Salavatı terk konusunda uyarı ve selamın fazileti

Altıncı bab: Peygamber’e salavat getirmeyi terk etmekten sakındırma.

Altıncı bab: Peygamber’e salavat getirmeyi terk etmekten sakındırma.

1. Kâ‘b b. Ucre’nin nakline göre Resûlullah sahâbeyi minbere çağırdı. Her basamağa çıktığında “Âmin” dedi. Sonra Cebrâil’in kendisine, ramazana erişip bağışlanmayanın, adı yanında anıldığı hâlde ona salavat getirmeyenin ve anne babası yahut birisi yaşlandığında onlara hizmet ederek cennete giremeyenin uzak kalmasını dilediğini; kendisinin her birine “Âmin” dediğini açıkladı.

Bu rivayeti Hâkim el-Müstedrek’te nakledip isnadını sahih saymıştır. İbn Hibbân es-Sikāt ve es-Sahîh’inde, Taberânî el-Kebîr’de, Buhârî Birrü’l-vâlideyn’de, İsmâil el-Kādî, Beyhakî Şu‘abü’l-îmân’da, Semûye ve Ziyâ el-Makdisî de rivayet etmiştir. Müellif, râvilerinin güvenilir olduğunu söyler.

İbn Hibbân ve Taberânî, Mâlik b. el-Huveyris yoluyla gelen varyantta Kâ‘b rivayetindeki “uzak olsun” yerine “Allah onu uzaklaştırsın” lafzını nakleder.

İbn Ebî Şeybe ile Bezzâr’ın Enes rivayetinde “Anne babası ... ihtiyarlığa erişen kimsenin burnu sürtülsün” lafzı bulunur.

Buhârî el-Edebü’l-müfred’de, Taberî ve Dârekutnî Câbir yoluyla “Bir kul bedbaht oldu...” lafzını nakleder.

Taberânî, İbnü’s-Sünnî ve Beyhakî’nin başka bir yolunda “Ateşe girdi” lafzı vardır.

Bezzâr ve Taberânî, Ammâr b. Yâsir yoluyla “Bir kişinin burnu sürtülsün” lafzını aktarır.

Bezzâr, İbn Mes‘ûd’dan Ammâr rivayetine benzer lafızla nakleder.

Taberânî, Abdülvehhâb ve Ebû Tâlib el-Muhallis’in İbn Abbas rivayetinde “Allah onu uzaklaştırsın ve kahretsin” lafzı vardır.

Taberânî’nin İbn Abbas’tan bir başka naklinde yalnız “Allah onu uzaklaştırsın” lafzı yer alır.

Taberânî, Ebû Zer’den benzerini rivayet eder.

İshak b. Râhûye, Büreyde’den aynı manada nakleder.

İbn Huzeyme, İbn Hibbân, Buhârî el-Edebü’l-müfred’de, Ebû Ya‘lâ ve Beyhakî’nin Ebû Hüreyre rivayetinde “Bağışlanmadı, ateşe girdi; Allah onu uzaklaştırsın” lafzı vardır.

Tirmizî ve Ahmed’in Ebû Hüreyre rivayetinde “Bir kişinin burnu sürtülsün...” lafzı bulunur.

İbn Ebî Âsım’ın Ebû Hüreyre’den iki yolu vardır. Birinde “Allah bir kişinin burnunu sürtsün”; ötekinde “Adın yanında anılıp sana salavat getirmeyen kimse bedbaht olsun yahut perişan olsun” denir. Son lafız Teymî’nin et-Tergīb’inde de yer alır.

Dârekutnî, Bezzâr, Taberânî ve Dakīkī, Câbir b. Semüre’den “Bir kişinin burnu sürtülsün...” lafzıyla rivayet eder.

Bezzâr, Taberânî, İbn Ebî Âsım ve Ca‘fer el-Firyâbî, Abdullah b. el-Hâris yoluyla “Allah onu uzaklaştırsın, sonra yine uzaklaştırsın” lafzını aktarır.

Firyâbî, Abdullah b. Ca‘fer’den buna benzer bir rivayet nakleder.

2. Câbir’den naklen Resûlullah’a “Adı yanında anılıp bana salavat getirmeyen bedbaht olmuştur” sözü nispet edilir. İbnü’s-Sünnî nakleder.

Taberî’nin rivayetinde “Adım anıldığı hâlde bana salavat getirmeyen kul bedbaht olmuştur” denir.

3. Hüseyin b. Ali’den, “Adım yanında anılıp bana salavat getirmeyi kaçıran cennetin yolunu da kaçırır” rivayeti nakledilir. Taberânî ve Taberî rivayet eder.

4. İbn Abbas yoluyla “Bana salavat getirmeyi unutan cennetin yolunu şaşırır” sözü nakledilir. İbn Mâce ve Taberânî rivayet eder.

5. Ebû Hüreyre’den aynı lafız nakledilir. Beyhakî, Teymî, İbnü’l-Cerrâh ve Reşîd el-Attâr rivayet etmiş; sonuncusu isnadını hasen saymıştır.

Ebû Mûsâ el-Medînî, bu rivayetin Ali, İbn Abbas, Ebû Ümâme ve Ümmü Seleme’den de geldiğini söyler. Muhammed b. Ali b. el-Hanefiyye’den mürsel bir benzerini Abdürrezzâk el-Câmi‘de nakleder.

Ebû’l-Yemen’e göre bu rivayetin mürsel yolu daha doğrudur; yine de yolların birbirini güçlendirdiğini düşünür.

ed-Dürrü’l-mendûd, “unutmak” hakkındaki bu rivayetlerin, Peygamber’in adı anıldığını duyup oyalanarak salavatı ihmal eden kimseye hamledilmesini önerir. Unutanın sorumlu tutulmaması ilkesi, kendi ihmaliyle unutanı kapsamaz; satrançla oyalanıp namaz vaktini kaçıran örneğiyle bu ayrımı açıklar. Bu bir fıkhî yorumdur.

6. Abdullah b. Cürâd’dan “Adım yanında anılıp bana salavat getirmeyen ateşe girer” rivayeti nakledilir. Deylemî el-Firdevs Müsnedi’nde rivayet eder.

7. Enes’e nispet edilen rivayette “Yanında adım anıldığı hâlde bana tam salavat getirmeyen benden değildir, ben de ondan değilim” denir. Ardından “Allah’ım, benimle bağ kuranı kavuştur, kurmayanla bağı kes” duası aktarılır. Sehâvî bu rivayetin senedine ulaşamadığını söyler.

8. Katâde’den mürsel olarak “Bir kişinin yanında adım anıldığı hâlde bana salavat getirmemesi kabalık sayılır” rivayeti nakledilir. Nemîrî’nin naklindeki râviler güvenilir olarak tanıtılır.

9. Hasan b. Ali yoluyla “Bir kimse için cimrilik olarak, adım yanında anıldığı hâlde bana salavat getirmemesi yeter” sözü nakledilir. İbn Ebî Âsım ve başkaları rivayet eder.

10. Hüseyin b. Ali yoluyla “Cimri, adım yanında anıldığı hâlde bana salavat getirmeyendir” rivayeti nakledilir. Hâkim isnadını sahih sayar; Nesâî ve başkaları benzerini babası Ali’den nakleder.

11. Enes’e nispet edilen rivayette en cimri ve en âciz kişinin kim olduğu sorulur: Peygamber’in adı yanında anıldığında ona salavat getirmeyen ve Allah’ın “Bana dua edin ki karşılık vereyim” buyruğuna rağmen dua etmeyen. Sehâvî bu rivayetin senedine ulaşamadığını söyler.

12. Ebû Sa‘d el-Vâiz’in Şerefü’l-Mustafâ’sında, Âişe’nin seher vakti dikiş iğnesini kaybettiği, Peygamber girince yüzünün ışığıyla odanın aydınlandığı anlatılır. Peygamber’e nispet edilen konuşmada, kıyamette onu göremeyecek “cimri”nin adı anıldığında salavat getirmeyen kişi olduğu söylenir. Metin bu olağanüstü kıssayı rivayet olarak aktarır.

13. Ebû Nuaym’ın Hilyetü’l-evliyâ’sında anlatılan ceylan kıssasında, yakalanan dişi ceylan yavrularını emzirip döneceğine söz verir. Dönmezse Peygamber’e salavat getirmeyen kimse gibi lanetlenmesini ister. Peygamber kefil olup onu serbest bırakır; döndüğünde Cebrâil, Allah’ın ümmetine ceylanın yavrularına merhametinden daha merhametli olduğunu bildirir. Metin bunu olağanüstü haber olarak nakleder.

14. Şerefü’l-Mustafâ’da aktarılan rivayette, insanlara yararlı olan en hayırlı; kardeşinin aleyhine çalışan en kötü; gece uyanıp Allah’ı anmayan en tembel; Peygamber’in adı anıldığında ona salavat getirmeyen en alçak; insanlara selâmı esirgeyen en cimri sayılır. Namazdan çalanın rükû ve secdeleri eksik bırakan kişi olduğu da açıklanır.

15. Câbir’den “Bir kul için cimrilik olarak, adım yanında anıldığında bana salavat getirmemesi yeter” sözü Deylemî tarafından nakledilir.

16. Hasan el-Basrî’den mürsel “Bir mümine cimrilik olarak, adım anıldığında bana salavat getirmemesi yeter” rivayeti; ayrıca “Bir adamın yanında adım anılıp bana salavat getirmemesi ona cimrilik olarak yeter” varyantı aktarılır. Saîd b. Mansûr ve İsmâil el-Kādî nakleder; râvileri güvenilir diye tanıtılır.

17. Ebû Zer rivayetinde Resûlullah en cimri kişinin, adı yanında anıldığı hâlde ona salavat getirmeyen olduğunu söyler. İbn Ebî Âsım nakleder.

18. Ebû Hüreyre rivayetinde, Allah’ı anmadan ve Peygamber’e salavat getirmeden oturulan meclisin kıyamet günü pişmanlık sebebi olacağı, Allah dilerse azap edip dilerse bağışlayacağı bildirilir. Ahmed ve başkaları rivayet eder; Tirmizî hadisi hasen sayar.

Hâkim, Ebû Hüreyre’ye dayandırılan mevkuf varyantta, Allah’ı anmadan ve Peygamber’e salavat getirmeden dağılan bir topluluğun kıyamette hasret duyacağını nakleder. Taberânî’nin Ebû Ümâme rivayetinin râvileri de güvenilir diye tanıtılır.

19. Ebû Saîd el-Hudrî yoluyla, Peygamber’e salavat getirilmeyen bir mecliste oturanların, cennete girseler bile kaçırdıkları sevabı görüp üzülecekleri rivayet edilir. Beyhakî ve başkaları nakleder; Sehâvî hadisi sahih sayar.

20. Câbir rivayetinde, Allah’ı anmadan ve Peygamber’e salavat getirmeden dağılan bir topluluğun pis bir leş başından kalkmış gibi olacağı söylenir. Tayâlisî ve başkaları nakleder; Sehâvî, râvilerini Müslim’in şartını taşıyan râviler olarak değerlendirir.

21. İbn Mes‘ûd’dan, “Bana salavat getirmeyenin dini yoktur” rivayeti Muhammed b. Hamdân el-Mervezî tarafından aktarılır.

22. Âişe’ye merfû olarak nispet edilen sözde, anne babasına asi olanın, Peygamber’in sünnetini terk edenin ve adı yanında anıldığı hâlde ona salavat getirmeyenin kıyamette onun yüzünü göremeyeceği anlatılır.

Uyarı

İbn Hacer el-Heytemî ez-Zevâcir’de, önceki hadislerden bazılarını sıralayarak Peygamber’in adı anıldığını duyunca salavatı terk etmeyi büyük günahlar arasında sayar. Ateşe girme tehdidi; Cebrâil ile Peygamber’in tekrar tekrar uzaklık dilemesi; “burnu sürtülsün” ifadesiyle aşağılanma; cimri, hatta insanların en cimrisi diye nitelenme gibi ağır uyarıların buna delil olduğunu savunur.

Ancak ona göre bu sonuç, adı her anıldığında salavatın vacip olduğunu söyleyen Şâfiî, Mâlikî, Hanefî ve Hanbelî âlimlerin görüşüne dayanır; hadislerin açık anlamını da bu görüşle uyumlu bulur.

Namaz dışında salavatın mutlak olarak vacip olmadığında öncekilerin icmâı bulunduğu itirazına karşı, her anılışta vacip sayan görüş benimsenirse adı duyup salavat getirmemenin büyük günah sayılabileceğini belirtir.

Çoğunluğun vacip görmemesi durumunda sahih kabul ettiği uyarı hadisleriyle bu görüşün nasıl bağdaştırılacağını tartışır. Çözüm olarak, salavatı terk etmenin Peygamber’e hürmetsizlik gösterecek biçimde, örneğin haram oyun ve eğlenceye dalarak gerçekleşmesi hâlinde, terk ile beraberindeki küçümseyici tavrın büyük günah olabileceğini ileri sürer. Böylece hadislerin tehdidi ile genel vücûb yokluğu görüşünü bağdaştırmaya çalışır; bunu daha önce görmediği önemli bir yorum sayar. Kitabın girişinde her anılışta vücûbu savunanlar, ikinci babında bu rivayetler, dördüncü babında ilgili hikâyeler ve beşinci babında ad anıldığında salavat konusu anılmıştır.

Adı anıldığında edeple davranmak konusunda Kādî İyâz, Ebû İbrâhim et-Tücîbî’den şunu aktarır: Mümin, Peygamber’i andığında yahut adını duyduğunda huşû, vakar ve sükûnet göstermeli; sanki onun huzurundaymış gibi heybetini gözetmeli ve Allah’ın öğrettiği edebe uymalıdır.

Ona göre önceki salihlerin yolu buydu. Mâlik’in yanında Peygamber anılınca rengi değişir ve eğilirdi; yanındakilere ağır gelen bu hâl sorulduğunda “Benim gördüklerimi görseydiniz bu hâlimi yadırgamazdınız” derdi.

Mâlik, kıraat ehlinin ileri gelenlerinden Muhammed b. el-Münkedir’e bir hadis sorulduğunda onun gözyaşına boğulduğunu gördüğünü anlatır.

Ca‘fer b. Muhammed şakalaşmayı ve gülümsemeyi severdi; Peygamber anıldığında yüzü sararır, Resûlullah’tan ancak abdestli hâlde hadis rivayet ederdi.

Abdurrahman b. el-Kāsım’ın yanında Peygamber anılınca yüzündeki kan çekilmiş gibi olur, dili heybetinden kururdu.

Âmir b. Abdullah b. ez-Zübeyr’in yanında Resûlullah anıldığında gözyaşı tükeninceye kadar ağladığı aktarılır.

Zührî, insanlarla geçimi kolay ve yakın biriydi; Peygamber anıldığında sanki karşısındakini tanımıyormuş gibi hâli değişirdi.

İbadete düşkün Safvân b. Süleym, Peygamber anıldığında ağlar, insanlar yanından kalkıp gidinceye kadar ağlamayı sürdürürdü.

Eyyûb es-Sahtiyânî’ye bir hadis anlatıldığında ağladığını gördüklerini söyler. Nakil burada biter.

Hâfız Sehâvî bunları naklettikten sonra şöyle der:

Bu örneklerden, Peygamber’in adı anıldığında veya duyulduğunda huşû, vakar ve edebe riayet etmenin; ona sürekli salât ve selâm getirmenin önemini anlayabilirsiniz. Alıntı sonu.

Müellif, İbn Hacer el-Mekkî’nin fetvalarında şu soruya rastladığını söyler:

Hazır bulunanların ve müezzinlerin Peygamber’in veya dört halifeden birinin adını duyduklarında yüksek sesle salavat yahut rahmet dileği söylemeleri ve iki hutbe bittikten sonraki duaya yüksek sesle “Âmin” demeleri caiz midir? Râfızîlerin yayıldığı bir dönemde sahâbe için rıza dilemek özellikle müstehap mıdır?

İbn Hacer şöyle cevap verir:

Peygamber’in adı duyulduğunda aşırıya kaçmadan sesli salavat getirmek mekruh değildir; caiz, hatta sünnettir.

el-Ubâb ve kendi şerhinden hareketle Nevevî ve başkalarının görüşünü aktarır: Hatip “Allah ve melekleri Peygamber’e salât eder...” âyetini okuduğunda aşırıya kaçmadan sesli salavat getirmek mekruh değildir.

Nitekim dört mezhepten bazı imamlar, Peygamber’in adı her anıldığında salavatın gerekli olduğunu söylemiştir.

Bu, müezzinlerin hatibin salavatına karşılık seslerini yükseltmelerine de kıyas edilir: Adını duyunca salavat istenmesi ile “Ey iman edenler, ona salât ve selâm getirin” emrinin işitilmesi birleştirilir.

el-Cevâhir fi’l-hac’da da salavat getirenin sesini yükseltmesinin sünnet olduğu, ancak aşırı yükseltmemesi gerektiği söylenir.

Hutbede sahâbeye, ister ileri gelenleri tek tek adlarıyla anılsın ister hepsi topluca zikredilsin, Allah’ın rızasını dilemekte sakınca görmez.

Hutbe duasına topluca yüksek sesle “Âmin” demeyi ise dinlemeyi engelleyip cemaati karıştırdığı için terk etmeyi uygun bulur. Özellikle aşırı sesle yapılan alışkanlığı çirkin ve kınanmış bidat sayar. Kısaltılmış fetva burada biter.

ed-Dürrü’l-mendûd’da şöyle denir:

Namazda okunan âyette Peygamber’in adı geçerse, el-Envâr sahibi Aclî, okuyan ve dinleyenin ona salavat getirmesini müstehap görmüş ve bu görüşü tercih etmiştir.

Nevevî’nin fetvası ise bu durumda salavatı müstehap saymaz.

İlk görüşe göre namaz kılan, sözlü bir rüknün yerini değiştirmiş olmamak için “Allah ona salât etsin” gibi zamirli kısa ifade kullanır; çünkü bu tür değiştirme bir görüşe göre namazı bozar. Müellif ayrıntıyı Şerhu’l-Ubâb’da işlediğini söyler.

Ahmed b. Hanbel, nafile namazda bunu müstehap saymıştır.

Hasan el-Basrî bunu kayıtsız olarak müstehap saymıştır. Son teşehhüdde salavat bahsi daha önce geçmişti.

Yedinci bab: Peygamber’e selâm vermenin fazileti. (EPUB dosya başlığı; ilk iki paragraf önceki babın devamıdır.)

Bizim mezhebimizde ilk teşehhüdde de salavat sünnettir. Peygamber’in adı anılıp ona salavat getirilmemesine dair kınama hadisleri buna delil gösterilir. Namaz kılan teşehhüdün sonunda adını söylediği için ardından salavat getirerek, namazın içinde ve dışında bu kınamanın kapsamından çıkar. Bu, el-Envâr’dan önce nakledilen görüşü destekler.

Halîmî ise adı her anıldığında salavatı vacip sayan görüşe dayanarak burada da vücûba işaret etmiştir. Önceki nakil burada biter.

Yedinci bab: Peygamber’e selâm vermenin fazileti.

1. İbn Mes‘ûd’dan naklen Peygamber, “Allah’ın yeryüzünde dolaşan melekleri ümmetimden gelen selâmları bana ulaştırır” buyurur. Hâkim ve başkaları nakleder; Hâkim isnadını sahih sayar.

2. İbn Abbas’a nispet edilen sözde, Muhammed ümmetinden salavat veya selâm getiren kişinin sözünün Peygamber’e, “Falan sana salavat getirdi” diye ulaştırılacağı bildirilir. İshak b. Râhûye bunu Müsned’inde mevkuf, yani İbn Abbas sözü olarak nakletmiştir.

3. Ebû Hüreyre’den gelen rivayette, “Bana selâm veren hiçbir kimse yoktur ki Allah ruhumu bana iade edip selâmına karşılık vermeyeyim” buyurulur. Ahmed ve başkaları nakleder; Nevevî el-Ezkâr’da sahih sayar.

İbn Kudâme el-Muğnî’de bu hadise “Kabrimin yanında bana selâm veren” ilavesini eklemiştir. Sehâvî, gördüğü rivayet yollarında bu ilaveye rastlamadığını belirtir.

4. Ebû Hüreyre’den başka bir rivayette, “Kabrimin yanında bana selâm veren kulun selâmını bana ulaştırmak için Allah bir melek görevlendirir” denir. Beyhakî Şu‘abü’l-îmân’da nakleder.

İbn Hacer ed-Dürrü’l-mendûd’da şöyle der:

5. Selâmın faziletine dair nakillerden biri, “Gönderildiğim gece geçtiğim her ağaç ve taş bana ‘Selâm sana, ey Allah’ın Resûlü’ diyordu” rivayetidir.

6. Bir diğer rivayet, “Mekke’de peygamberlikle görevlendirilmemden önce bana selâm veren bir taşı hâlâ tanıyorum” sözüdür.

Başka lafızda, “Mekke’de gönderildiğim gecelerde bana selâm veren bir taş vardı; yanından geçince onu tanırım” denir.

İbn Hacer, sonraki kuşakların öncekilerden naklettiği bir kanaate işaret ederek bunun, Peygamber’in Hatice’nin evine giden yolu üzerindeki Zukāku’l-Mirfak’ta bulunan çıkıntılı taş sayıldığını söyler.

Aktarıcının notu: Bu taşın izinin Vahhâbîlerce silindiğini, Mekke’deki başka izler gibi artık görülmediğini iddia eder. Bu, metni aktaran kişinin değerlendirmesidir.

7. Başka bir rivayette, Cebrâil’in Peygamber’e abdest almayı öğrettiği, ardından iki rekât namaz kılan Peygamber’e uğradığı her taşın ve toprak parçasının “Selâm sana” dediği anlatılır.

“Selâm” sözünün anlamı konusunda farklı görüşler vardır:

A. Allah’ın isimlerinden es-Selâm senin üzerinde olsun: İyilik ve bereketten yoksun kalma, her kötülükten korun. Bu yoruma göre Allah’ın isminin bir şey üzerinde anılması ona hayır kazandırır.

B. Her türlü ayıp ve eksiklikten uzak olma dileğidir: “Allah’ım, onun davetine, ümmetine ve anılışına her kusurdan selâmet ver; günler geçtikçe daveti yücelsin, ümmeti çoğalsın, hatırası yükselsin.”

C. Barış ve boyun eğme anlamındadır.

Son iki yoruma göre “alâ/üzerine” edatı, Allah’ın kul üzerindeki mülk ve tasarrufuyla verdiği hükmün ona ulaşmasını daha güçlü ifade eder.

Teşehhüdün akışı üçüncü kişi anlatımına uygun görünse de Peygamber’e “Sana selâm olsun” diye doğrudan hitap edilir. Metindeki manevî yoruma göre namaz kılan, tahiyyâtla ilâhî huzura yönelir; bu yakınlığın rahmet Peygamber’inin aracılığı ve ona uymanın bereketiyle olduğunu hatırlayınca onu manen huzurunda bulur ve “Sana selâm olsun” der.

İbn Hacer, teşehhüdde selâmın salavattan önce gelmesini; âyette salâtın önce gelmesinden farklı bir maksatla açıklar. Âyetin amacı emri öğretmektir, dolayısıyla Allah ve meleklerine de nispet edilen, selâm/esenlik duasını da kapsayan salât önce gelir. Selâmın bazı anlamları, mesela boyun eğme, Allah’a ve meleklere nispet edilemez.

Ayrıca selâm salâtı gerektirmez; bu bakımdan salâttan aşağı mertebede görülür. Namazın rükünleri ise alt mertebeden yükseğe ilerler: Son teşehhüdün başında en kapsamlı senâ ve tahiyyâtla Allah’a yönelinir. Ardından hidayeti bize ulaştıran Peygamber’e selâm verilir; sonra bu hidayeti taşıyan salih kullara selâm edilir. Tevhid şehadeti Allah’a, Resûlü’ne ve salih kullara ilişkin bu makamları toplar. Sonra Peygamber’e yapılacak en yüksek senâ sayılan salavat gelir; bu, ardından emredilen duaya vesile kılınır. İbn Hacer’in sözü burada sona erer.

Müellif, ed-Dürrü’l-mendûd nüshasının kenarında, İbn Hacer’in öğrencisi Ömer b. Mahmûd el-Beylûnî’nin yazma nüshasından aktarılan şu notu gördüğünü belirtir: “Hocamız Şerhu’l-Ubâb’da şöyle dedi...”

Peygamber’e doğrudan hitap edilmesi, Allah’ın ümmetinden namaz kılanları ona gösterdiğine; böylece onların güzel amelleriyle manen yanlarında bulunmasının huşûlarını artırdığına işaret sayılır.

Müellif, Gazâlî’nin İhyâ’da şöyle dediğini de aktarır: “Ey Peygamber, selâm sana olsun” demeden önce onun mübarek şahsını kalbinde hazır tut; selâmının ona ulaştığı ve daha güzel bir karşılık verdiği ümidinde içten ol.

İbn Mes‘ûd’dan “Peygamber hayattayken ‘Selâm sana, ey Peygamber’ derdik; vefatından sonra ‘Selâm Peygamber’e’ dedik” şeklinde aktarılan lafzın buna aykırı olmadığı savunulur. Müellif, Ebû Avâne naklinin böyle, Buhârî’nin daha sahih gördüğü naklin ise yalnız “Vefatından sonra ‘selâm’ dedik” şeklinde olduğunu; “Peygamber’e” ekinin râvinin açıklaması olabileceğini söyler. Bu son lafız, doğrudan hitabın sürdüğünü de bırakıldığını da gösterebildiğinden, ona göre teşehhüdde doğrudan hitap uygulamasını çürütemez.

8. Zeynelâbidîn b. Hüseyin’in, kabir yanındaki bir aralıktan girip dua eden kişiyi engellediği nakledilir. Babası ve dedesi Ali yoluyla “Kabrimi bayram yeri edinmeyin, evlerinizi kabirlere çevirmeyin; bana selâm verin, selâmınız nerede olursanız olun bana ulaşır” rivayetini aktarır. İbn Ebî Şeybe ve ondan Ebû Ya‘lâ nakleder; Sehâvî hasen sayar.

9. İsmâil el-Kādî’nin Süheyl’den naklinde, kabir yanında selâm veren Süheyl’i Hasan b. Hüseyin yemeğe çağırır ve mescide girince Peygamber’e selâm vermesini söyler. Naklettiği sözde evlerde namaz kılmak, onları kabre çevirmemek, peygamber kabirlerini mescit edinen Yahudilerin kınanması ve nerede olunursa olunsun salavatın Peygamber’e ulaştığı anlatılır.

10. Başka bir nakilde, kabir yanında bulunan kişiye “Seninle Endülüs’teki bir adam arasında fark yok” denir. Müellif, dünyanın her yerinden salât ve selâmın Peygamber’e ulaştığını söylemek istediğini açıklar.

11. Enes yoluyla, cennet ve cehennemin ve Peygamber’in başındaki bir meleğin işittiği; cenneti isteyen kul için cennetin, ateşten korunmak isteyen için cehennemin karşılık verdiği anlatılır. Bir kişi Peygamber’e selâm verdiğinde meleğin onun adını bildirip selâmı iade etmesini söylediği rivayet edilir. İbn Beşküvâl nakleder.

12. Ebû Talha naklinde Cebrâil, ümmetten her salavat getirene Allah’ın on defa salât edeceğini ve her selâm verene on defa selâm edeceğini Peygamber’e müjdelemiştir. Nesâî ve başkaları nakleder.

13. Üçüncü babda Ebû Bekir’e nispet edilen, Peygamber’e selâm vermenin köle azat etmekten üstün olduğu sözü geçmişti.

14. İbn Hacer, Ebû Bekir’in sözü ardından selâm getirene Allah’ın on kat selâmıyla karşılık verileceğini; Allah’tan gelen bir selâmın yüz milyon cennetten daha üstün sayılacağını söyler. Bu, onun fazilet ifadesidir.

15. İbn Beşküvâl’in el-Kurbâ’sından nakledildiğine göre Abdullah b. Ömer’in yanında aksıran biri “Âlemlerin Rabbi Allah’a hamd olsun” deyip susar. İbn Ömer ona “Resûlullah’a selâm vererek tamamlasaydın ya” der.

16. Ebû Muhammed Cebr, Muhammed b. Vaddâh’a ulaşan bir nakli aktarır: Perşembe günü ikindiden sonra “Allah’ım! Haram ayın, Meş‘ar-i Harâm’ın, Rükn’ün, Makām’ın, helâl ve haramın Rabbi! Muhammed’e benden selâm ulaştır” diyenin selâmını bir meleğin Peygamber’e ileteceği söylenir. Bu, Muhammed b. Vaddâh’ın “bana ulaştı” diye naklettiği haberdir.

17. İbn Abbas’a, “Allah’ım, efendimiz Muhammed’in ruhuna benden saygı ve selâm ulaştır” diyen için büyük fazilet bulunduğu nispet edilir.

Bu ifadenin, dokuzuncu babda gelecek “Allah’ım, efendimiz Muhammed’in ruhuna ruhlar arasında salât et...” diye başlayan formülden sonra, Peygamber’i rüyada görme niyetiyle okunacağının söylendiği aktarılır. Kaynak burada formülün devamını vermez.

18. Ebû Muhammed Cebr’in el-Melâz ve’l-i‘tisâm adlı eserinde İbn Abbas’a nispetle aktardığı uzun rivayette Cebrâil’in Peygamber’e “Selâm sana ey ilk, ey son, ey bâtın, ey zâhir” diye hitap ettiği anlatılır. Peygamber, bunların Allah’ın sıfatları olduğunu söyleyerek itiraz eder. Cebrâil’in cevabında “ilk” onun nurunun Âdem’in sulbuna ilk konulmasına; “son” son peygamber oluşuna; “bâtın” adının Âdem’den önce arşla ilişkilendirilmesine ve Cebrâil’in ona uzun süre salât etmesine; “zâhir” dinlere üstün kılınmasına bağlanır. “Rabbin Mahmûd, sen Muhammed’sin” açıklamasının ardından Peygamber’in “Adım ve sıfatımda bile beni üstün kılan Allah’a hamd olsun” dediği aktarılır. Bunlar söz konusu eserde nakledilen olağanüstü rivayetin iddialarıdır.

Bir şair şöyle der:

“Allah, Peygamber’ini ‘ilk’ diye niteleyerek şereflendirdi; ona ‘son’ adını da verdi.”

“Onu yüceltmek için kendi sıfatından bir isim türetti; bunu açık bir vahiy olarak bildirdi.”

Hassân b. Sâbit’e nispet edilen beyit şöyledir:

“Onu yüceltmek için adından ona bir ad ayırdı: Arş’ın Rabbi Mahmûd’dur, o ise Muhammed.”

Ebû Muhammed Cebr’in açıklamasına göre Muhammed adı, hamd kökünden gelen Mahmûd adıyla ilişkilidir. Allah gökte ve yerde, dünya ve ahirette hamde lâyıktır; Peygamber’in ismi de ona verilen ikramın işareti sayılır. Müellif bu sözü az kısaltarak aktardığını belirtir.

Salavatın inceliklerine ayrılan babda selâmın faziletiyle ilgili hikâyeler; salavatın okunacağı yerler babındaki Medine’ye giriş ve ziyaret bahsinde de selâma ilişkin bilgiler geçmişti.

Uyarı

ed-Dürrü’l-mendûd, Beyhakî’den şu görüşü nakleder:

Peygamber’in hayatta olduğu kabul edilince onun için “aleyhisselâm” veya “aleykeselâm” denmemesi gerektiğini, bunların ölülere selâm verme biçimi olduğunu söyleyenler vardır. Pek çok eserde bu ifadelerin bulunduğu, kaçınılması gerektiği belirtilir. Bu, alıntılanan bir görüştür.

İbn Ebî Şeybe’nin rivayetinde bir kişi Peygamber’e “Aleyke’s-selâm, ey Allah’ın Resûlü” der; Peygamber “Böyle deme; ‘aleyke’s-selâm’ ölülerin selâmlamasıdır” buyurur.

Tirmizî’nin hasen isnadla naklettiği rivayette bir adam üç kez “Aleyke’s-selâm” der. Peygamber bunun “ölü selâmı” olduğunu söyler ve bir Müslümanla karşılaşınca “Selâm sana ve Allah’ın rahmeti üzerine olsun” demeyi öğretir. Sonra aynı kişiye üç kez “Ve sana da selâm ve Allah’ın rahmeti olsun” diye karşılık verir. Alıntı biter.

İbn Hacer buna karşı şöyle der:

“Aleyke’s-selâm”ın geçersiz olduğunu söylemek doğru değildir; Peygamber’in ona selâmla karşılık vermesi bunun bir selâm olduğunu gösterir. Başlangıç selâmı ile cevabı arasına, öğretmek amacıyla kısa bir konuşma girmesi hükmü değiştirmez. Şerhu’l-İrşâd’da bunu açıkladım.”

Ayrıca Peygamber’in kabir ehline “Müminler yurdunun sakinleri, selâm size olsun” dediği sabittir. Dolayısıyla “aleyke’s-selâm ölülerin selâmıdır” ifadesini kalpleri ölü kimselerin câhiliye âdeti şeklinde yorumlar. Ona göre “es-selâmü aleyküm” hem dirilere hem ölülere daha uygundur.

ed-Dürrü’l-mendûd, Kāmûs müellifi Mecdüddin el-Fîrûzâbâdî’den de kabri başında Peygamber’e selâm vermenin, önceki “Hiçbir Müslüman bana selâm vermez ki...” rivayetine dayanılarak salavattan daha üstün görüldüğü sözünü aktarır. Alıntı kaynakta burada kesilir.

Peygamber’e selâm vermenin başka bir faydası olarak şu nakledilir:

Yoksulluk ve geçim darlığının giderilmesi.

Sehl b. Sa‘d rivayetinde bir kişi geçim sıkıntısını Peygamber’e anlatır. Peygamber ona eve girdiğinde evde biri olsun olmasın selâm vermesini, ardından kendilerine selâm etmesini ve İhlâs sûresini bir kez okumasını söyler. Adamın bunu yapınca rızkının genişleyip komşularına ve akrabalarına da paylaştırdığı anlatılır. Ebû Müslim el-Medînî nakleder; metin bu sonuca dair bir rivayet bildirir.

Amr b. Dînâr, “Evlere girdiğinizde kendinize selâm verin” âyeti hakkında, evde kimse yoksa “Peygamber’e Allah’ın rahmeti ve bereketiyle selâm olsun; bize ve Allah’ın salih kullarına selâm olsun; ev halkına Allah’ın rahmeti ve bereketiyle selâm olsun” denileceğini söyler.

Nehaî’ye göre mescitte kimse yoksa “Allah’ın Resûlü’ne selâm olsun”; evde kimse yoksa “Bize ve Allah’ın salih kullarına selâm olsun” denir.

Abdurrahman el-Ayderûs, Ahmed el-Bedevî’ye ait salavatların şerhinde “Peygamberler onun sancağı altındadır; ondan geldiler, ona yöneldiler” sözünü açıklarken Bûsîrî’nin şu beyitlerini aktarır:

“Şerefli elçilerin getirdiği bütün mucizeler, onun nurundan kendilerine ulaşmıştır.”

“O fazilet güneşidir, onlar yıldızlarıdır; karanlıkta insanlara onun ışığını gösterirler.”

İbn Merzûk, her peygamberin mucizesinin Muhammed’in nurundan ulaştığını söyleyen mecazî yorumu açıklar. “Nurundan onlara ulaştı” sözünü, nurun bölünüp eksilmediğini anlatması bakımından isabetli bulur. Peygamberleri güneşin ışığını yansıtan yıldızlara benzeterek, Muhammed’in tarihî gelişinden önce de onların onun faziletini yansıttığını söyler. Bu, yorumcunun tasavvufî açıklamasıdır.

“Peygamberler arasında gelişi sonradır; fakat onların öncesinde de önde gelmiştir.”

“Hidayet alayında onlar onun önünde perdeydi; perdenin öne çıkmasında şaşılacak bir şey yoktur.”

“Din direğini eğriliğinden sonra doğrulttu; ondan sonra düzelttiği şey yeniden eğrilmedi.”

Ayderûs, önceki uzun rivayette Cebrâil’in Peygamber’e “Selâm sana ey ilk, ey son, ey bâtın, ey zâhir” demesinin bu manalara işaret ettiğini söyler. Medine’de Safî el-Kaşşâşî ile hocası eş-Şinnâvî’nin de karşısında Peygamber’e böyle selâm verdiğini aktarır. Nakil burada biter.