm. İfadesi şöyledir:

Ona şu soru yöneltildi: Peygamber’e adıyla seslenmenin yasaklığı yalnız hayatıyla mı sınırlı, yoksa bütün zamanlar için mi geçerlidir? Genel ise ‘Ey Muhammed, vesile! Ey Muhammed, şefaat! Ey Muhammed, bize kâfisin!’ gibi saygı gösteren bir bağlam bulunmadığında mı yasaktır; böyle bir bağlam varsa hüküm değişir mi?

Cevabı: Yasaklık bütün zamanlar için geçerlidir, fakat saygı gösteren bir bağlam bulunmadığında söz konusudur. Sorudaki gibi bir bağlam varsa yasak değildir. Âlimlerin mutlak ifadeleri, böyle bir bağlamın bulunmadığı durumlara yorulur. Nakil biter.

Müellif der ki: Peygamberlerin efendisini övmek için yazdığım Taybe-i Garrâ adlı bin beyitlik hemziyye şiirimdeki şu sözler de saygı bağlamıyla söylenmiştir:

‘Âlemlerdeki bütün güzel vasıflar, adları ne kadar çoğalırsa çoğalsın, senindir.’

‘Ey Muhammed, ey Ahmed! Bütün hamd edenlerin hamdi ve övgüsü sana yönelir.’

Peygamber’e salât ve selâm getirmenin hükmüne dair ek bölüm

Peygamber’e salât ve selâm getirmenin hükmüne dair ek bölüm.

el-Kavlü’l-Bedî‘de şöyle denir: Salavatın hükmü konusunda hocamız Hâfız İbn Hacer, âlimlerin sözlerinden ulaştığı sonucu on görüş altında toplamıştır.

Birinci görüş: İbn Cerîr et-Taberî ve başkalarına göre salavat müstehaptır; âyetteki emir vücûba değil teşvike yorulur. Bazı âlimler bu görüşü, bir defadan fazlası için geçerli saymıştır. En uygun yorum budur; en doğrusunu Allah bilir.

İkinci görüş: Belirli bir sayıya bağlanmadan genel olarak vaciptir; yükümlülüğü yerine getiren en az miktar bir kez salavat getirmektir.

Kadı Ebû Muhammed b. Nasr, Peygamber’e salavat getirmenin genel olarak vacip olduğunu söyler.

İbn Abdilberr, ‘Allah ve melekleri Peygamber’e salât eder...’ âyetine dayanarak her mümin için Peygamber’e salavatın farz olduğu konusunda âlimlerin icmâ ettiğini söyler. [Bu, onun naklettiği icmâ iddiasıdır; aşağıdaki farklı görüşlerle birlikte okunmalıdır.]

Üçüncü görüş: Namazda veya namaz dışında, ömürde bir kez vaciptir; tevhid kelimesi gibidir. Ebû Hanîfe’den böyle nakledilir.

Ömürde bir kez vacip olduğu görüşü Mâlik, Sevrî ve Evzâî’den de aktarılır. Gerekçe, mutlak emrin tekrarı gerektirmemesidir. Kadı ve İbn Abdilberr bunun ümmet çoğunluğunun görüşü olduğunu söyler; İbn Hazm da bu görüştedir.

Kurtubî, ömürde bir kez vücûbu konusunda ihtilâf bulunmadığını; bunun dışında her vakit kuvvetli sünnet derecesinde gerekli görüldüğünü söyler.

İbn Atıyye daha önce, her hâlde Peygamber’e salavatın terk edilmemesi gereken müekked sünnet hükmünde olduğunu, ancak hayırdan nasibi olmayanın bundan gaflete düşeceğini söylemiştir.

Dördüncü görüş: Namazın son oturuşunda, teşehhüd ile namazdan çıkış selâmı arasında vaciptir.

Beşinci görüş: İlk teşehhütte de vaciptir. Şa‘bî ve İshak b. Râhûye bu görüştedir.

Altıncı görüş: Namazda vaciptir, fakat namazın belli bir yerine bağlanmaz. Ebû Ca‘fer el-Bâkır’dan böyle nakledilir.

Yedinci görüş: Belirli bir sayı konmadan çokça salavat getirmek vaciptir.

Mâlikîlerden Ebû Bekir b. Bükeyr şöyle der: Allah, kullarına Peygamber’ine salât ve selâm etmeyi farz kılmış, bunu belli bir vakitle sınırlamamıştır. Kişiye düşen, salavatı çoğaltmak ve bundan gaflet etmemektir.

Bazı Mâlikîlere göre de salavat, sayıya veya belli bir vakte bağlanmayan genel bir İslâmî farzdır. En doğrusunu Allah bilir.

Sekizinci görüş: Peygamber her anıldığında salavat vaciptir. Tahâvî ve bazı Hanefîler, Halîmî, Ebû Hâmid el-İsferâyînî ve bazı Şâfiîler böyle demiştir. Mâlikîlerden İbnü’l-Arabî bunu ihtiyata daha uygun bulur.

Tahâvî’nin ifadesi: Peygamber’in adını her işittiğinde veya kendi andığında salavat vacip olur.

Peygamber her anıldığında salavatın vacip olduğunu savunanların delilleri arasında şunlar vardır:

Âyetteki emir vücûb ifade eder. Mutlak emrin tekrar gerektirdiği yönündeki usûl görüşü esas alınırsa bu emir sürekli tekrara yorulur.

Fâkihânî, ‘Yanında anıldığım hâlde bana salavat getirmeyen cimridir’ hadisini zikrederek, bunun her anıldığında salavatı vacip görenlerin sözünü güçlendirdiğini ve kendisinin de bu görüşe meylettiğini söyler.

Ebü’l-Yemen b. Asâkir şöyle der: Allah hakkı söyler. Bu metinlerden anladığım kadarıyla, insanların efendisi Resûlullah’ın adını duyduğunda salavat getirmek mükellefe vaciptir. Âyeti yalnız mendupluğa yoran veya ömürde bir kez yeterli görenlerin söylediği gibi değildir.

Delilim, Cebrâil’in Peygamber’e, adı anıldığında ona salavat getirmeyenin Allah’ın rahmetinden uzaklaştırılması duasına ‘âmin’ demesini emrettiği rivayettir. Bu, Peygamber’in değerini ve emrin önemini gösterir. Allah’tan uzaklaşma, rahmetinden yahut yakınlık, derece yükselmesi, günahların silinmesi, iyiliklerin katlanması gibi ikramlarından mahrum kalmadır. Âhirette bu nimetleri kaybetmek ağır bir mahrumiyettir. Kulun Rabbinden perdelenmesi ve uzaklaştırılması en ağır cezalardandır. ‘Hayır! O gün onlar Rablerinden perdelenirler; ardından cehenneme girerler’ âyetinde de perdelenme azaptan önce zikredilmiştir.

Bunu pekiştiren bir başka husus, Peygamber anıldığında salavatı terk edenin ana babasına karşı gelen ve Ramazan’ın hürmetini çiğneyen kişiyle aynı rivayette birlikte anılmasıdır. Ana babaya saygı ve farz orucun hürmeti gibi büyük yükümlülüklerle yan yana getirilmesi, iyi düşünen kimse için bu görüşü kuvvetlendirir.

Hocam Ebü’l-Hasan el-Hemedânî, hocası usûl âlimi İbrâhim b. Cebâre’den, o da kendi hocası Ebû Bekir et-Turtûşî’den nakletti: Bu konudaki emir tekrarı gerektirir; Peygamber her anıldığında salavat getirmek vaciptir. Ebü’l-Hasan el-İsferâyînî’nin görüşü de budur. Nakil biter.

Her anıldığında vacip diyenler, bu yükümlülüğün her kişiye ayrı ayrı mı, yoksa birinin yerine getirmesiyle diğerlerinden düşen bir kifâye yükümlülüğü mü olduğu konusunda da ayrılmıştır.

Çoğunluk ilk görüştedir. İkinci görüşü savunanlardan biri, meşhur Mukaddime’sinde Hanefî Ebü’l-Leys es-Semerkandî’dir.

Hocamız Hâfız İbn Hacer şöyle der: Peygamber her anıldığında salavatın vacip olduğunu savunanlar şu delillere dayanır:

Nakil bakımından, salavatı terk eden için mahrumiyet, uzaklaşma ve bedbahtlık duaları; cimrilik ve kabalık nitelemeleri içeren hadisler vardır. Bunlar tehdit ifade eder. Bir fiili terk etmeye tehdit bağlanması onun vacip olduğunun işaretlerindendir.

Anlam bakımından salavat emrinin hikmeti, Peygamber’in iyiliğine karşılık vermektir. Onun iyiliği sürdüğü için, adı her anıldığında bu karşılık önem kazanır.

Ayrıca ‘Resûl’e seslenişi kendi aranızdaki sesleniş gibi yapmayın’ âyetine dayanırlar. Adı anıldığında salavat getirilmezse onun adı başkalarınınki gibi anılmış olur. ‘Resûl’e sesleniş’ ifadesi ona ilişkin duayı da kapsıyorsa delil daha güçlüdür.

Halîmî der ki: Her anılışta salavatı vacip sayarsak, aynı mecliste durum düşünülebilir. İlim ve sünnet rivayeti meclisinde adının her geçişinde salavatı unutan birinin, meclisin sonunda salavat getirmesi yeterli sayılabilir; çünkü bütün meclis onun zikri için kurulmuş tek bir durumdur. Böyle bir meclis değilse her anıldığında salavat getirilmesini uygun görürüm; ertelemeye ruhsat vermem. Daha önceki anılışta salavat getirmemiş kişi sonra tevbe ve istiğfar edip salavat getirirse kusurunun bağışlanması umulur; buna teknik olarak ‘kaza’ denmez. En doğrusunu Allah bilir.

Dokuzuncu görüş: Aynı mecliste Peygamber’in adı birçok kez geçse bile bir kez salavat vaciptir. ‘Ona bir kez salavat getirmen yeterlidir’ denmiştir.

Tirmizî bazı ilim ehlinin, kişinin aynı mecliste bir kez salavat getirmesinin o meclisteki anılışlar için yeterli olduğunu söylediğini aktarır.

Onuncu görüş: Her duada salavat vaciptir. el-Kavlü’l-Bedî‘den kısaltılarak aktarılan açıklama burada biter.

Burada Beyhakî’nin Şâfiî yoluyla aktardığı bir hususu da zikretmek uygundur: Peygamber’e hürmeten yalnız ‘Resûl dedi’ demek hoş görülmez; ‘Allah’ın Resûlü, Allah ona salât ve selâm etsin, buyurdu’ denir. Beşinci babda başka durumlarda da salavatın özellikle istendiği anlatılacaktır.

Peygamber’e selâm vermenin hükmüne gelince:

Hâfız Sehâvî, âyet üzerine konuşurken bazı yerlerde selâmın vacip dereceye yükseldiğini belirtir:

Birincisi: Son teşehhütte; Şâfiî bunu açıkça belirtmiştir.

İkincisi: Halîmî’nin nakline göre Peygamber her anıldığında ona selâm vermek vaciptir.

Mâlikî Turtûşî’nin yerleşik kanaati de vücûb yönündedir.

Dil âlimi İbn Fâris, salâtla selâmı farzlıkta eşit sayar: ‘Ona salât farzdır; “tam bir selâmla selâm verin” buyruğu sebebiyle selâm da böyledir’ der.

Üçüncüsü: Adakla kişinin üzerine vacip olur; çünkü büyük bir ibadet ve Allah’a yakınlaşma yoludur. Mâlikî ve Hanefîlerden bu noktaya değinen olmadığı belirtilir.

Peygamber dışındakilere salât ve selâm getirmenin hükmüne gelince:

İmam Nevevî el-Ezkâr’da şöyle der: Âlimler Peygamberimiz Muhammed’e salavat konusunda ittifak etmiştir. Görüşü dikkate alınanlar, diğer peygamberlere ve meleklere salavatın caiz ve müstehap olduğunda da birleşmiştir.

Peygamber olmayanlara müstakil salavatın hükmü ise şöyledir:

Şâfiî âlimlerinden bazıları haram demiştir.

Bazıları da tercih edilmeyen bir davranış saymıştır.

Çoğunluğun doğru bulduğu görüşe göre tahrim değil tenzih yönünden mekruhtur. Gerekçe, bu kullanımın bidat ehlinin ayırıcı işareti hâline gelmesi ve onların işaretlerine benzemekten sakındırılmamızdır.

Şâfiî âlimleri gerekçeyi şöyle açıklar: Selefin dilinde ‘sallallahu aleyh’ ifadesi peygamberlere özgülenmiştir; ‘azze ve celle’ de Allah’a özgülenmiştir. Muhammed aziz ve yüce bir zat olduğu hâlde ‘Muhammed azze ve celle’ denmediği gibi, Ebû Bekir veya Ali için de anlamı tek başına doğru olsa bile bağımsız biçimde ‘sallallahu aleyh’ denmez.

Peygamber olmayanların ona tâbi olarak salavata dâhil edilmesinin caizliğinde ittifak vardır. ‘Allah’ım, Muhammed’e; âline, ashâbına, eşlerine, soyuna ve ona uyanlara salât et’ denir. Buna dair sahih rivayetler vardır; teşehhütte de böyle söylememiz emredilmiş, selef namaz dışında da bunu sürdürmüştür.

Peygamber dışındakilere selâm lafzının kullanımına gelince:

Şâfiîlerden Ebû Muhammed el-Cüveynî, bunun salavatla aynı hükümde olduğunu söyler.

Ona göre gıyabında peygamber olmayan birine özgü ‘aleyhisselâm’ denmez; mesela Ali için bağımsız biçimde kullanılmaz. Hayatta veya ölmüş olması bu bakımdan fark etmez.

Huzurda bulunan kişiye ise ‘Sana selâm olsun’ veya ‘Size selâm olsun’ denir. Bu kullanımda ittifak vardır.

Sahâbe, tâbiîn ve sonraki âlimler, âbidler ve diğer hayırlı kimseler için Allah’ın rızasını ve rahmetini dilemek müstehaptır.

Bazı âlimlerin ‘radıyallahu anh’ sözünü yalnız sahâbeye, ‘rahimehullah’ sözünü ise başkalarına ayırmasına katılmam.

Lokman ile Meryem peygamber sayılmadığından, adları geçtiğinde tercihe daha uygun olan ‘Allah ondan razı olsun’ demektir.

Bazıları onlar için ‘Allah peygamberlere ve ona salât ve selâm etsin’ denebileceğini söylemiştir.

‘Ona selâm olsun’ denirse de görünüşe göre sakınca yoktur. Nakil özetle biter.

Kadı İyâz eş-Şifâ’da şöyle der:

Tahkik ehlinin benimsediği ve benim de meylettiğim görüş, Mâlik ile Süfyân’ın söylediği, İbn Abbâs’tan nakledilen ve birçok fakih ile kelâmcının seçtiği görüştür: Peygamberler dışındaki kişiler anıldığında onlara bağımsız salavat getirilmez. Bu ifade peygamberlere saygı ve onları yüceltme amacıyla onlara özgüdür.

Allah anıldığında O’na özgü tenzih, takdis ve tazim sözleri kullanıldığı gibi, Peygamber’imiz ve diğer peygamberler de salât ve selâmla özel olarak anılmalıdır. Allah ‘Ona salât edin ve tam bir selâmla selâm verin’ buyurmuştur. Diğer imam ve kişiler için ise bağışlanma ve rıza dilenir: ‘Rabbimiz, bizi ve imanda bizden önce geçen kardeşlerimizi bağışla; iman edenlere karşı kalplerimizde kin bırakma; Sen şefkatli ve merhametlisin’ ve ‘Onlara güzellikle uyanlardan Allah razı olmuştur, onlar da O’ndan razıdır’ âyetleri buna örnektir.

Ebû İmrân’ın da belirttiği gibi, bu kullanım ilk dönemde bilinmezdi. Kadı İyâz’a göre bazı imamlar için bağımsız salât lafzını Râfızî ve Şiî gruplar sonradan ortaya çıkardı; onları anarken peygamberlerle aynı lafızla andılar. [Bu, Kadı İyâz’ın tarihî değerlendirmesidir.]

Bidat ehlinin ayırıcı uygulamalarına benzemekten sakınılması gerekçesiyle bu özel kullanımdan ayrılmak gerektiği söylenir.

Peygamber’in âlini ve eşlerini onunla birlikte salavatta anmak ise ona bağlı olmaları sebebiyledir; tek başlarına özel bir kullanım değildir.

Peygamber’in, kendisine salavat getiren kişi için salât etmesi dua ve doğrudan hitap kabilindendir; bağımsız bir unvanla yüceltme anlamı taşımaz. ‘Resûl’e seslenişi birbirinize seslenişiniz gibi yapmayın’ âyetini de delil getirirler. Nakil biter.

İkinci bab: Peygamber’e salât ve selâmın fazileti hakkında gelen hadisler

İkinci bab: Peygamber’e salât ve selâmın fazileti hakkında gelen hadisler.

Bu rivayetleri, müellifi Hâfız Sehâvî’nin hadis bilgisi ve titizliğiyle tanınması sebebiyle el-Kavlü’l-Bedî‘den seçtim.

Kolay bulunup kontrol edilmeleri için alfabetik sıraladım. Rivayetlere başlamadan salavat hadislerini nakleden sahâbîlerin adlarını anmakta fayda vardır.

İbn Kayyim ve Kastallânî’nin saydığı râviler şunlardır: Ebû Mes‘ûd el-Ensârî el-Bedrî, Kâ‘b b. Ucre, Ebû Humeyd es-Sâidî, Ebû Saîd el-Hudrî, Talha b. Ubeydullah, Zeyd b. Hârise yahut Hârice, Ali b. Ebî Tâlib, Ebû Hüreyre, Büreyde b. Husayb, Sehl b. Sa‘d es-Sâidî, İbn Mes‘ûd, Fedâle b. Ubeyd, Ebû Talha el-Ensârî, Enes b. Mâlik, Ömer b. Hattâb, Âmir b. Rebîa, Abdurrahman b. Avf, Übey b. Kâ‘b, Evs b. Evs, Ali’nin oğulları Hasan ve Hüseyin, Fâtıma, Berâ b. Âzib, Rüveyfi‘ b. Sâbit, Câbir b. Abdullah, Ebû Râfi‘, Abdullah b. Ebî Evfâ, Ebû Ümâme el-Bâhilî, Abdurrahman b. Büsr, Ebû Bürde b. Niyyâr, Ammâr b. Yâsir, Câbir b. Semüre, Ebû Ümâme b. Sehl b. Huneyf, Mâlik b. Huveyris, Abdullah b. Cüz’ ez-Zübeydî, Abdullah b. Abbâs, Ebû Zer, Vâsile b. Eska‘, Ebû Bekir es-Sıddîk, Abdullah b. Amr, babası Umeyr’den rivayet eden Saîd b. Umeyr el-Ensârî, Habbân b. Münkız. Allah hepsinden razı olsun.

Kastallânî der ki: Bunlara ilâveten sahâbe ve tâbiînden gelen mürsel ve mevkuf nakiller de vardır; ileride yerlerinde açıklanacaktır. İçlerinde zayıf olanlar bulunsa da Nevevî ve başkalarının belirttiği üzere fazilet ve teşvik konularında zayıf rivayetle amel edilmesi uygun görülmüştür. Bu görüş hadislerden sonra genişletilecektir. [Bu, müellifin aktardığı usûl yaklaşımıdır; her rivayetin sıhhati ayrıca değerlendirilmelidir.]

Hemze harfiyle başlayan rivayetler:

1. Ebû Mes‘ûd el-Ensârî el-Bedrî’den: Sa‘d b. Ubâde’nin meclisindeyken Resûlullah geldi. Beşîr b. Sa‘d, ‘Allah bize sana salavat getirmemizi emretti; nasıl getireceğiz?’ diye sordu. Peygamber bir süre sustu; sorulmamış olmasını diledik. Sonra ‘Allah’ım, İbrâhim’in âline salât ettiğin gibi Muhammed’e ve âline salât et; İbrâhim’in âline bereket verdiğin gibi Muhammed’e ve âline bereket ver; Sen Hamîd ve Mecîd’sin, deyin. Selâmı zaten öğrendiniz’ buyurdu. Müslim rivayet eder. Muvatta, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî ve Beyhakî’de benzer lafız ve ‘âlemlerde; Sen Hamîd ve Mecîd’sin’ ziyadesi vardır. Ebû Dâvûd’da ‘Selâmı öğrendiniz’ kısmı yoktur.

2. Talha b. Ubeydullah’tan Ahmed’in rivayeti: Bir adam Peygamber’e ‘Sana nasıl salavat getireceğiz?’ diye sordu. ‘Allah’ım, İbrâhim’e salât ettiğin gibi Muhammed’e salât et; Sen Hamîd ve Mecîd’sin. İbrâhim’e bereket verdiğin gibi Muhammed’e ve âline bereket ver; Sen Hamîd ve Mecîd’sin, deyin’ buyurdu.

3. İbn Mes‘ûd’dan merfû olarak Hâkim’in şahit diye aktardığı lafız: ‘Biriniz namazda teşehhüde oturduğunda şöyle desin: Allah’ım, İbrâhim’e ve âline salât, bereket ve rahmet ettiğin gibi Muhammed’e ve âline de salât, bereket ve rahmet et. Sen Hamîd ve Mecîd’sin.’

4. İbn Ebî Âsım’ın Ebû Hüreyre’den naklettiği rivayet: ‘Biriniz mescide girdiğinde Peygamber’e salavat getirsin ve “Allah’ım, bizi şeytandan koru” desin.’

5. Müslim’in Abdullah b. Amr’dan nakli: ‘Müezzini duyduğunuzda söylediklerini tekrarlayın, sonra bana salavat getirin. Bana bir salavat getirene Allah on salât eder. Ardından Allah’tan benim için vesileyi isteyin. Vesile cennette yalnız bir kula yaraşan makamdır; onun ben olacağımı umarım. Benim için vesile isteyene şefaatim nasip olur.’ Sehâvî, şefaatin nasip olmasının Müslüman ümmet için büyük bir müjde olduğunu söyler; başka rivayetlerde bu ifade ‘vacip olur’ diye açıklanmıştır.

6. Hasan b. Arafe ile Nümeyrî’nin Hasan-ı Basrî’den nakline göre müezzine karşılık verip kamette ‘Namaz başladı’ dendiğinde ‘Allah’ım, bu doğru davetin ve kılınacak namazın Rabbi! Kulun ve resûlün Muhammed’e salât et; onu cennette vesile makamına ulaştır’ diyen kimse Muhammed’in şefaatine dâhil olur yahut şefaati ona erişir.

7. Dîneverî ve Nümeyrî, Yûsuf b. Esbât’ın ‘Bana ulaştığına göre’ diyerek şunu aktardığını söyler: Kamet sırasında ‘Allah’ım, işitilen ve karşılık verilen bu davetin Rabbi! Muhammed’e ve âline salât et, bizi cennet hurileriyle eşleştir’ demeyene hurilerin ‘Bize ne kadar isteksizmişsin!’ diyeceği anlatılır. [Kesintili bir nakildir.]

8. Ebû Nuaym’ın Enes’ten, İbn Ebî Âsım’ın Katâde’den naklettiği söz: ‘Bana selâm verdiğinizde diğer resûllere de selâm verin; ben de resûllerden biriyim.’ İbn Ebî Âsım’ın isnadı iyi görülmüşse de Katâde yoluyla gelen şekli mürseldir.

9. Taberânî ve başkalarının Ebû Râfi‘den rivayeti: ‘Birinizin kulağı çınladığında bana salavat getirsin ve “Beni hayırla ananı Allah da hayırla ansın” desin.’

10. Ebû Dâvûd ve başkalarının Fedâle b. Ubeyd’den nakli: ‘Biriniz namaz kıldığında önce Rabbine hamd ve övgüde bulunsun, sonra Peygamber’e salavat getirsin; ardından dilediği gibi dua etsin.’

Başka bir lafızda Peygamber’in, namazında Allah’ı övmeden ve ona salavat getirmeden dua eden birini duyup ‘Bu kişi acele etti’ dediği, sonra onu çağırıp bu sırayı öğrettiği anlatılır. Tirmizî ve başkaları rivayeti sahih saymıştır.

11. Deylemî’nin İbn Mes‘ûd’dan naklettiği metin: ‘Bana salavat getirdiğinizde onu güzel söyleyin; belki bana sunulur. “Allah’ım! Salâtını, rahmetini ve bereketlerini elçilerin efendisi, takvâ sahiplerinin imamı, peygamberlerin sonuncusu, kulun ve resûlün, hayrın önderi ve rahmet elçisi üzerine kıl. Onu öncekilerin ve sonrakilerin gıpta edeceği makam-ı mahmûda ulaştır” deyin.’

12. ‘Biriniz abdestini bitirince “Allah’tan başka ilâh bulunmadığına, Muhammed’in O’nun kulu ve elçisi olduğuna şahitlik ederim” desin, sonra bana salavat getirsin. Böyle yapınca ona rahmet kapıları açılır.’

Ebû Nuaym’ın Târîhu İsfahân’daki rivayetinde son söz ‘cennet kapıları açılır’ şeklindedir.

13. İbn Beşküvâl’in Ebû Hüreyre’den nakli: Perşembe geldiğinde Allah, gümüş sahifeler ve altın kalemler taşıyan melekler gönderir; perşembe ve cuma gecesi Peygamber’e en çok salavat getirenleri yazarlar.

14. Şâfiî’nin Safvân b. Süleym’den mürsel nakli: ‘Cuma günü ve gecesi bana çokça salavat getirin.’

15. Ebû Mûsâ el-Medînî’nin Enes’ten nakli: ‘Bir şeyi unutunca bana salavat getirin; inşallah hatırlarsınız.’

16. Ahmed’in Ebû Talha’dan nakli: Bir sabah Peygamber’in yüzünde sevinç görüldü. Sebebi sorulunca, ‘Rabbimden bir elçi geldi: Ümmetinden sana bir kez salavat getirene Allah on iyilik yazar, on kötülüğünü siler, on derece yükseltir ve ona aynıyla karşılık verir, dedi’ buyurdu.

Ebû Nuaym’ın Hilye’deki lafzında, Cebrâil’in az önce gelip bir kez salavat getirene on iyilik yazılması, on kötülüğünün silinmesi ve söylediği gibi karşılık verilmesi haberini verdiği aktarılır.

İbn Şâhîn’in rivayetinde ‘Kıyamet günü bana sunulur’ ziyadesi vardır.

17. İbn Ebî Âsım’ın Abdurrahman b. Avf’tan nakli: ‘Rabbim bana, ümmetinden sana bir kez salavat getirene Ben on kez salât ederim, buyurdu.’

18. ed-Dürrü’l-Munazzam’da ‘Bana en çok salavat getirenlerinizin cennette eşleri en çok olacaktır’ sözü geçer. Sehâvî, buna bir kaynak bulamadığını belirtir.

19. Aynı eserde ‘Bana en çok salavat getireniniz yarın bana en yakın olacaktır’ sözü geçer. Sehâvî isnadını ve hangi eserde tahric edildiğini bulamadığını söyler.

20. Taberânî’nin el-Evsat’ta Ebû Hüreyre’den nakli: ‘Aydınlık gecede ve parlak günde bana çok salavat getirin; salavatınız bana sunulur.’

İbn Beşküvâl’in Ömer’den naklinde ‘Ben de sizin için dua ve istiğfar ederim’ ziyadesi vardır.

21. Ebü’l-Kāsım et-Teymî’nin Ebû Hüreyre’den nakli: ‘Bana salavatı çoğaltın; bu sizin için arınmadır. Allah’tan istediğinizde benim için vesileyi de isteyin. O cennetin en yüksek derecesidir, bir kişinindir; onun ben olacağımı umarım.’

22. Deylemî’nin Ebû Bekir’den nakli: ‘Bana salavatı çoğaltın. Allah kabrimin yanında bir melek görevlendirmiştir; ümmetimden biri salavat getirdiğinde melek bana “Ey Muhammed, falanca oğlu falanca sana salavat getirdi” der.’

23. Nümeyrî, Hammâd el-Kûfî’den, kul Peygamber’e salavat getirdiğinde bunun adıyla birlikte ona sunulduğunu aktarır.

24. Taberânî ve başkalarının Enes’ten nakli: ‘Cuma günü bana çok salavat getirin. Cebrâil az önce Rabbimden şu haberi getirdi: Yeryüzünde sana bir kez salavat getiren hiçbir Müslüman yoktur ki Ben ve meleklerim ona on salât etmeyelim.’

25. Beyhakî’nin Ebû Ümâme’den hasen isnatla nakli: ‘Her cuma bana çok salavat getirin; ümmetimin salavatı her cuma bana sunulur. En çok getireniniz makam bakımından bana en yakın olur.’

26. Hâkim ve başkalarının İbn Mes‘ûd’dan nakli: ‘Cuma günü bana salavatı çoğaltın; o gün bana salavat getiren herkesin salavatı bana sunulur.’ Hâkim isnadını sahih saymıştır.

27. Nümeyrî’nin Zührî’den mürsel nakli: ‘Parlak gece ve aydınlık günde bana salavatı çoğaltın; bunlar salavatınızı ulaştırır. Toprak peygamberlerin bedenlerini yemez; kuyruk sokumu kemiği dışında Âdemoğlunu yer.’

28. İbn Mâce’nin Ebü’d-Derdâ’dan nakli: ‘Cuma günü bana çok salavat getirin; o gün melekler hazır bulunur. Biri salavatını bitirince bana sunulur.’ ‘Ölümünden sonra da mı?’ sorusuna ‘Evet; Allah toprağa peygamber bedenlerini yemeyi yasakladı. Allah’ın peygamberi diri ve rızıklanır’ cevabı verilir. Kaynak, râvilerin güvenilir fakat isnadın kopuk olduğunu, Taberânî’de yakın lafız bulunduğunu belirtir.

29. Beyhakî’nin Enes’ten nakli: ‘Cuma günü ve gecesi bana çok salavat getirin; bana bir salavat getirene Allah on salât eder.’

30. Ebû Mes‘ûd el-Bedrî’den nakledilen rivayette bir adam namazdaki salavatın nasıl olduğunu sorar; Peygamber bir süre sustuktan sonra ‘Allah’ım, ümmî nebî Muhammed’e ve âline, İbrâhim’e ve âline salât ettiğin gibi salât et; ümmî nebî Muhammed’e ve âline, İbrâhim’e ve âline bereket verdiğin gibi bereket ver. Sen Hamîd ve Mecîd’sin’ lafzını öğretir. Ahmed, İbn Hibbân, Dârekutnî ve Beyhakî rivayet eder; Tirmizî, İbn Huzeyme ve Hâkim sahih, Dârekutnî hasen ve muttasıl, Beyhakî sahih isnatlı saymıştır.

31. ‘Bana salavatı çoğaltın; kabirde size ilk sorulacak şeylerden biri benim hakkımdadır’ sözü el-Kavlü’l-Bedî‘de isnadına erişilemediği belirtilerek verilir.

32. İbn Ebî Âsım’ın Ebû Zer’den nakli: ‘İnsanların en cimrisini haber vereyim mi? Yanında anıldığım hâlde bana salavat getirmeyendir.’

33. Ebû Saîd en-Nîsâbûrî’nin Enes’ten naklettiği uzun rivayette insanların en hayırlısı başkalarına yararlı olan, en kötüsü Müslüman kardeşi aleyhinde koşuşturan, en tembeli gece uyanık kalıp Allah’ı dili ve organlarıyla anmayan, en alçağı Peygamber anıldığında salavat getirmeyen, en cimrisi insanlara selâm vermeyen, namazdan çalan ise rükû ve secdesini tam yapmayan kişi olarak anlatılır.

34. Enes’ten nakledilen sözde, Peygamber anıldığında salavat getirmeyen ve ‘Bana dua edin, karşılık vereyim’ buyruğuna rağmen Rabbine dua etmeyen kişiler en cimri ve en âciz kimseler olarak anılır. Sehâvî isnadına erişemediğini belirtir.

35. Beyhakî’nin Enes’ten naklettiği rivayette, kıyametin her yerinde Peygamber’e en yakın olanların dünyada ona en çok salavat getirenler olduğu; cuma günü ve gecesi yüz salavat getirene Allah’ın yetmişi âhiret, otuzu dünya ile ilgili yüz ihtiyacını giderdiği; bir meleğin kişinin adını ve soyunu Peygamber’e ilettiği ve onun bunu beyaz bir sahifeye kaydettiği anlatılır.

36. Tirmizî’nin İbn Mes‘ûd’dan hasen garîb sayarak naklettiği söz: ‘Kıyamet günü bana en yakın olanlar, bana en çok salavat getirenlerdir.’

37. Buhârî’nin Kâ‘b b. Ucre’den nakli: Sahâbe ‘Ey Allah’ın Resûlü, sana nasıl selâm vereceğimizi öğrendik; nasıl salavat getireceğiz?’ diye sorar. Peygamber şöyle söylenmesini öğretir: ‘Allah’ım, İbrâhim’e ve İbrâhim’in âline salât ettiğin gibi Muhammed’e ve Muhammed’in âline salât et; Sen Hamîd ve Mecîd’sin. Allah’ım, İbrâhim’e ve İbrâhim’in âline bereket verdiğin gibi Muhammed’e ve Muhammed’in âline bereket ver; Sen Hamîd ve Mecîd’sin.’

Taberânî’nin Hakem yoluyla rivayetinde aynı salavata ‘Bize de onlarla birlikte salât et ve aynı biçimde bereket ver’ ziyadesi; başka lafızda ‘Bize de onlarla birlikte bereket ver; Sen Hamîd ve Mecîd’sin’ sözü eklenir. Râvileri güvenilir görülmüştür.

38. Dıyâ’nın el-Muhtâre’de Abdurrahman b. Avf’tan naklettiği rivayette Cebrâil’in, ‘Ey Muhammed, Rabbinin sana ümmetin aracılığıyla ve ümmetine de senin aracılığınla verdiği müjdeyi bildireyim mi? Onlardan sana salavat getirene Allah salât eder; sana selâm verene Allah selâm verir’ dediği aktarılır. Peygamber bunu sevinçli yüzle haber vermiştir.

Sehâvî, hadisin hasen olduğunu ve râvilerinin sahih kitapların râvileri arasında bulunduğunu söyler.

39. Bezzâr’ın Enes’ten hasen isnatla naklettiği rivayet: Allah’ın zikir halkalarını arayan gezici melekleri vardır. Bir halkayı kuşatınca Allah’a ‘Kulların nimetlerini yüceltiyor, kitabını okuyor, Nebîn Muhammed’e salavat getiriyor, dünya ve âhiretleri için senden istiyor’ derler. Allah ‘Onları rahmetimle kuşatın’ buyurur. Melekler aralarında günahkâr, tesadüfen katılmış birinin de bulunduğunu söyleyince, ‘Onu da kuşatın; onlar öyle kimselerdir ki birlikte oturanları da bedbaht olmaz’ buyurur.

40. Ebü’l-Kāsım et-Teymî’nin Ebû Hüreyre’den naklettiği rivayette gezici melekler zikir halkasına oturur; katılanların duasına âmin der, Peygamber’e salavatlarında onlara eşlik eder. Meclis bittiğinde ‘Ne mutlu onlara; bağışlanmış olarak dönüyorlar’ derler.

41. Ahmed’in İbn Mes‘ûd’dan nakli: ‘Allah’ın yeryüzünde dolaşıp ümmetimin selâmını bana ulaştıran melekleri vardır.’ Hâkim isnadını sahih sayar.

42. Dârekutnî’nin Ali’den nakli: ‘Allah’ın yeryüzünde dolaşan melekleri, ümmetimden bana salavat getirenlerin salavatını ulaştırır.’

43. Deylemî’nin Ali’den naklettiği rivayette, nûrdan yaratılmış meleklerin yalnız cuma gecesi ve gününde indikleri; altın kalemler, gümüş hokkalar ve nûrdan sahifelerle yalnız Peygamber’e getirilen salavatları yazdıkları anlatılır.

44. İbn Beşküvâl’in Ukbe b. Âmir’den naklettiği uzun rivayet: Mescitlere devam eden kimselerin meleklerden arkadaşları vardır; kaybolduklarında arar, hasta olunca ziyaret eder, görünce karşılar ve ihtiyaçlarında yardım ederler. Oturduklarında melekler ayaklarından göğün ufkuna kadar çevrelerini kuşatıp altın kalem ve gümüş sahifelerle salavatlarını yazar. ‘Zikredin, Allah size merhamet etsin; artırın, Allah da artırsın’ derler. Zikir başlayınca gök kapıları açılır, dua kabul edilir, cennet hurileri yönelir; başka söze dalıp dağılıncaya dek Allah’ın teveccühüne mazhar oldukları anlatılır. Dağılınca melekler başka zikir halkaları arar. ed-Dürrü’l-Munazzam’da da geçer. [Rivayetin isnadı ayrıca değerlendirilmelidir.]

Sehâvî, İbn Hübeyre’nin şu görme anlatısını verir: Gözleri kapalı salavat getirirken göz kapaklarının ardından siyah mürekkeple bunu bir kâğıda yazan birini gördüğünü, harflerin yerlerini izlediğini; gözünü açınca yazarın kaybolduğunu, yalnız elbisesinin beyazlığını gördüğünü söyler. [Kişisel müşahede naklidir.]

45. Sehâvî’nin isnad vermeden Enes’e nispet ettiği uzun rivayette Peygamber, dirilişte ilk çıkacak, toplandıklarında önderleri, sustuklarında hatipleri, hesaba çekildiklerinde şefaatçileri, ümitsiz kaldıklarında müjdecileri olduğunu; övgü sancağıyla cennet anahtarlarının elinde bulunacağını söyler. Âdemoğullarının Rabbi katında en değerlisi olduğunu belirtir. Bin hizmetkârın çevresinde dolaşacağı ve her duanın gökle arasında bir perde bulunduğu; ona salavat getirilince perdenin açılıp duanın yükseleceği aktarılır. [İsnadsız nakil.]

46. Ebü’ş-Şeyh İbn Hibbân ve başkalarının Ammâr b. Yâsir’den nakli: Allah’ın bütün yaratılmışların sesini duyabilen bir meleği Peygamber’in kabri başına görevlendirdiği; ümmetten biri salavat getirdiğinde meleğin onun adı ve baba adıyla haber verdiği; Allah’ın da kişiye her salavatı için on salât ettiği anlatılır.

47. Abdürrezzâk ve Nümeyrî’nin Mücâhid yoluyla mürsel nakli: ‘Adlarınız ve yüzlerinizle bana sunulursunuz; bana salavatınızı güzel getirin.’

48. Bekî b. Mahled ve onun yoluyla İbn Beşküvâl’in Ebû Zer’den nakli: Peygamber ona yolculukta ve ikamette kuşluk namazını kılmayı, vitir kılmadan uyumamayı ve Peygamber’e salavat getirmeyi tavsiye etmiştir.

49. İbn Hibbân’ın Ebû Saîd el-Hudrî’den nakli: Sadaka verecek şeyi olmayan Müslüman, duasında ‘Allah’ım, kulun ve elçin Muhammed’e, mümin erkek ve kadınlara, Müslüman erkek ve kadınlara salât et’ desin; bu onun için zekât olur. Müminin hayra doyumu ancak cennete eriştiğinde sona erer.

Bâ harfi:

50. Deylemî’nin İbn Ömer’den zayıf isnatla naklettiği rivayette bebeğin ağlaması ilk iki ay tevhid şehadeti, dört aya kadar Allah’a güven, sekiz aya kadar Peygamber’e salavat, iki yaşına kadar ana babası için istiğfar olarak yorumlanır; süt istediğinde Allah’ın annesinin göğsünden cennet kaynağı gibi süt akıttığı anlatılır. [Kaynak isnadın zayıflığını belirtir.]

51. Dârekutnî’nin Enes’ten nakli: ‘Yanında anıldığım hâlde bana salavat getirmeyen cimridir. Bana bir salavat getirene Allah on salât eder.’

Ahmed’in Hüseyin b. Ali’den rivayetinde yalnız ‘Yanında anıldığım hâlde bana salavat getirmeyen cimridir’ kısmı bulunur; on salât ziyadesi yoktur.

Hâkim bu isnadı sahih sayar. Nesâî ve başkaları da ziyadesiz şekli Ali’den rivayet eder.

Se harfi:

52. Rivayette, kıyamet günü Allah’ın arşının gölgesinde olacak üç kişinin, ümmetten sıkıntıda olanı ferahlatan, Peygamber’in sünnetini ihya eden ve ona çok salavat getiren kişi olduğu söylenir. Sehâvî güvenilir bir temel bulamadığını; Firdevs müellifinin Enes’e dayandırıp oğlunun isnad vermediğini, başka birinin Ebû Hüreyre’den Hallâ‘î’nin Fevâid’ine nispet ettiğini belirtir.

Cîm harfi:

53. Hâkim’in Ebû Talha’dan naklettiği rivayette Peygamber’in yüzünde sevinç görünür. Cebrâil’in ‘Ümmetinden sana bir kez salavat getirene Allah on kez salât, bir kez selâm verene on kez selâm eder; bundan razı olmaz mısın?’ dediğini anlatır.

İbn Hibbân’ın lafzında Peygamber’in sevinçli çıktığı, meleğin Allah’tan ‘Kullarımdan sana salavat getirene on salât, selâm verene on selâm ederim’ haberini getirdiği ve Peygamber’in ‘Elbette, Rabbim’ dediği ziyadesi vardır. Bazı kelimelerin farklı veya eksik olduğu belirtilir.

54. Ebû Mûsâ el-Medînî’nin Sehl b. Sa‘d’dan nakli: Geçim darlığından yakınan birine Peygamber, eve girince içinde biri varsa ona, kimse yoksa yine selâm vermesini; ardından Peygamber’e selâm verip İhlâs sûresini bir kez okumasını söyler. Adam bunu yapınca rızkının genişleyip komşu ve yakınlarına da taştığı anlatılır.

Hâ harfi:

55. Deylemî’nin Abdullah b. Cürâd’dan naklettiği söz: ‘Farz hacları yapın; sevapları Allah yolunda yirmi gazveden büyüktür. Bana getirilen salavat da bütün bunlara denk olur.’ [Rivayet sıhhati ayrıca incelenmelidir.]

56. Deylemî’nin Câbir’den nakli: ‘Yanında anıldığımda bana salavat getirmemesi kula cimrilik olarak yeter.’

57. Taberânî ve Ebû Ya‘lâ’nın Hasan b. Ali’den hasen isnatla nakli: ‘Nerede olursanız olun bana salavat getirin; salavatınız bana ulaşır.’

Hı harfi:

58. Zeyd b. Sâbit’ten nakledilen anlatıda bir bedevî, Peygamber’e selâm verip ‘Allah’ım, Muhammed’e artık salât kalmayıncaya kadar salât; bereket kalmayıncaya kadar bereket; selâm kalmayıncaya kadar selâm; rahmet kalmayıncaya kadar rahmet et’ der. Peygamber’in ‘Meleklerin ufku doldurduğunu görüyorum’ dediği aktarılır. Sehâvî bunu el-Kavlü’l-Bedî‘de zikreder.

59. Ahmed ve başkalarının Abdurrahman b. Avf’tan nakli: Peygamber uzun bir şükür secdesine kapanır. Sebebini sorunca Cebrâil’in, Allah’ın ‘Sana salavat getirene Ben salât, sana selâm verene Ben selâm ederim’ müjdesini getirdiğini söyler. Bir rivayette ‘Bu yüzden Allah’a şükür secdesi ettim’ ziyadesi vardır.

Beyhakî, Hâkim’in bu hadisi sahih gördüğünü ve şükür secdesi konusunda bundan daha sahih rivayet bilmediğini aktarır.

60. Buhârî’nin el-Edebü’l-Müfred’inde Enes ve Mâlik b. Evs’ten naklettiği rivayette Ömer, Peygamber’i küçük bir su çukurunda secdede bulur ve geride bekler. Peygamber, Cebrâil’in ‘Sana bir salavat getirene Allah on salât eder ve onu on derece yükseltir’ müjdesini ilettiği için secde ettiğini söyler.

Dıyâ ve başkaları aynı olayı Ömer’den yakın lafızlarla aktarır.

Sehâvî, isnadının iyi olduğunu, bazılarının sahih saydığını belirtir.

Kaynakta geçen ‘şerbe’, hurma ağacının dibinde suyla doldurulup ağacın sulandığı küçük havuzdur.

61. Ebû Ya‘lâ’nın Enes’ten nakli: Cebrâil’in Allah’tan ‘Yeryüzünde sana bir salavat getirene Ben ve meleklerim on salât ederiz’ müjdesini getirdiği; cuma günü salavatın çoğaltılması ve diğer resûllere de salavat getirilmesi söylenir.

Ebü’l-Ferec’in el-Vefâ’daki lafzında, salavatın arşa varmadan durmayacağı ve uğradığı her meleğin sahibine de salavat dileyeceği ziyadesi vardır.

Dâl harfi:

62. Taberânî’nin Ebû Talha’dan naklinde Peygamber’in sevinci Cebrâil’in haberine bağlanır: Bir salavat getirene Allah on iyilik yazar, on günahını siler, on derece yükseltir; ayrıca görevli bir melek ona ‘Allah sana da salât etsin’ diye karşılık verir. Meleğin Peygamber’in yaratılışından dirilişe kadar bununla görevlendirildiği anlatılır.

63. Nesâî’nin Abdullah b. Büsr’dan nakli: ‘Duanın başında Allah’a övgü ve Peygamber’e salavat bulunmadıkça dua perdelenir. Bunları söyledikten sonra dua edenin duasına icabet edilir.’

Râ harfi:

64. ‘Dün gece şaşırtıcı şeyler gördüm.’ diye başlayan rivayet şöyledir:

Ümmetimden birinin canını ölüm meleği almaya geldi; ana babasına yaptığı iyilik gelip onu geri çevirdi.

Ümmetimden birine kabir azabı yöneltilmişti; aldığı abdest gelip onu kurtardı.

Ümmetimden birinin çevresini şeytanlar sarmıştı; Allah’ı zikri gelip onu aralarından çıkardı.

Ümmetimden birini azap melekleri kuşatmıştı; namazı gelip onu ellerinden kurtardı.

Ümmetimden biri susuzluktan soluyordu; her havuzdan uzaklaştırılıyordu. Orucu gelip onu suladı ve doyurdu.

Ümmetimden biri, halka halka oturan peygamberlerin yanına yaklaştıkça geri çevriliyordu. Cünüplükten yıkanması gelip elinden tuttu ve onu benim yanıma oturttu.

Ümmetimden birinin önü, arkası, sağı, solu, üstü ve altı karanlıktı; haccı ve umresi gelip onu karanlıktan çıkarıp aydınlığa soktu.

Ümmetimden biri müminlerle konuşuyor, onlar karşılık vermiyordu. Sıla-i rahmi gelip ‘Akrabasını gözetirdi; onunla konuşun’ dedi. Onlar da konuşup elini sıktılar.

Ümmetimden biri yüzünü ateşin sıcaklığından ve kıvılcımlarından eliyle koruyordu. Sadakası gelip yüzüne perde, başına gölge oldu.

Ümmetimden birini azap görevlileri her yandan yakalamıştı; iyiliği emredip kötülükten sakındırması gelip onu onların elinden alarak rahmet meleklerine teslim etti.

Ümmetimden birinin amel defteri soluna düşüyordu; Allah korkusu gelip defteri alıp sağına koydu.

Ümmetimden birinin terazisi hafif gelmişti; küçük yaşta ölmüş çocukları gelip terazisini ağırlaştırdı.

Ümmetimden biri cehennemin kenarında duruyordu; Allah’tan duyduğu korku gelip onu kurtardı.

Ümmetimden biri ateşe düşüyordu; Allah korkusuyla döktüğü gözyaşları gelip onu ateşten çıkardı.

Ümmetimden biri sırat üzerinde yaprak gibi titriyordu; bana getirdiği salavat gelip titremesini durdurdu.

Ümmetimden birine cennet kapıları kapanmıştı; tevhid şehadeti gelip kapıları açtı.

Bu uzun rivayeti Teymî ve başkaları Abdurrahman b. Semüre’den nakleder: Peygamber bir gün Medine mescidindeki topluluğa çıkıp bunları anlatmıştır.

Kadı Ebû Ya‘lâ da hadisi İbtâlü’t-Te’vîlât li-Ahbâri’s-Sıfât’ta daha uzun biçimiyle aktarır. Oradaki ek şudur:

‘Diz çökmüş, kendisiyle Rabbi arasında bir perde bulunan birini gördüm. Bana duyduğu sevgi gelip elinden tutarak onu Allah’ın huzuruna çıkardı.’

Sehâvî, ârif Ebû Sâbit Muhammed b. Abdülmelik ed-Deylemî’nin Usûlü Mezâhibi’l-Urefâ Billâh eserindeki şu sözünü nakleder:

Deylemî, bu hadis hadisçiler yanında garîb sayılsa da kendisinin keşif yoluyla birçok sahne ve hâlini kesin olarak bildiğini, bu yüzden doğruluğundan kuşkusu olmadığını ileri sürer. [Bu kişisel kanaat, hadis isnadı yerine geçmez.]

Taberânî el-Mu‘cemü’l-Kebîr’de ve Ebû Mûsâ el-Medînî dâhil bazıları hadisin kısa biçimini nakleder. Ebû Mûsâ ‘çok hasen’ der. Lafzı şöyledir:

‘Dün gece şaşırtıcı bir şey gördüm: Ümmetimden biri sıratta kimi zaman sürünüyor, kimi zaman emekliyor, kimi zaman tutunuyordu. Bana getirdiği salavat gelip elinden tuttu, onu sırat üzerinde doğrulttu ve karşıya geçirdi.’

65. Buhârî’nin el-Edebü’l-Müfred’inde Câbir’den nakledilen hasen sayılmış rivayette Peygamber minberin üç basamağında üç kez ‘âmin’ der. Cebrâil’in, Ramazan’a ulaşıp bağışlanmayan, ana babasından birine yahut ikisine yetişip cenneti kazanamayan ve Peygamber anıldığı hâlde ona salavat getirmeyen kimseler için ettiği mahrumiyet dualarına âmin dediğini açıklar.

Bu rivayeti başka hadis imamları da Câbir, Kâ‘b b. Ucre, Mâlik b. Huveyris, Enes, Ammâr, İbn Mes‘ûd, İbn Abbâs, Ebû Zer, Büreyde, Ebû Hüreyre, Câbir b. Semüre, Abdullah b. Hâris ve Abdullah b. Ca‘fer’den yakın lafızlarla aktarır.

Bazı rivayetlerde ‘uzak olsun’, ‘Allah onu uzaklaştırsın’, ‘ateşe girip uzak olsun’, ‘burnu sürtülsün’, ‘Allah onu daha da uzaklaştırsın’ gibi farklı beddua lafızları vardır.

‘Allah burnunu yere sürtsün’ sözünün asıl anlamı burnun toprağa değmesidir; sonra aşağılanma için kullanılmıştır.

Zây harfi:

66. Deylemî’nin İbn Ömer’den naklettiği söz: ‘Meclislerinizi bana salavatla süsleyin; bana getirdiğiniz salavat kıyamet günü size nûr olur.’

Sîn harfi:

67. Taberî’nin Kinâne el-Adevî yoluyla aktardığı rivayette Osman’ın, insana görevlendirilen melekleri sorduğu; gece ve gündüz ayrı ayrı on melek, sağında, solunda, önünde, arkasında, dudaklarında ve yanlarında görevler bulunduğu, bazı meleklerin Muhammed’e salavatı kaydettiği anlatılır. Alın perçemini tutan meleğin tevazu göstereni yükseltip kibirleneni alçalttığı, bir meleğin de uyuyanı yılandan koruduğu söylenir. [Kaynak ifadesindeki sayı ve konumlar kendi içinde ayrıca karşılaştırılmalıdır.]

68. Taberî’nin Ebû Hüreyre’den nakli: Salavatın nasıl olacağı sorulunca, ‘Allah’ım, İbrâhim’e ve âline salât ve bereket ettiğin gibi Muhammed’e ve âline salât ve bereket et; Sen Hamîd ve Mecîd’sin’ lafzını, selâmın da önceden öğretildiği gibi söylenmesini bildirir.

69. Şerefü’l-Mustafâ’da Enes’ten aktarılan anlatıda, tam salavatın lafzı sorulunca ‘Allah’ım, bize onu nasıl emrettiysen Muhammed’e öyle salât et; ona yaraşır biçimde salât et’ cevabı verilir. Nakleden kişi, Basra camisinde Enes’e bunu sorduğunu söyleyen Dînâr en-Nûbî’yle karşılaştığını aktarır.

Şîn harfi:

70. Taberî’nin Câbir’den nakli: ‘Yanında anıldığım hâlde bana salavat getirmeyen kul bedbahttır.’

Sâd harfi:

71. İbn Adî ve Nümeyrî’nin İbn Ömer ile Ebû Hüreyre’den nakli: ‘Bana salavat getirin ki Allah da size salât etsin.’

72. Deylemî’nin isnad vermeden Abdullah b. Amr’a nispet ettiği söz: ‘Bana salavat getirin; bunun karşılığı sizin için kat kat artar.’

73. Ebû Nuaym ve başkalarının Zeyd b. Hârise’den nakli: ‘Bana salavat getirin, duada gayretli olun; sonra “Allah’ım, İbrâhim’e bereket verdiğin gibi Muhammed’e ve âline salât ve bereket ver; Sen Hamîd ve Mecîd’sin” deyin.’

74. Taberânî ve başkalarının Ebû Hüreyre’den nakli: ‘Allah’ın peygamberlerine ve elçilerine de salavat getirin; Allah onları da benim gibi göndermiştir.’ Allah hepsine salât ve selâm etsin.

Ebû Mûsâ el-Medînî, seleften birinin rüyasında Âdem’in çocuklarının kendisine az salavat getirmesinden yakındığını gördüğüne dair isnatlı bir naklin kendisine ulaştığını söyler. Allah Peygamber’imize, Âdem’e ve bütün peygamberlere salât ve selâm etsin. [Rüya anlatısıdır.]

75. İbn Ebî Âsım ve başkalarının Enes’ten nakli: ‘Bana salavat getirin; bu size kefaret ve arınmadır. Bana bir salavat getirene Allah on salât eder.’

Ebü’l-Kāsım et-Teymî ve Ebû Mûsâ el-Medînî’nin rivayetinde ‘Bana salavat sizin için bir derecedir’ lafzı vardır.

76. ed-Dürrü’l-Munazzam’da salavatın sırat karanlığında kıyamet nûru olacağı ve kıyamette ölçünün dolu verilmesini isteyenin salavatı çoğaltması gerektiği söylenir. Sehâvî bu rivayetin kaynağını bulamadığını belirtir.

77. İbn Şâhîn ve başkalarının Ebû Hüreyre’den nakli: ‘Bana salavat sıratta nûrdur; cuma günü bana seksen kez salavat getirenin seksen yıllık günahları bağışlanır.’

78. Deylemî’nin babasından ve Uklîşî’nin Ali’den isnadsız verdiği söz: ‘Bana getirdiğiniz salavat duanıza koruma, Rabbinizin rızasına vesile ve amellerinize arınmadır.’

Ayn harfi:

79. İbn Beşküvâl’in Ali’den, sayarak nakledilen rivayeti: Ali, Resûlullah’ın kendi eliyle sayarak ‘Cebrâil de bana bunları eliyle saydı; onları izzet sahibi Rabbimden böyle getirdi’ dediğini aktarır. Beş istek şöyledir: ‘Allah’ım, İbrâhim’e ve âline salât ettiğin gibi Muhammed’e ve âline salât et; Sen Hamîd ve Mecîd’sin. Allah’ım, İbrâhim’e ve âline bereket verdiğin gibi Muhammed’e ve âline bereket ver; Sen Hamîd ve Mecîd’sin. Allah’ım, İbrâhim’e ve âline rahmet ettiğin gibi Muhammed’e ve âline rahmet et; Sen Hamîd ve Mecîd’sin. Allah’ım, İbrâhim’e ve âline şefkat gösterdiğin gibi Muhammed’e ve âline şefkat göster; Sen Hamîd ve Mecîd’sin. Allah’ım, İbrâhim’e ve âline selâm verdiğin gibi Muhammed’e ve âline selâm ver; Sen Hamîd ve Mecîd’sin.’

80. Dârekutnî ve İbn Şâhîn’in İbn Mes‘ûd’dan naklinde Resûlullah’ın teşehhüdü bir Kur’an sûresi öğretir gibi öğrettiği söylenir: ‘Tazimler, namazlar ve güzel sözler Allah’a mahsustur. Ey Nebî, Allah’ın selâmı, rahmeti ve bereketi senin üzerine olsun. Selâm bize ve Allah’ın salih kullarına olsun. Allah’tan başka ilâh olmadığına, Muhammed’in O’nun kulu ve elçisi olduğuna şahitlik ederim. Allah’ım, İbrâhim’in âline salât ettiğin gibi Muhammed’e ve ehl-i beytine salât et; Sen Hamîd ve Mecîd’sin. Allah’ım, bizi de onlarla birlikte salâtına dâhil et. İbrâhim’in âline bereket verdiğin gibi Muhammed’e ve ehl-i beytine bereket ver; Sen Hamîd ve Mecîd’sin. Bizi de onlarla birlikte bereketlendir. Allah’ın ve müminlerin salâtı ümmî Nebî Muhammed’e olsun. Ey Nebî, Allah’ın selâmı, rahmeti ve bereketi senin üzerine olsun.’

Kāf harfi:

81. İbn Mesdî’nin Âişe’den naklinde sahâbe, ‘Parlak gecede ve aydınlık günde sana salavatı çoğaltmamızı emrettin; en sevdiğin biçimde salavat getirmek isteriz’ der. Peygamber şu lafzı öğretir: ‘Allah’ım, İbrâhim’e ve âline salât ettiğin gibi Muhammed’e ve âline salât et. İbrâhim’e ve âline rahmet ettiğin gibi Muhammed’e ve âline rahmet et. İbrâhim’e ve âline bereket verdiğin gibi Muhammed’e ve âline bereket ver. Sen Hamîd ve Mecîd’sin.’ Ardından ‘Selâmı zaten öğrendiniz’ buyurur.

82. Bekî b. Mahled’in Ali’den naklettiği rivayette Cebrâil’in ‘Sana on kez salavat getiren gazabımdan güvenceye erişir’ sözünü Allah’a nispet ettiği aktarılır. Ali de ‘Allah’ın zikrini unutma endişem olmasaydı yalnız Peygamber’e salavatla yakınlık arardım’ diyerek bu rivayeti aktarır.

83. Ahmed b. Menî‘ ve başkalarının İbn Ömer’den naklinde bir adam salavatın lafzını sorar. İbn Ömer, Allah’ın salât, bereket ve rahmetini elçilerin efendisi, takvâ sahiplerinin imamı, peygamberlerin sonuncusu, hayır önderi Muhammed için dileyen; makam-ı mahmûdu ve İbrâhim ile âline edildiği gibi salâtı isteyen uzun bir dua öğretir.

84. Taberânî ve başkalarının Ümmü Enes bint Hüseyin yoluyla naklettiği rivayette Peygamber, Allah’ın kendisine salavat getirene iki melek görevlendirdiğini anlatır. Kişi salavat getirince melekler bağışlanma diler, Allah ve melekleri ‘âmin’ der; getirmeyince melekler bağışlanmamasını diler, Allah ve meleklerinin ‘âmin’ dediği aktarılır. [Rivayetin sıhhati ayrıca incelenmelidir.]

85. İsmâil el-Kādî’nin İbrâhim en-Nehaî’den mürsel naklinde Peygamber, ‘Allah’ım, kulun ve resûlün Muhammed’e ve ehl-i beytine, İbrâhim’e salât ettiğin gibi salât et; Sen Hamîd ve Mecîd’sin’ lafzını öğretir.

86. Buhârî ve Müslim’in Ebû Humeyd es-Sâidî’den naklinde, ‘Muhammed’e, eşlerine ve soyuna İbrâhim’in âline salât ettiğin gibi salât et; onlara İbrâhim’e bereket verdiğin gibi bereket ver; Sen Hamîd ve Mecîd’sin’ salavatı öğretilir.

Ahmed ve Ebû Dâvûd’un lafzında, Muhammed’e, eşlerine ve soyuna İbrâhim’in âline salât edildiği gibi salât; İbrâhim’in âline bereket verildiği gibi bereket dilenir. İki yerde de ‘İbrâhim’in âli’ geçer.

İbn Mâce’de son kısım ‘Âlemlerde İbrâhim’in âline bereket verdiğin gibi’ şeklindedir.

87. Nümeyrî’nin İbn Abbâs’tan naklinde Peygamber, selâmı bildiklerini söyleyen sahâbeye Muhammed ve âline, İbrâhim’in âline olduğu gibi salât ve bereket dilenen salavatı öğretir.

88. Nesâî ve Hatîb’in Ali’den naklinde sahâbe salavatın nasıl getirileceğini sorar. Şöyle denmesi öğretilir: “Allah’ım, İbrâhim ve âline salât ettiğin gibi Muhammed ve âline salât et. Sen Hamîd ve Mecîd’sin. İbrâhim ve âline bereket verdiğin gibi Muhammed ve âline bereket ver. Sen Hamîd ve Mecîd’sin.”

Ebû Dâvûd’un Ebû Hüreyre’den naklinde ‘Allah’ım, Nebî Muhammed’e, müminlerin anneleri olan eşlerine, soyuna ve ehl-i beytine salât et’ ibaresi vardır. İbn Mesdî’nin Abdullah b. Amr’dan aktardığı başka lafızda bir adam salavatı sorunca Peygamber şöyle öğretir: ‘Allah’ım, İbrâhim’e salât ettiğin gibi Muhammed’e ve âline salât et. İbrâhim’e bereket verdiğin gibi Muhammed’e ve âline bereket ver. İbrâhim’e selâm verdiğin gibi Muhammed’e ve âline selâm ver. İbrâhim’e ve âline şefkat gösterdiğin gibi Muhammed’e ve âline şefkat göster. Sen Hamîd ve Mecîd’sin.’

89. Deylemî’nin Ali’den naklettiği rivayette, Peygamber’in Cebrâil’e en sevimli amelleri sorduğu, onun da ‘Sana salavat ve Ali b. Ebî Tâlib’i sevmek’ cevabını verdiği anlatılır. [Rivayetin sıhhati ayrıca incelenmelidir.]

90. Buhârî, Ahmed, Nesâî, İbn Mâce, Beyhakî ve İbn Ebî Âsım’ın Ebû Saîd el-Hudrî’den naklinde, ‘Allah’ım, kulun ve elçin Muhammed’e İbrâhim’e salât ettiğin gibi salât et; Muhammed ve âline İbrâhim’e bereket verdiğin gibi bereket ver’ lafzı vardır. Bir rivayette ‘İbrâhim’in âline’ denir.

91. İbn Ebî Âsım’ın İbn Mes‘ûd’dan naklinde şu salavat öğretilir: ‘Allah’ım, elçilerin efendisi, takvâ sahiplerinin imamı, peygamberlerin sonuncusu, kulun ve resûlün, hayrın imamı, hayrın önderi, rahmet elçisi Muhammed’e salâtını, rahmetini ve bereketlerini ihsan et. Onu öncekilerin ve sonrakilerin gıpta edeceği makam-ı mahmûda ulaştır. Allah’ım, Muhammed’e salât et; onu cennetin vesilesine ve yüksek derecesine ulaştır. Seçkinler arasında ona sevgiyi, yakınlar arasında muhabbeti, yüce toplulukta adının anılmasını yahut yüksek yurdunu nasip et. Ona Allah’ın selâmı, rahmeti ve bereketi olsun. Allah’ım, İbrâhim ve âline salât ettiğin gibi Muhammed ve âline salât et; Sen Hamîd ve Mecîd’sin. İbrâhim ve âline bereket verdiğin gibi Muhammed ve âline bereket ver; Sen Hamîd ve Mecîd’sin.’

92. İbn Cerîr’in İbn Abbâs’tan naklinde sahâbe selâmı öğrendiklerini, salavatın nasıl getirileceğini sorar. Şöyle denmesi öğretilir: “Allah’ım, İbrâhim ve âline salât ettiğin gibi Muhammed ve âline salât et; Sen Hamîd ve Mecîd’sin. İbrâhim’e rahmet ettiğin gibi Muhammed’e ve âline rahmet et; Sen Hamîd ve Mecîd’sin. İbrâhim’e bereket verdiğin gibi Muhammed’e ve âline bereket ver; Sen Hamîd ve Mecîd’sin.”

Kaynakta yine 92 numarasıyla Ahmed’in Büreyde’den rivayeti gelir: Allah’ın salât, rahmet ve bereketinin Muhammed ve âline, İbrâhim ve âline ihsan edildiği gibi ihsan edilmesi dilenir. [Numara tekrarını kaynakta olduğu gibi koruduk.]

93. İsmâil el-Kādî’nin Abdurrahman b. Beşîr b. Mes‘ûd’dan mürsel naklinde, ‘Allah’ım, İbrâhim’in âline salât ve bereket ettiğin gibi Muhammed’in âline de salât ve bereket et’ lafzı öğretilir.

Kâf harfi:

94. Abdürrezzâk’ın naklinde bir sahâbî, Muhammed’e, ehl-i beytine, eşlerine ve soyuna İbrâhim ile âline olduğu gibi salât ve bereket dileyen lafzı söylerdi. İbn Tâvûs babasının da böyle söylediğini aktarır.

95. Şâfiî’nin Kâ‘b’dan rivayetinde Peygamber’in namazda, Muhammed ve âline İbrâhim ve âline olduğu gibi salât ve bereket dilenen lafzı söylediği aktarılır.

96. Tirmizî ile Hâkim’in rivayet edip sahih saydığı Übey b. Kâ‘b hadisi: Peygamber gecenin üçte ikisi geçince insanları Allah’ı anmaya ve ölümü düşünmeye çağırır. Übey, duasının ne kadarını ona salavata ayıracağını sorar. Dörtte bir, yarı ve üçte iki seçeneklerine ‘Dilediğin kadar; artırman senin için daha hayırlıdır’ cevabı verilir. ‘Tamamını ayırayım’ deyince ‘O zaman kaygıların giderilir ve günahın bağışlanır’ buyurur. [Buradaki “salâtım” kişinin duası bağlamındadır.]

Ahmed’in kısa lafzında, duasının tamamını Peygamber’e salavata ayıran kişinin dünya ve âhiret kaygılarını Allah’ın gidereceği söylenir.

Bu hadisi birçok imam Übey b. Kâ‘b ve başkalarından kısa ve uzun, birbirine yakın lafızlarla nakletmiştir.

97. Ahmed ve başkalarının Fâtıma’dan naklettiği rivayette Peygamber mescide girince salât ve selâm eder, ‘Allah’ım, günahlarımı bağışla, bana rahmet kapılarını aç’ der; çıkarken yine salât ve selâmdan sonra ‘Bana lütuf kapılarını aç’ derdi. Tirmizî hadisi hasen saymıştır.

Benzerini Taberânî, Ebû Humeyd ve Ebû Saîd es-Sâidî’den; İbn Sünnî Enes’ten, İbn Neccâr Ali’den, Nesâî Ebû Hüreyre’den nakleder.

98. Abd b. Humeyd ve başkalarının İbn Abbâs’tan naklinde onun, ‘Allah’ım, Muhammed’in büyük şefaatini kabul et, yüksek derecesini artır; İbrâhim ve Mûsâ’ya verdiğin gibi ona dünya ve âhirette istediğini ver’ diye dua ettiği aktarılır. Sehâvî isnadını iyi, güçlü ve sahih sayar.

99. İbn Seb‘in eş-Şifâ’sından aktarılan anlatıda, genellikle Peygamber’le Ebû Bekir arasına kimse oturmazken, bir adamın oturtulduğu anlatılır. Peygamber’in, adamın ‘Allah’ım, Muhammed’e sevdiğin ve onun için razı olduğun gibi salât et’ şeklindeki salavatını sebep gösterdiği nakledilir. Sehâvî isnadını bulamadığını söyler.

Sehâvî der ki: Bu doğruysa Peygamber’in amacı adamın kalbini İslâm’a ısındırmak, dinde istikrarını sağlamak olabilir.

Yahut meclistekileri bu lafızla salavata teşvik etmek istemiş olabilir.

Başka bir sebep de olabilir; bundan birinin Ebû Bekir’den daha yakın, daha sevgili veya üstün olduğu sonucu çıkmaz.

100. İsmâil el-Kādî’nin Yezîd b. Abdullah’tan nakli: ‘Onlar, “Allah’ım, ümmî Nebî Muhammed’e salât et; ona selâm olsun” demeyi güzel görürlerdi.’

101. Saîd b. Mansûr ve başkalarının Hasan-ı Basrî’den güvenilir râvilerle fakat mürsel nakli: ‘Yanında anıldığım hâlde bana salavat getirmemesi kişiye cimrilik olarak yeter.’

102. Deylemî’nin Enes’ten nakli: ‘Peygamber’e salavat getirilinceye kadar her dua perdelenir.’

103. Deylemî ve başkalarının Ebû Hüreyre’den nakli: ‘Başında Allah anılmayan ve bana salavat getirilmeyen her söz bereketi kesilmiş, eksik bir sözdür.’

104. Ebû Nuaym’ın Semüre es-Süvâî’den naklinde, Allah’a en yakın ameller sorulunca Peygamber önce doğru söz ve emaneti yerine getirmeyi, sonra gece namazı ve sıcak günlerde orucu, sonra çok zikir ve salavatı sayar; salavatın yoksulluğu giderdiğini söyler. Topluluğa namaz kıldıranın yaşlı, hasta, çocuk ve işi olanları gözetip kısa tutmasını da öğütler.

Lâm harfi:

105. Ebû Dâvûd ve başkalarının Ebû Hüreyre’den nakli: ‘Evlerinizi kabir hâline getirmeyin; kabrimi bayram yerine çevirmeyin. Bana salavat getirin; nerede olursanız olun salavatınız bana ulaşır.’ Nevevî el-Ezkâr’da rivayeti sahih saymıştır.

İsmâil el-Kādî’nin Zeynelâbidîn Ali b. Hüseyin’den naklinde, Peygamber’in kabrini sabah akşam ziyaret eden birine onun, babası ve dedesi yoluyla ‘Kabrimi bayram yerine çevirmeyin, evlerinizi kabir hâline getirmeyin; nerede olursanız olun salât ve selâmınız bana ulaşır’ sözünü hatırlattığı anlatılır. Sehâvî hadisi hasen sayar. Silâhu’l-Mü’min müellifi, ‘bayram’ sözünün ziyareti yılda yalnız iki kez yapmayıp artırmaya teşvik anlamına da gelebileceğini; ‘evleri kabir yapmayın’ sözünün ise evlerde namazı terk etmeyin anlamına geldiğini söyler. [Bu, onun yorumudur.]

106. Abd b. Humeyd ve başkalarının Câbir’den nakli: ‘Beni yolcunun su kabı gibi sona bırakmayın. Yolcu işi bitince kabına biraz su koyar; gerekirse içer veya abdest alır, gerekmezse döker. Beni duanın başında, ortasında ve sonunda anın.’

107. Dârekutnî ve başkalarının Âişe’den nakli: ‘Temizlik ve bana salavat olmadan namaz olmaz.’ [Rivayetten fıkhî hüküm çıkarılması ayrı bir değerlendirmedir.]

108. İbn Mâce’nin Sehl b. Sa‘d’dan nakli: ‘Abdestsiz namaz, Allah’ın adı anılmadan abdest, Peygamber’e salavat olmadan namaz ve Ensâr sevgisi olmadan namaz olmaz.’

109. İbn Mâce’nin Sehl b. Sa‘d’dan nakli: ‘Peygamber’e salavat getirmeyenin abdesti yoktur.’ Burada ‘fazilet bakımından tam abdest olmaz’ anlamı verilir.

110. Dîneverî ve başkalarının Ebû Saîd el-Hudrî’den, Sehâvî’nin sahih saydığı rivayet: ‘Bir topluluk, Resûlullah’a salavat getirmeden meclisten kalkarsa cennete girseler bile kaçırdıkları sevabı görünce pişmanlık duyarlar.’

111. Âişe’ye merfû olarak nispet edilen sözde, ana babasına karşı gelenin, sünneti terk edenin ve Peygamber anıldığında salavat getirmeyenin onun yüzünü göremeyeceği söylenir. Sehâvî isnadını bulamadığını belirtir.

112. Şerefü’l-Mustafâ’da, ‘Muhammed’e salât et’ deyip âlini anmadan durmanın ‘eksik salavat’ olduğu, ‘Muhammed’e ve âline salât et’ denmesi gerektiği aktarılır. Sehâvî isnadını bulamamıştır.

113. Muhammed b. Kāsım’dan merfû olarak nakledilen sözde, her şeyin temizliği olduğu, mümin kalplerindeki pasın temizliğinin Peygamber’e salavat olduğu söylenir.

114. İsmâil el-Kādî’nin Hasan’dan mürsel naklinde, salavat âyeti inince sahâbenin lafzı sorduğu, Peygamber’in ‘Allah’ım, İbrâhim’e kıldığın gibi salât ve bereketlerini Muhammed’e de kıl; Sen Hamîd ve Mecîd’sin’ sözünü öğrettiği anlatılır. İbn Ebî Şeybe ve Saîd b. Mansûr’un benzer nakillerinde iki yerde ‘âl’ eklenmiştir.

115. İshak b. Râhûye’nin mevkuf naklinde, Muhammed ümmetinden salât yahut selâm eden herkesin adının ona bildirileceği söylenir.

116. Deylemî’nin İbn Abbâs’tan naklettiği dua şöyledir: ‘Allah’ım! Ey Allah, ey Rahmân, ey Rahîm; sığınanların koruyucusu, korkanların güven yeri, dayanağı olmayanların dayanağı, desteği olmayanların desteği, birikimi olmayanların hazinesi, zayıfların sığınağı, yoksulların hazinesi, büyük ümit kapısı, helâk olanların kurtarıcısı, boğulanların yardımcısı, iyilik eden, güzellik veren, nimetlendiren, lütfeden, Azîz, Cebbâr ve aydınlatan! Gecenin karanlığı, gündüzün aydınlığı, güneşin ışığı, ağaçların hışırtısı, suyun sesi ve ayın nûru Sana secde eder. Ey Allah, Sen ortağı bulunmayan Allah’sın. Kulun ve elçin Muhammed’e ve Muhammed’in âline salât etmeni Senden dilerim.’

117. Deylemî’nin Vâsile b. Eska‘dan rivayetinde Peygamber, örtüsü altındaki Fâtıma, Ali, Hasan ve Hüseyin’i kastederek, İbrâhim ve âline verdiği salât, rahmet, mağfiret ve rızanın kendisine ve onlara da verilmesini diler. Kapıda duran Vâsile ‘Bana da, ey Allah’ın Resûlü’ der; Peygamber ‘Allah’ım, Vâsile’ye de’ diye ekler.

Mîm harfi:

118. Tayâlisî ve başkalarının Câbir’den nakli: ‘Allah’ı anmadan ve Peygamber’e salavat getirmeden dağılan topluluk, en kötü kokulu leşin yanından kalkmış gibi olur.’ Sehâvî râvilerini Müslim’in şartındaki râvilerden sayar.

119. Ahmed ve başkalarının Ebû Hüreyre’den nakli: ‘Allah’ı anmadan ve Nebîsine salavat getirmeden mecliste oturanların üzerinde kıyamet günü bir eksiklik ve pişmanlık olur. Allah dilerse azap eder, dilerse bağışlar.’ Tirmizî hadisi hasen sayar.

Hâkim’in mevkuf lafzında böyle bir meclisten ayrılanların kıyamete kadar, başka rivayette cennete girseler bile kıyamet günü pişmanlık duyacakları söylenir.

Hâkim’in lafzına yakın bir rivayet Ebû Ümâme’den de nakledilir. ‘Tire’ sözü diğer rivayetteki gibi pişmanlık anlamındadır.

İbnü’l-Esîr ise ‘tire’yi eksiklik olarak açıklar.

120. İbn Ebî Âsım’ın Ebû Bürde b. Niyyâr’dan nakli: ‘Ümmetimden biri bana kalpten, içtenlikle bir salavat getirdiğinde Allah ona on salât eder, on derece yükseltir, on iyilik yazar ve on kötülüğünü siler.’

Nesâî ve başkalarının Umeyr b. Niyyâr’dan rivayetinde ‘kalpten ihlâsla’ lafzı vardır; karşılık olarak on salât, on derece, on iyilik ve on kötülüğün silinmesi sayılır. Taberânî’nin rivayetinin râvileri güvenilir görülmüştür.

Bezzâr ve başkalarının râvileri güvenilir sayılan başka lafzında ‘kendi isteğiyle bana salavat getiren’ ifadesi geçer; aynı dört karşılık sayılır.

121. Beyhakî ve başkalarının Ali’den nakli: ‘Muhammed’e ve âline salavat getirilinceye kadar her dua ile gök arasında perde vardır; salavatla perde yırtılıp dua yükselir, salavat yoksa dua geri döner.’

122. Arefe akşamı vakfe yerinde Fâtiha’yı yüz kez, İhlâs sûresini yüz kez okuyan; ardından “Allah’ım, İbrâhim ve âline salât ve bereket verdiğin gibi Muhammed ve âline salât et; Sen Hamîd ve Mecîd’sin” sözünü yüz kez söyleyen ve şu şehadeti de yüz kez tekrarlayan kul anlatılır: “Şahitlik ederim ki Allah’tan başka ilâh yoktur; O tektir, ortağı yoktur. Mülk O’nundur, hamd O’nadır. Hayır O’nun elindedir. O diriltir ve öldürür; O’nun gücü her şeye yeter.” Rivayetin karşılığı sonraki paragrafta sürer.

Devamında Allah’ın meleklere, kendisini tesbih edip tehlil eden, öven ve Peygamber’ine salavat getiren bu kulu bağışladığını, onun kendisi için şefaatini kabul ettiğini; vakfe ehli için şefaat istese bunu da kabul edeceğini bildirdiği aktarılır. Deylemî Câbir’den, Beyhakî de benzerini nakleder. [Rivayetin sıhhati ayrıca incelenmelidir.]

123. Hasan b. Süfyân ve başkalarının nakli: ‘Karşılaşıp tokalaşan ve Peygamber’e salavat getiren iki Müslüman, ayrılmadan önce geçmiş ve gelecek günahları bağışlanır.’

124. Ahmed ve başkalarının Ebû Hüreyre’den nakli: ‘Bana selâm veren hiç kimse yoktur ki Allah ruhumu iade etmesin ve ben de selâmına karşılık vermeyeyim.’ İbn Asâkir’in isnadı hasen, Nevevî ve başkalarına göre rivayet sahihtir.

125. Deylemî’nin Âişe’den naklettiği rivayette, kulun salavatının bir melekle yükselip Allah’ın huzurunda arz edildiği; sonra Peygamber’in kabrine götürülerek sahibine bağışlanma ve gönül ferahlığı vesilesi olduğu anlatılır. [Metindeki teşbih ve isnat ayrıca incelenmelidir.]

126. Nesâî ve başkalarının Enes’ten hasen isnatla nakli: ‘Beni anıp bana salavat getiren mümin için Allah on iyilik yazar, on kötülüğü siler ve onu on derece yükseltir.’

127. Ebû Nuaym’ın Hilye’de zikrettiği ceylan hikâyesinde, yavrularını emzirmek için avcıdan izin isteyen ceylanın, dönmezse Peygamber anıldığı hâlde ona salavat getirmeyen gibi Allah’ın lânetine uğramayı dilediği; Peygamber’in kefil olup onu bıraktığı ve ceylanın geri döndüğü anlatılır. [Bu, kitapta rivayet olarak nakledilen hikâyedir.]

128. Ahmed ve başkalarının Evs’ten nakli: ‘Günlerinizin en faziletlilerinden cuma günü Âdem yaratıldı ve vefat etti; sûra üfleme ve bayılma da o gün olacaktır. O gün bana salavatı çoğaltın; salavatınız bana sunulur.’ Bedeninin çürümesinden söz edilince, Allah’ın peygamber bedenlerini toprağa yemeyi yasakladığını söyler. Hâkim hadisi Buhârî’nin şartına uygun sahih görmüş; birçok hâfız da sahih saymıştır.

129. Nümeyrî’nin Katâde’den, râvileri güvenilir olmakla birlikte mürsel nakli: ‘Birinin yanında anıldığım hâlde salavat getirmemesi kabalıktır.’

130. Deylemî’nin Osman b. Ebî Harb el-Bâhilî’den nakli: ‘Hadis anlatmak isteyip unutan bana salavat getirsin; salavatı, unuttuğu söze bedel bir hayır olur, belki onu hatırlar.’

131. Rivayet şöyle başlar: ‘Kim yatağına sığınır...’

Sonra Mülk sûresinin başlangıcını okur...

Ardından ‘Helâlin, haramın, harem beldenin, Kâbe köşesinin, makamın ve Meş‘ar-i Harâm’ın Rabbi! Ramazan’da indirdiğin her âyet hürmetine Muhammed’in ruhuna dört kez selâm ve esenlik ulaştır’ derse...

Allah’ın iki meleği Peygamber’e göndererek falanca oğlu falancanın selâmını ileteceği; Peygamber’in de ona selâm, rahmet ve bereketle karşılık vereceği aktarılır. Deylemî ve Dıyâ, Ebû Kursâfe’den rivayet eder.

132. Farz namazların ardından şu duayı söyleyene kıyamet günü Peygamber’in şefaatinin nasip olacağı nakledilir:

‘Allah’ım, Muhammed’e vesileyi ver; seçkinler arasında sevgisini, yüce kimseler arasında derecesini ve yakınlar arasında yurdunu yükselt.’ Taberânî el-Kebîr’de Ebû Ümâme’den nakleder. [Kaynak lafzındaki son kelime ayrıca karşılaştırılmalıdır.]

133. Deylemî’nin Abdullah b. Cürâd’dan nakli: ‘Yanında anıldığım hâlde bana salavat getirmeyen ateşe girer.’

134. Enes’ten aktarılan söz: ‘Yanında anıldığım hâlde bana tam bir salavat getirmeyen benden değildir, ben de ondan değilim.’ Ardından ‘Allah’ım, benimle bağ kuranla bağ kur, koparanla bağı kes’ diye dua ettiği nakledilir. Sehâvî isnadını bulamadığını söyler.

135. Ebû Mes‘ûd’a nispet edilen rivayette farz haccını yapıp Peygamber’in kabrini ziyaret eden, gazveye katılan ve Kudüs’te ona salavat getiren kişinin farzlar hakkında sorgulanmayacağı anlatılır. Mecd el-Lugavî bunu Ebü’l-Feth el-Ezdî’nin Fevâid’ine nispet eder. [Sıhhat ve anlamı ayrıca incelenmelidir.]

136. Taberânî ve Taberî’nin Hüseyin b. Ali’den nakli: ‘Yanında anıldığımda bana salavatı kaçıran, cennetin yolunu kaçırmıştır.’

137. Ahmed ve başkalarının Enes’ten nakli: ‘Yanında anıldığım kişi bana salavat getirsin; bana bir kez salavat getirene Allah on kez salât eder.’

138. Ebû Dâvûd ve başkalarının Ebû Hüreyre’den naklinde, ehl-i beyte tam karşılıkla salavat dileyenin ‘Allah’ım, Nebî Muhammed’e, müminlerin anneleri olan eşlerine, soyuna ve ehl-i beytine, İbrâhim’e salât ettiğin gibi salât et; Sen Hamîd ve Mecîd’sin’ demesi istenir.

139. Nesâî ve başkalarının Ali’den naklinde aynı maksatla Allah’ın salât ve bereketinin Nebî Muhammed’e, eşlerine, soyuna ve ehl-i beytine, İbrâhim’in âline olduğu gibi verilmesi dilenir.

İbn Zenceveyh’in Ali’den mevkuf naklinde, tam ölçüyle karşılık almak isteyenin Sâffât sûresinin sonundaki ‘Rabbin onların nitelemelerinden münezzehtir; peygamberlere selâm olsun; hamd âlemlerin Rabbi Allah’a mahsustur’ âyetlerini okuması tavsiye edilir.

140. Deylemî ve başkalarının Âişe’den nakli: ‘Allah’a O’nun rızasını kazanmış olarak kavuşmak isteyen bana salavatı çoğaltsın.’

141. eş-Şifâ’da İbn Vehb’den ‘Bana selâm veren sanki bir köle âzat etmiş olur’ sözü aktarılır.

142. ed-Dürrü’l-Munazzam’da, Muhammed’in ruhuna, bedenine ve kabrine salavat getirenin onu rüyasında, sonra kıyamette göreceği; şefaate, havuzundan içmeye ve ateşten korunmaya erişeceği anlatılır. Sehâvî rivayetin kaynağını bulamadığını belirtir.

143. Müslim’in Ebû Hüreyre’den nakli: ‘Bana bir salavat getirene Allah on salât eder.’

Taberânî’nin Ebû Mûsâ el-Eş‘arî’den naklinde ‘Bana bir salavat getirene Allah onun karşılığında on salât eder’ lafzı vardır.

144. Tirmizî’nin Ebû Hüreyre’den nakli: ‘Bana bir kez salavat getirene Allah on iyilik yazar ve on kötülüğünü siler.’

145. Ebû Mûsâ el-Medînî’nin Ebû Hüreyre’den nakli: ‘Bana on salavat getirene Allah yüz; yüz salavat getirene bin salât eder. Muhabbet ve özlemle daha çok getirenin kıyamette şefaatçisi ve şahidi olurum.’

146. Ahmed ve başkalarının Abdullah b. Amr’dan nakli: ‘Peygamber’e bir salavat getirene Allah ve melekleri yetmiş salât eder.’ Râvinin görüşüyle söylenemeyecek bir haber olduğu için hükmen merfû kabul edildiği belirtilir.

Müstensih Misbâh’ın notu: ‘Hükmen merfûdur, içtihada alan yoktur’ sözü, Abdullah b. Amr’ın bu gaybî karşılığı kendi görüşüyle ileri sürmeyip işittiğini naklettiği kabulüne dayanır.

147. Nesâî’nin Enes’ten nakli: ‘Bana bir salavat getirene Allah on salât eder, on kötülüğünü siler ve onu on derece yükseltir.’

148. Taberânî’nin el-Evsat ve es-Sagîr’de Enes’ten naklettiği rivayette bir, on ve yüz salavata sırasıyla on, yüz ve daha çok karşılık; yüz getirene nifak ve ateşten beraat yazılması ve kıyamette şehitlerle birlikte yer verilmesi anlatılır.

149. Taberânî’nin el-Evsat’ta Enes’ten nakli: ‘Bana salavat getirenin salavatı bana ulaşır; ben de ona salât ederim. Ayrıca kendisine on iyilik saklanır.’ İsnadı sakıncasız görülmüştür.

150. Taberî ve başkalarının Ömer’den, onun sahih saydığı isnatla nakli: ‘Bana bir salavat getirene Allah on salât eder; kul ister az ister çok getirsin.’

151. İbn Ebî Âsım’ın Berâ b. Âzib’den naklinde bir salavatın on iyilik, on günahın silinmesi, on derece yükselme ve on köle âzatına denk karşılığı olduğu aktarılır.

152. ed-Dürrü’l-Munazzam’da bir, on, yüz ve bin salavatın artan karşılıkları; bin getirene cennet kapısında Peygamber’le omuz omuza bulunma müjdesi anlatılır. Sehâvî bu rivayetin kaynağını bulamamıştır.

153. Sehâvî’nin Enes’ten aktarıp tahric edenini belirtmediği rivayette bir salavata Allah ve meleklerinden on, on salavata yüz, yüz salavata bin salât ve ateşten korunma sözü geçer.

154. Taberânî’nin Ebû Ümâme’den nakli: ‘Bana bir salavat getirene Allah on salât eder; görevlendirilmiş melek bunu bana ulaştırır.’

155. Ebü’l-Yemen b. Asâkir’in Âmir b. Ömer’den nakli: ‘Bana salavat getirenin üzerine melekler, salavat getirmeye devam ettiği sürece salât eder; kul ister az ister çok getirsin.’

Dıyâ el-Makdisî’nin Âişe’den naklinde son ifade ‘Kul ister çok ister az getirsin’ şeklindedir.

156. İbn Ebî Âsım’ın Abdullah b. Ömer’den nakli: ‘Bana bir salavat getirene Allah ve melekleri on salât eder; kul ister çok ister az getirsin.’

157. Abdürrezzâk’ın Ali’den naklinde bir salavata Uhud dağına denk bir kırat sevap yazılacağı anlatılır.

158. Ebü’ş-Şeyh ve Teymî’nin Enes’ten naklettiği rivayette cuma günü kırk salavata kırk yıllık, kabul edilen bir salavata seksen yıllık günahların silinmesi ve İhlâs sûresini bitirene mahşere kadar geçeceği bir nûr kulesi yapılması anlatılır. Sehâvî, bunu merfû olarak dayandırabileceği bir kaynak bulamadığını söyler.

159. ‘Cuma günü bana yüz salavat getirenin seksen yıllık günahı bağışlanır’ sözü aktarılır.

Ebû Muhammed Cebr, el-Melâz ve’l-İ‘tisâm’da râvinin bir rüya anlattığını nakleder: Râvi, hadisi kendisine aktaran Ebû Mukātil’in sözünü rüyasında Peygamber’e sorup doğruladığını söylemiş ve sonra nakli doğrudan Peygamber’den aktarmaya başlamıştır. Gerekçesi, şeytanın Peygamber’in suretine giremeyeceği inancıdır. [Rüya, hadis isnadının yerini tutmaz; burada naklin gerekçesi aktarılmıştır.]

160. ‘Bana bir salavat getirene Allah, amellerini yazan meleklere üç gün günah yazmamalarını emreder’ sözü el-Kavlü’l-Bedî‘de geçer. Sehâvî isnadını bulamadığını belirtir.

161. Taberânî’nin Ebü’d-Derdâ’dan iki isnatla, birini iyi sayarak naklettiği söz: ‘Sabah bana on salavat getirene kıyamet günü şefaatim erişir.’

162. İbn Şâhîn ve başkalarının Ebû Bekir’den nakli: ‘Bana salavat getirene kıyamet günü şefaatçi olurum.’

163. Dıyâ ve başkalarının Enes’ten nakli: ‘Bir günde bana bin kez salavat getiren, cennetteki yerini görmeden ölmez.’

İbn Şâhîn’in lafzında bin salavatın ‘cuma günü’ getirilmesi şartı vardır.

Ebû Mûsâ el-Medînî de rivayet eder; İbnü’n-Nu‘mân ve başkaları zikreder.

164. Şerefü’l-Mustafâ’da Enes’ten merfû nakledilen sözde, bir günde yüz salavata bir milyon iyilik, bir milyon günahın silinmesi ve yüz kabul edilmiş sadaka; salavatın Peygamber’e ulaşmasıyla onun şefaati vaat edilir.

165. İbn Mende’nin Câbir’den naklinde her gün yüz salavat getirene yetmişi âhiret, otuzu dünya için yüz ihtiyacın giderileceği söylenir. Ebû Mûsâ el-Medînî hadisi garîb hasen saymıştır.

166. el-Firdevs’te Ali’den isnadsız aktarılan söz: ‘Muhammed’e ve âline yüz kez salavat getirenin Allah yüz ihtiyacını giderir.’

167. Teymî’nin Hâlid b. Tahmân’dan, isnadı kopuk olarak naklettiği söz: ‘Bana bir salavat getirenin yüz ihtiyacı giderilir.’

168. Ebü’ş-Şeyh’in Ebû Hüreyre’den nakli: ‘Kabrim yanında bana salavat getireni işitirim; uzaktan getireninki bana bildirilir.’ Sehâvî, hocası İbn Hacer’in isnadı iyi gördüğünü aktarır.

169. Aşşârî’nin Ebû Hüreyre’den naklettiği lafızda, uzaktan getirilen salavatı bir meleğin ulaştırdığı, kişinin dünya ve âhiret işiyle ilgili kaygısının giderildiği ve Peygamber’in kıyamette ona şahit yahut şefaatçi olacağı anlatılır.

170. Deylemî ve başkalarının Enes’ten naklettiği rivayette cuma günü ve gecesi yüz salavat getirene yetmişi âhiret, otuzu dünya için yüz ihtiyacın giderilmesi; bir meleğin salavatı kabre hediye gibi ulaştırması anlatılır. Metinde Peygamber’in ölümden sonraki bilgisinin hayatındaki gibi olduğu da ileri sürülür. [Bu rivayet ve son iddia ayrı inceleme gerektirir.]

171. Ahmed b. Mûsâ’nın Câbir’den naklinde sabah namazından sonra konuşmadan önce yüz salavat getirenin yetmişi sonraya saklanan, otuzu hemen verilen yüz ihtiyacının giderileceği, akşam için de aynı hükmün bulunduğu söylenir. Peygamber’in, salavat âyetini okuyup ‘Allah’ım, Muhammed’e salât et’ cümlesini yüze tamamlamayı öğrettiği aktarılır.

172. Dârekutnî ve Beyhakî’nin Ebû Mes‘ûd’dan nakli: ‘Bana ve ehl-i beytime salavat getirmeden namaz kılanın namazı kabul edilmez.’ [Fıkhî hüküm ayrıca değerlendirilmelidir.]

173. Dârekutnî’nin Âişe’den nakli: ‘Cuma günü bana getirilen salavat, kıyamette kişiye şefaatim için vesile olur.’

174. Dârekutnî’nin Ebû Hüreyre’den naklinde cuma günü seksen salavat getirene seksen yıllık günahın bağışlanacağı; ‘Allah’ım, kulun, nebîn ve elçin ümmî Muhammed’e salât et’ lafzının söyleneceği aktarılır. Irâkî ve ondan önce Abdullah b. Nu‘mân hasen saymıştır; Hatîb’in Enes’ten yakın rivayeti vardır.

175. İbn Beşküvâl’in Ebû Hüreyre’den naklinde cuma ikindisinin ardından yerinden kalkmadan ‘Allah’ım, ümmî Nebî Muhammed’e ve âline salât et ve tam bir selâmla selâm ver’ lafzını seksen kez söyleyene seksen yıllık günahın bağışlanacağı ve seksen yıllık ibadet sevabı yazılacağı anlatılır.

176. Sehâvî’nin kaynak göstermeden aktardığı söz: ‘Akşam bana salavat getiren sabaha; sabah getiren akşama kadar bağışlanır.’

177. Taberânî ve başkalarının Ebû Hüreyre’den naklinde, kitabına Peygamber adının yanında salavat yazan kimse için adı o kitapta durdukça meleklerin istiğfar edeceği anlatılır. Diğer rivayette aynı müjde tekrar edilir.

178. el-Kavlü’l-Bedî‘de tahric belirtilmeden ‘Bir işi zor gelen bana salavatı çoğaltsın; düğümleri çözer ve sıkıntıları giderir’ sözü aktarılır.

179. Dârekutnî ve başkalarının Ebû Bekir’den nakli: ‘Benden ilim yazıp yanına bana salavatı da yazan, o kitap okundukça sevap kazanır.’

180. Buhârî’nin el-Edebü’l-Müfred’inde, Taberî ve Ukaylî’nin Ebû Hüreyre’den naklettiği, hasen sayılmış rivayette; Muhammed ve âline, İbrâhim ve âline olduğu gibi salât, bereket ve rahmet dileyene Peygamber’in kıyamette şahit ve şefaatçi olacağı anlatılır. Kaynak râvilerini sahih kitapların râvileri arasında sayar.

181. Ahmed ve başkalarının Rüveyfi‘ b. Sâbit’ten nakli: ‘Allah’ım, Muhammed’e salât et ve onu kıyamette katında yakın makama indir’ diyenin şefaate erişeceği söylenir.

İbn Ebü’d-Dünyâ’nın lafzında ‘Katında, cennette yakın makama indir’ ibaresi vardır; cümle sonraki kaynak bloğunda tamamlanır.

‘Kıyamet günü şefaatim ona nasip olur.’ Bazı isnatları hasen görülmüştür.

Sehâvî, ‘yakın makam’ın vesile, makam-ı mahmûd, arşta oturma yahut yüksek yer ve derece anlamına gelebileceğini söyler. En doğrusunu Allah bilir. [Bunlar onun naklettiği ihtimallerdir.]

182. Ebû Nuaym ve başkalarının İbn Abbâs’tan nakli: ‘Allah Muhammed’e bizim adımıza ona yaraşır karşılığı versin’ diyeni kaydetmek yetmiş meleği bin sabah meşgul eder.

Mecd el-Lugavî’ye göre ‘ona yaraşır’ sözündeki zamir Allah’a veya seyyidimiz Muhammed’e dönebilir.

183. Ahmed ve başkalarının Câbir’den nakli: Ezanı işittiğinde ‘Bu tam davetin ve kılınacak namazın Rabbi! Muhammed’e salât et; ona ardından gazap bulunmayan bir rıza ihsan et’ diyenin duasına Allah karşılık verir.

İbn Vehb’in Câbir’den lafzında ‘Kulun ve resûlün Muhammed’e salât et; kıyamette ona vesileyi ve şefaati ver’ diyen kişiye Peygamber’in şefaatinin nasip olacağı geçer.

184. Buhârî’nin Câbir’den nakli: Ezanı duyunca ‘Bu tam davetin ve kılınacak namazın Rabbi! Muhammed’e vesileyi ve fazileti ver; onu vaat ettiğin makam-ı mahmûda ulaştır’ diyene kıyamette şefaatim nasip olur.

Müslim’deki hadis bunun ezanın tamamlanmasından sonra söylendiğini açıklar.

185. el-Kavlü’l-Bedî‘de nakledilen lafız şöyledir: “Allah’ım, Muhammed’e ve âline, Senin rızana uygun ve onun hakkını yerine getirecek bir salât ihsan et. Ona vesileyi ve kendisine vaat ettiğin makamı ver. Ümmeti adına bir peygambere verdiğin karşılıkların en üstününü bizim adımıza ona ver. Ey merhametlilerin en merhametlisi, onun kardeşleri olan bütün peygamberlere ve salihlere de salât et.” Bu duayı her cuma yedi kez söyleyene şefaat müjdesi nakledilir. Rivayet İbn Ebî Âsım’a nispet edilir; Sehâvî isnadını bulamadığını belirtir.

186. Muhammed b. Hamdân el-Mervezî’nin İbn Mes‘ûd’dan nakli: ‘Bana salavat getirmeyenin dini yoktur.’

187. İbn Mâce ve başkalarının İbn Abbâs’tan, Beyhakî ve başkalarının Übey’den nakli: ‘Bana salavatı unutan cennetin yolunu şaşırır.’

Vâv harfi:

188. Şerefü’l-Mustafâ’da Âişe’den aktarılan hikâyede, iğnesi kaybolup kandili söndüğünde Peygamber içeri girer, yüzünün ışığında iğneyi bulur. ‘Yüzün ne kadar aydınlık!’ deyince ‘Kıyamette beni görmeyenlere yazık; adımı duyduğu hâlde bana salavat getirmeyen cimridir’ der. [Rivayet ve hikâye olarak aktarılmıştır.]

Yâ harfi:

189. Ebü’l-Kāsım et-Teymî’nin Enes’ten nakli: ‘Ey insanlar! Kıyametin korkularından en çok kurtulanınız, dünyada bana en çok salavat getireninizdir. Allah’ın ve meleklerin salâtı yeterli olduğu hâlde Allah müminlere salavatı, karşılığında sevap vermek için emretmiştir.’

190. İbn Beşküvâl’in Ali’den naklinde Peygamber, Cebrâil’in öğrettiği iki hususu anımsatır: Seher vakti çok salavat ve akşam istiğfar; ayrıca Peygamber’e salavat ve ashâbı için istiğfar. Seherle akşamın kullar üzerine şahit olduğu anlatılır. Olayın bağlamında Peygamber’in Ali’yi Medine’de kalanlara vekil bırakıp on beş gün sonra döndüğü kaydedilir.

191. Nümeyrî’nin Enes’ten naklettiği sözde, kıyamette hadis ve ilim ehlinin mürekkeplerinin güzel koku yayacağı, Allah’ın onlara ‘Uzun süre Nebîme salavat getirdiniz; cennete girin’ buyuracağı anlatılır.

Tamamlama:

Mâlikî Ebû Abdullah er-Rassâ‘, Tuhfetü’l-Ahyâr’da salavatın faziletiyle ilgili birçok rivayeti saydıktan sonra şöyle der:

İmanı zayıf bazıları bunlara bakıp ‘Sahih kitaplarda yok’ diye rivayetlere itiraz edebilir. Rassâ‘ bunu yanlış bir tutum ve Peygamber’in şeriatına dil uzatma sayar. [Bu, onun değerlendirmesidir.]

Rassâ‘a göre âlimlerin kabul ettiği nakiller saygıyla ele alınmalıdır; Allah’tan korkan ilim ehlinin Peygamber adına bilerek yalan söylemeyeceğini savunur ve ‘Bana bilerek yalan isnat eden ateşteki yerine hazırlansın’ hadisini hatırlatır. Fazilet ve teşvik hadislerinin durumunun âlimlerce bilindiğini söyler. Nakiller salavatın faziletinde ve Peygamber’in Allah katındaki yüksek değerinde birleşir; farklılıklar sevabın miktarı ve derecelerin yükselişindedir. Nakil biter. [Bu savunma her rivayetin sahih olduğunu ispatlamaz.]

Sehâvî, el-Kavlü’l-Bedî‘in sonunda şu sözleri nakleder:

Nevevî el-Ezkâr’da şöyle der: Hadis ve fıkıh âlimleri, uydurma olmayan zayıf hadisle fazilet, teşvik ve sakındırma konularında amel etmeyi caiz ve müstehap görmüştür. Helâl-haram, alışveriş, nikâh, boşanma gibi ahkâmda ise ancak sahih veya hasen hadisle hüküm verilir. Yalnız ihtiyat yönünden, bazı alışveriş veya nikâh türlerinden sakındıran zayıf bir rivayet varsa ondan uzak durmak güzel olabilir, fakat vacip değildir. Nevevî’nin sözü biter.

Mâlikî İbnü’l-Arabî buna karşı çıkmış ve zayıf hadisle hiçbir durumda amel edilmeyeceğini söylemiştir.

Sehâvî der ki: Hocam Hâfız İbn Hacer’i birçok kez dinledim; bana kendi el yazısıyla da zayıf hadisle amel için üç şartı yazdı:

1. Üzerinde ittifak edilen ilk şart, zayıflığın ağır olmamasıdır. Yalancılıkla tanınan veya suçlanan yahut çok ağır hata yapan kimsenin tek başına naklettiği rivayet dışarıda kalır.

2. Rivayet genel bir dinî ilkenin kapsamına girmelidir; hiçbir dayanağı olmayan yeni bir hüküm yahut uygulama uydurulmamalıdır.

3. Amel ederken rivayetin kesin olarak sabit olduğuna inanılmamalıdır; Peygamber’in söylemediği bir söz ona nispet edilmemelidir. Nakil biter.

Sehâvî devam eder: Ahmed’den, konuda başka delil bulunmadığı ve ona aykırı bir şey olmadığı zaman zayıf hadisle amel ettiği nakledilir. Ona nispet edilen başka bir söz, ‘Zayıf hadis bize kişilerin görüşünden daha sevimlidir’ şeklindedir.

İbn Hazm, Hanefîlerin Ebû Hanîfe’nin zayıf hadisi kişisel görüş ve kıyasa tercih ettiği noktasında birleştiğini de ileri sürer. [Bu, kaynakta nakledilen iddiadır.]

Ahmed’e, bir yerde yalnız sahihi zayıftan ayıramayan hadis nakilcisi ile rey ehli bir kişi varsa hangisine sorulacağı sorulmuş; hadis nakilcisine sorulmasını söylemiştir.

Ebû Abdullah İbn Mende, Ahmed’in öğrencisi Sünen müellifi Ebû Dâvûd’un, konuda başka rivayet bulamazsa zayıf isnadı aktardığını ve onu kişisel görüşten güçlü saydığını nakleder.

Buna göre zayıf hadisle amel hakkında üç yaklaşım vardır:

1. Hiçbir durumda amel edilmez.

2. Konuda başka delil bulunmadığında genel olarak amel edilir.

3. Önceki şartlarla fazilet konularında amel edilir; ahkâmda edilmez. Kaynak bunu çoğunluğun görüşü olarak verir.

Uydurma hadisle ise hiçbir durumda amel edilmez; uydurma olduğu açıklanmadan rivayet edilmesi de caiz görülmez. Müslim’in Semüre’den aktardığı ‘Benden, yalan olduğunu düşündüğü bir hadisi nakleden de yalancılardan biridir’ hadisi delil getirilir. Yalan olduğunu zannettiği sözü bile açıklamadan aktarana ağır uyarı varsa, uydurma olduğunu bildiği hâlde aktaranın durumu daha ağırdır.

Ardından İbnü’s-Salâh’ın sahih hadis tanımından sonra söylediği şu söz aktarılır: ‘Bir hadis için sahih dediklerinde, isnadının kesintisiz olduğu ve öteki şartları taşıdığı anlaşılır. Bu, rivayetin gerçekte kesin doğru olduğuna hükmetmeyi gerektirmez.’

İbnü’s-Salâh devam eder: ‘Bir hadise sahih değil dediklerinde de bunun gerçekte kesin yalan olduğu söylenmiş olmaz; doğru olabilir, fakat isnadı belirtilen şartları sağlamamıştır. En doğrusunu Allah bilir.’

Nevevî’nin de söylediği gibi, faziletlerle ilgili bir nakil ulaşan kişinin, o ameli en azından bir kez yapıp nasip almaya çalışması uygun görülür; gücünün yettiği kadarını yapması tavsiye edilir. Delil olarak sahihliği üzerinde ittifak edilen ‘Size bir şey emredersem gücünüz yettiği kadarını yapın’ hadisi verilir. Nakil biter. [Zayıf rivayetin kendisiyle yeni bir hüküm kurulması kastedilmez.]

Sehâvî, Hasan b. Arafe’nin cüzünde Ebû Seleme ve Câbir yoluyla, bir fazilet haberi kendisine ulaşıp iman ve sevap ümidiyle onu yapan kişiye, haber gerçekte öyle olmasa da Allah’ın o karşılığı vereceği yönünde bir rivayet nakleder; başka destekleyici yollar bulunduğunu söyler. [Bu rivayetin sıhhati ayrıca incelenmelidir.]

Bu kitabın derleyicisi şöyle der:

Bu babda salavatın faziletiyle ilgili verdiğim rivayetlerden hiçbirini, adı geçen hâfızın uydurma veya çok ağır zayıf diye nitelediği rivayetlerden seçmedim. En doğrusunu Allah bilir. [Bu, Nebhânî’nin kendi seçim beyanıdır; her naklin bağımsız tahkiki değildir.]

[Müstensih notları için ayırıcı çizgi.]

Müstensih Misbâh’ın notu: ‘Gerçekte’ sözüyle hadisin metninin kendisi kastedilmiştir.

‘Kitabın derleyicisi’ sözü Şeyh Nebhânî’yi ifade eder.

Şihâb er-Remlî’ye fetvalarında şu soru sorulur: ‘Faziletlerde zayıf hadisle amel edilir’ sözünün anlamı, onunla bir hüküm sabitlemek midir? Öyleyse İbn Dakīkul‘îd’in ‘Zayıf hadisle amel şartları yeni hüküm gerektirmemelidir’ sözüyle nasıl bağdaştırılır?

Remlî, Nevevî’nin birçok eserinde hadis ehlinin yalnız fazilet ve benzeri konularda zayıf hadisle amel etme yönünde icmâını aktardığını söyler.

İbn Abdilberr’in ‘Fazilet hadislerinde ahkâmda delil olabilecek düzeyde isnat şartı aranmaz’ sözünü aktarır.

Hâkim’in Ebû Zekeriyyâ el-Anberî’den nakline göre, helâli haram kılmayan, haramı helâl kılmayan, bağlayıcı hüküm koymayan; yalnız teşvik veya sakındırma içeren haberin naklinde daha geniş davranılmıştır.

Beyhakî’nin el-Medhal’de İbn Mehdî’den naklettiği söz: ‘Helâl, haram ve hükümlerde isnatları sıkı inceler, râvileri eleştirirdik; fazilet, sevap ve ceza nakillerinde isnatta daha esnek davranırdık.’

Ahmed’in Meymûnî yoluyla aktarılan sözü, ahkâm içermediği sürece kalbi yumuşatan rivayetlerde daha geniş davranılabileceği yönündedir.

Ayyaş’ın naklinde Ahmed, İbn İshak’tan siyer ve gazve rivayetlerinin yazılabileceğini; helâl-haram için ise çok sıkı râviler aranacağını, dört parmağını birleştirerek anlatır.

Remlî’ye göre böylece İbn Dakīkul‘îd’in sözü imamların yaklaşımıyla uyumludur; fazilet nakillerinin kapsamını ahkâmdan ayırır.

Faziletlerden maksadın teşvik ve sakındırma, benzer kapsamda da kıssalar olduğu anlaşılır. Şihâb er-Remlî’nin açıklaması burada biter.