Salavat lafızları ve açıklamaları

Tenbihler

Birinci tenbih: Allah hakkında inanılması câiz olmayan anlamları vehmettiren müteşâbih lafızlar üzerine

Tenbihler

Birinci tenbih: Allah hakkında inanılması câiz olmayan anlamları vehmettiren müteşâbih lafızlar üzerine

Allâme İbn Âbidîn, ed-Dürrü’l-muhtâr üzerine hâşiyesinin yasak ve mübahlar kitabında şöyle demiştir:

‘Duada “Arşındaki izzetin bağlandığı yer hürmetine” demenin mekruh oluşuna benzer bir hükmün, nakledilen bazı salavatlar hakkında da söylenip söylenmeyeceği incelenmelidir. Çünkü bu ifade müteşâbihtir; yani zâhir anlamı Allah hakkında imkânsız olan türdendir. Meselâ, “Allah’ım! Muhammed’e ilminin ve hilminin sayısınca, rahmetinin sonuna kadar, kelimelerinin sayısınca ve Allah’ın kemalinin sayısınca salât eyle” ve benzeri lafızlar böyledir. Bunlar, tek bir sıfatın birden fazla oluşunu veya ilim gibi sıfatların taalluk ettiklerinin bir sonu bulunmasını vehmettirir. Özellikle, “İlminin kuşattığı ve işitmenin kapsadığı şeylerin sayısınca ve kelimelerinin sayısınca” gibi ifadeler bu kapsamdadır. Oysa O’nun ilminin, rahmetinin ve kelimelerinin sonu yoktur. Sayı sözü ve benzerleri ise bunun aksini vehmettirir.’

Allâme İbn Âbidîn şöyle demiştir: ‘Allâme el-Fâsî’nin Delâilü’l-hayrât şerhinde bu konunun incelendiğini gördüm. Şöyle demiştir:

Âlimler, doğru bir anlam kastedilerek bu tür lafızların kullanılmasının câiz olup olmadığında ihtilâf etmişlerdir. Bir grup âlim, Peygamber’e —sallallahu aleyhi ve sellem— salavat getirmek için bazı şekiller seçmiş ve bunların en üstün şekiller olduğunu söylemiştir. Şeyh Afîfüddin el-Yâfiî, Şeref el-Bârizî ve Bahâ el-Kattân bunlardandır. Bunu, Kattân’ın talebesi el-Makdisî de ondan nakletmiştir.’ Alıntı sona erdi.

İbn Âbidîn şöyle demiştir: ‘Ben derim ki: İmamlarımızın sözlerinin gereği, fakihin tercihine göre Peygamber’den —sallallahu aleyhi ve sellem— nakledilenler dışında bunları kullanmanın menedilmesidir. Bunu düşün. Allah en iyi bilendir.’ İfadesi burada sona erdi.

Bu mesele hakkında, halen Ezher Camii âlimlerinden olan muhakkik ve faziletli Şeyh Muhammed Bahît el-Mutîî’nin yazdığı bir risale gördüm. Ona ed-Derârî el-behiyye fî cevâzi’s-salâti alâ hayri’l-beriyye bi’s-sîgati’l-kemâliyye adını vermiştir. Aşağıdaki açıklamaları ondan aldım:

İbn Âbidîn’in yukarıdaki ifadesini naklettikten sonra şöyle demiştir —Allah onu korusun—: ‘Müteşâbihin hükmünü tek tek örneklerine uygulayabilmek için önce onun anlamını bilmemiz gerekir. Deriz ki: Müteşâbihin sözlük anlamı, zihnin ayırt etmekten âciz kalacağı derecede birbirine benzer olmaktır.

Bu sebeple insanın ne olduğunu belirleyemediği ve bilinmeyen şey, müteşâbih diye adlandırılmıştır. Yüce Allah, “Sığırlar bize birbirine benzer göründü” buyurmuştur.

Fahreddin er-Râzî’nin naklettiği üzere, muhakkiklerin çoğuna göre şeriat örfünde müteşâbih, mücmel ile müevvel arasındaki ortak noktadır.

Fahreddin şöyle demiştir: Mücmel ile müevvel, lafzın o anlama delâletinin râcih olmamasında ortaktır.

Mücmelde anlam râcih değildir; fakat mercûh da değildir.

Müevvelde ise anlam râcih değildir, mercûhtur; ancak tek başına delil bakımından değil.

İşte müteşâbih diye adlandırılan, bu ortak noktadır. Çünkü anlamanın gerçekleşmemesi her iki kısımda da vardır. Bunun müteşâbih diye adlandırıldığını açıklamıştık.

Bu adlandırma ya bilinmeyen bir şeyde olumsuzlama ile olumlamanın zihinde birbirine benzemesinden…

…yahut benzeşmenin bulunduğu şeyin bilinmemesinden dolayıdır.

Böylece sebebin adını sonuca verme yoluyla, bilinmeyen şeye müteşâbih denilmiştir.’ Alıntı sona erdi.

Müteşâbih bazen yaratılmışlar tarafından hiçbir şekilde bilinmez. Bu, Allah’ın bilgisini kendisine mahsus kıldığı şeydir. Hakkındaki görüşler içinde tercih edilen görüşe göre sûrelerin başındaki harfler bunun gibidir.

Bazen de kesin olarak bilinmez. Çünkü lafızdan bilinen anlam imkânsızdır; onun kastedilmiş olması doğru olmaz. Bu durumda doğru bir anlamın kastedildiği kesindir; fakat o anlamı belirleyecek bir karine yoktur. Bu son türe müşkil de denir. Yüce Allah’ın, “Oranın refah içinde yaşayanlarına emrettik; onlar da orada yoldan çıktılar” buyurması böyledir. Gerçek anlamının kastedilmesi doğru olmaz. Bunun delili, inkârcıların “Allah bize bunu emretti” sözüne cevap olarak buyurulan, “Şüphesiz Allah hayasızlığı emretmez” âyetidir. Öyleyse ilk âyeti hakiki anlamından, belirlenmemiş bir mecazi anlama çevirmek gerekir.

Açıkladığımıza, Fahreddin er-Râzî’nin müteşâbih konusunda selefin mezhebini tercih etmek için getirdiği delil işaret eder. Yani selef, halefin yolu olan te’vile gitmeyip, Allah’ı kendisine yaraşmayan zâhir anlamdan tenzih ederek anlamın belirlenmesini Yüce Allah’a havale eder. Râzî özetle şöyle demiştir: ‘Lafzın râcih bir anlamı bulunur da daha kuvvetli bir delil, bu zâhir anlamın kastedilmediğini gösterirse, Yüce Allah’ın muradının o hakikatin mecazi anlamlarından biri olduğunu biliriz. Mecazi anlamlar çoktur. Birini diğerine tercih etmek ancak dil bakımından tercih sebepleriyle olabilir. Bunlar ise zayıf bir zan dahi sağlamaz.’ Alıntı sona erdi.

Selefin yolunu tercih ettiren bir başka husus da şudur: Lafız, hakiki anlamından çevrildikten sonra bütün mecazi anlamlara elverişliyken, bunlardan birini Allah’ın muradı olarak belirleyip diğerlerini dışarıda bırakmak, O’nun sözünü muradı olmayabilecek bir anlama yüklemek bakımından O’na karşı büyük bir cürettir. Bu sebeple edep, lafzı imkânsız anlamından çevirmeyi ve kastedilen anlamın belirlenmesini şanı yüce Yaratıcı’ya havale etmeyi gerektirir. Bu açıktır.

Açıkladıklarımız sebebiyle âlimler, kesin nasla gelenler dışında müteşâbih lafızların Yüce Allah hakkında kullanılmasının câiz olmadığını; nasla gelenlerde ise te’vilin gerekli olduğunu söylemişlerdir.

Kesin nas ile kastettikleri, ümmetin nakledip kabul ettiği ve itirazsız olarak gereğince amel ettiği sahih hadisi de kapsar. Bunun delili, Allah’ın bütün güzel isimlerinin O’nun hakkında kullanılmasını câiz görmeleri ve neredeyse bunda birleşmeleridir. Oysa Sabûr ve Vâris gibi bazı isimler müteşâbih türündendir. Bu isimler hakkında gelen hadis, sahih olup ümmet tarafından kabul edilmiş ve itirazsız uygulanmış olsa da kesinlikle mütevâtir değildir.

Şüphesiz, sözü edilen salavatlardan nakledilenler de böyledir.

Bunların nakledilmiş, aktarılmış ve ümmetçe itirazsız uygulanmış olduğuna gelince: Efendim Mustafa el-Bekrî, el-Menhelü’l-azb’da şöyle demiştir:

‘Sonra Peygamber’e —sallallahu aleyhi ve sellem— yüz defa salavat getirir. Hangi lafızla olursa olsun yeterlidir; fakat şu lafızla olması daha uygundur:

Allah’ım! Efendimiz Muhammed’e ve âline, Allah’ın kemalinin sayısınca ve O’nun kemaline yaraşır şekilde salât, selâm ve bereket ihsan eyle. Çünkü merhum şeyhimiz Şeyh Ebü’l-Mevâhib el-Hanbelî el-Ba‘lî bize bunu okumak için icâzet vermiştir. Hayy ve Kayyûm tecelli edip cemalinden perdeleri açtıkça o da rahmete gark olsun; Yüce Allah ona rahmet eylesin. Bu lafız, babası Şeyh Abdülbâkī’nin sebetinde yer almaktadır. Şeyhimiz kendi meşyehası ve babasının sebeti için bize icâzet vermiştir. Babası da sebetinde, şeyhlerinden birinden, bunun her bir defasının on dört bin defaya karşılık olduğunu nakletmiştir.’ Alıntı sona erdi.

Seyyid el-Bekrî’nin —Allah ondan razı olsun— Hanefî imamlarının büyüklerinden olduğu şüphesizdir. Kendi devrinde ondan alan pek çok kişiye bunu telkin etmiş; onlar da itirazla karşılaşmadan kullanmışlardır. Seyyid el-Bekrî bunu, Hanbelî imamlarının büyüklerinden olan şeyhi Ebü’l-Mevâhib’den almıştır. Gördüğün gibi babasının sebetinde de zikredilmiştir; orada bulunmasına kimse itiraz etmemiştir. Şâfiî imamlarından olan Şeyhülislâm el-Hanefî de bunu Seyyid el-Bekrî’den almış, kullanmış ve kendi devrinde pek çok kişiye itirazla karşılaşmadan telkin etmiştir. Mâlikî imamlarının büyüklerinden Ebü’l-Berekât efendim Ahmed ed-Derdîr de —bereketleri yayılsın— bunu Şeyhülislâm el-Hanefî’den almış; devrinde âlimlerin arasında kullanıp pek çok kişiye telkin etmiş, kimse kendisine itiraz etmemiştir.

İmam Semerkandî, Tenbîhü’l-gāfilîn adlı kitabında şöyle demiştir: ‘Güvenilir bir kişi bize kendi isnadıyla Dahhâk’tan, o da İbn Abbas’tan —Allah ikisinden razı olsun— nakletti:

İsrâfil —aleyhisselâm— Peygamber’e —sallallahu aleyhi ve sellem— geldi ve şöyle dedi: Ey Muhammed! De ki: Allah’ı tenzih ederim. Hamd Allah’a mahsustur. Yüce ve büyük Allah’tan başka ilâh yoktur; Yüce Allah’ın bildiklerinin sayısınca ve bildiklerinin ağırlığınca.’ Alıntı sona erdi.

Delâilü’l-hayrât’ta bulunan ve yukarıda anılan ifadelerin birçoğunu içeren salavat lafızları, insanların, özellikle ilmiyle amel eden âlimlerin bunlara yönelişiyle birlikte, sayılamayacak kadar çoktur. Bütün beldelerde selef ve haleften bu imamların asırlar ve nesiller boyunca bu salavat ve zikir lafızlarına yönelmeleri ve onları kullanmaları; âlimlerin mevcut olmasına ve bidatleri engellemekteki büyük titizliklerine rağmen hiç kimseden bunlara itiraz nakledilmemiş olması, bunların Peygamber’den —sallallahu aleyhi ve sellem— geldiğine ve ümmet tarafından kabul edildiğine açık bir delildir. Öyleyse müteşâbih oldukları varsayılsa bile te’vil edilerek, lafız imkânsız anlamından çevrilip doğru bir anlama hamledilerek kullanılmaları câizdir.

Bu sebeple efendim Ali Vefâ —Allah ondan razı olsun— el-Minahu’l-ilâhiyye şerhinde, Seyyid el-Bekrî’nin şu sözü hakkında şöyle demiştir. (Bu Ali Vefâ’yı işitmedim. Şüphesiz o, meşhur Şâzelî Ali Vefâ b. Muhammed Vefâ’dan başkasıdır; çünkü o zât Seyyid el-Bekrî’den yüzlerce yıl önce yaşamıştır. Allah hepsinden razı olsun.) Seyyid el-Bekrî’nin sözü şöyledir:

‘Sonra şöyle der: Allah’ım! Efendimiz Muhammed’e ve âline, Allah’ın kemalinin sayısınca ve O’nun kemaline yaraşır şekilde salât, selâm ve bereket ihsan eyle.’

Yani: Kemalinin sonu olmadığı gibi, adı geçenlere edeceğin salâtı ve beraberindekileri de sonsuz kıl. Alıntı sona erdi.

Sücâî, efendim Ahmed Zerrûk’un vazifesine yazdığı şerhte, ‘Allah’ım! Kulun, peygamberin ve resulün olan ümmî peygamber efendimiz Muhammed’e, âline ve ashabına, ilminin kuşattıklarının sayısınca salât ve pek çok selâm eyle’ sözü hakkında şöyle demiştir:

Yani bütün yaratılmışların yahut Levh-i Mahfûz’da bulunanların sayısınca.

İbnü’t-Tilimsânî, ‘Allah’ım! Efendimiz Muhammed’e Allah’ın yaratıklarının sayısınca salât ve selâm eyle’ diyen kimseye, o sayı kadar ecir yazılacağı görüşünü benimsemiştir. Alıntı sona erdi.

Bütün bunların sonucu şudur: ‘Allah’ın kemalinin sayısınca’ gibi bir söz, hakiki anlamının imkânsız oluşu, nakledilmiş bulunması ve ümmetçe kabul edilmiş olması sebebiyle, kastedilmesi doğru olan mecazi bir anlama hamledilir. Kullanılmasında ne tahrîmen ne de tenzîhen mekruhluk vardır. Aksine, bunda ecir ve sevabın artması söz konusudur.

Üstelik önceki açıklamalarımızdan öğrendiğin üzere müteşâbih…

…ya anlamı bütünüyle bilinmeyen, Allah’ın bilgisini kendisine mahsus kıldığı şeydir. Sözü edilen lafızların kesinlikle bu türden olmadığı açıktır.

…yahut hakiki anlamı bilinen, ancak bu anlamın lafızla kastedilmiş olması imkânsız olan şeydir. Bu durumda kastedilmesi doğru olan mecazi bir anlama hamledilir. Sözü edilen lafızlar hakkında en fazla, bu türden oldukları düşünülebilir. Bununla birlikte, ‘Allah’ın kemalinin sayısınca’ gibi ifadelerin esasen müteşâbih türünden olduğu da kabul edilmez. Çünkü hakiki anlamının imkânsız olduğu varsayılsa bile, mecazi anlamın kastedildiğini gösteren bir karine vardır. Bu karine, terkibin kendisinde sözle ifade edilmiştir; ayrı bir delil değildir. Böyle bir karine varken, lafızdan ilk anlaşılan ve râcih olan anlam mecazi anlam olur.

Müteşâbihte anlamın râcih olmadığını, daha önce aktarıldığı gibi daima gayri râcih bulunduğunu biliyorsun. Bu durumda üzerinde konuştuğumuz ifade muhkem türünden olur; lafız, karinenin gösterdiği mecazi anlamında kullanılmıştır. Mecaz kullanımında esasen bir yasaklama yoktur.

‘Kemalinin sayısınca’ ve ‘İlminin kuşattıklarının sayısınca’ gibi sözlerde karine nerededir, dersen…

Derim ki: Kemalin ve ilmin Yüce Allah’a izafe edilmesi, sayı ile kastedilenin sonu olmayan çokluk olduğunu gösterir. Bunun gerekçesi, ilmin taalluk ettiği şeylerin sonsuzluğu ve kemalin sonluluğudur. Böylece bu izafet, çoklukta mübalağanın kastedildiğini açıkça gösteren sözlü bir karine olur.

Ardından şöyle demiştir: Şunu da söyleyebiliriz: Sayı lafzının, lafzı itibarıyla bir kavramı vardır. Bu kavrama göre, sonu olmayan bütün sayı mertebeleri için kullanılır. Dolayısıyla esasen bir son yahut sayılıp kuşatılma gerektirmez. Fakat bu kavramın altına giren on ve yirmi gibi mertebeleri vardır. Bu mertebelerin her birine de tümel sayı kavramının altına girmesi ve onun fertlerinden biri olması bakımından sayı denir. Bu mertebelerin her biri kuşatılmayı, sayılmayı ve bir sonu gerektirir; on lafzı gibi hususî bir lafızla ifade edilir. Sayının sonluluk ve sayılıp kuşatılma gerektirdiği konusundaki karışıklık buradan doğmuştur. Oysa akılla incelendiğinde durum böyle değildir.

Ardından şöyle demiştir: Allâme İbn Âbidîn, Kemâliyye lafzı gibi, Delâilü’l-hayrât’ta ve bütün beldelerde âlimlerin huzurunda itirazsız kullanılan naklî zikir kitaplarında bulunan, Peygamber’den —sallallahu aleyhi ve sellem— geldiği bilinen lafızların yasak olduğuna kesin hükmetmemiştir. Çünkü adı geçen allâme —Yüce Allah ona rahmet eylesin— sözünde Peygamber’den —sallallahu aleyhi ve sellem— gelenleri istisna etmiştir. Kemâliyye lafzı da daha önce nakledildiği üzere gelmiştir.

Nitekim Kur’ân-ı Kerîm’de de ilim lafzının mâlum, yani bilinen şey anlamında kullanıldığı vardır. Yüce Allah, ‘O’nun ilminden hiçbir şeyi kuşatamazlar’ buyurmuştur. Râzî’nin et-Tefsîrü’l-kebîr’inde açıklandığı üzere bu, O’nun bildiklerinden demektir. Dolayısıyla ‘Allah’ım! Efendimiz Muhammed’e ve âline, O’nun ilminin sayısınca salât, selâm ve bereket ihsan eyle’ gibi bir ifadede esasen mekruhluk yoktur.

Bu da ilim lafzının mâlum, yani bilinen şey anlamında kullanıldığına dair nas bulunduğu içindir. Kullanımın câiz olması için ifadenin aynısının gelmiş olması şart değildir; o tür kullanımın gelmiş olması yeterlidir.

Kastedilen anlamı gösteren karineyle birlikte mecaz yoluyla bile olsa, her lafzın kullanılmasının câizliği o belirli lafızla gelen bir nassa bağlı olsaydı, dinde güçlük doğar ve alan daralırdı. Oysa kesin nasla güçlük bizden kaldırılmıştır. Yüce Allah, ‘Dinde üzerinize hiçbir güçlük yüklemedi’ buyurmuştur. Hadiste de, ‘Din kolaylıktır; onda zorluk yoktur. Dinle güç yarışına giren hiç kimse yoktur ki din ona galip gelmesin’ denilmiştir.

Bu konudaki sözün özeti şudur: Güvenilir kimselerin büyüklerden rivayet ettiği, önceki ve sonraki salih âlimlerin uyguladığı virdlerde kullanımı nakledilmiş ve mütevâtir olarak aktarılmış Kemâliyye salavatının ve benzerlerinin hakikati itibarıyla câiz oluşunda şüphe yoktur. Kullanılması nakledilmiş olmasına bağlı bulunan müteşâbih türünden oldukları kabul edilse bile, bu durumda nakledilmiş oldukları kesin olduğundan hüküm yine böyledir.

Bunda şüphe etmek, ilgili naslarını bizzat görmediğimiz fıkhî hükümlerde imamların nakline güvenmemeye yol açar. Üstelik, meselâ ‘kemalinin sayısınca’ lafzının, kullanılmasının câizliği nakledilmiş olmasına bağlı müteşâbih türünden olduğunu kabul etmiyoruz.

Çünkü ya sayı lafzının kavramı, sonu bulunmayan ve sayılıp kuşatılamayan bütün mertebeleri kapsar…

…yahut bu ifade, sözlü karineyle mercûh değil râcih olan bir mecaz yoluyla, sonu olmayan çokluğa hamledilir.

Öyleyse sana sunduğumu al, Allah’a dayan; müftüler sana fetva verse de kalbine danış. Çünkü helâl açıktır, haram da açıktır. Kemâliyye lafzıyla Peygamber’e —sallallahu aleyhi ve sellem— çokça salavat getir. Umulur ki Resul’ün —sallallahu aleyhi ve sellem— kapısından, Yüce Rabbin huzuruna erişmenin ve girmenin kemaline ulaşırsın. Anılan risaleden nakletmeyi seçtiğim kısım burada sona erdi.

İbn Âbidîn, Fâsî’nin Delâil şerhindeki ifadesini eksiksiz nakletmediği için, burada onu ve bu konuyla ilgili diğer ifadelerini aktarmak istedim.

Fâsî —Yüce Allah ona rahmet eylesin— Delâil’deki ‘Muhammed’e, yarattıklarının ve yaratacaklarının, ilminin kuşattıklarının sayısınca ve bunların katları kadar salât eyle’ sözü üzerine şöyle demiştir: ‘İlminin kuşattığı’ ile kastedilen, yarattığın ve varlık alanına çıkardığın şeyler yahut daha önce anılan yaratılmışlardır. Yahut Allah’ın ilminden Levh-i Mahfûz’da bulunanlar kastedilmiştir. Talepte mübalağa yoluyla söylenmiş olması da mümkündür. İfadenin genelliği üzere bırakılmayıp tahsis edilmesine ihtiyaç duyulmasının sebebi, bunun mümkün olmamasıdır. Çünkü ilmin kuşattıklarında sayı söz konusu olamaz. Dolayısıyla aklen mümkün olma kaidesine uyması için tahsis edilmesi gerekir. Burada tahsis eden akıldır. Yüce Allah’ın ‘De ki: Allah her şeyin yaratıcısıdır’ sözü de böyledir. Akıl bu genelliği tahsis eder; çünkü O’nun kendi zâtını ve sıfatlarını yaratmadığını akılla zorunlu olarak biliriz. O hâlde kastedilen, bu ikisinin dışındakilerdir.

Âlimler, yanlış anlam vehmettiren bir lafzın, o yanılgıya düşmeyen kimse tarafından kullanılması; yahut te’vili kolay ve hangi anlama alınacağı açık olması; yahut kullanımın yalnız doğru bir anlama tahsis edilmiş bulunması hâlinde kullanımının câiz olup olmadığında ihtilâf etmişlerdir.

Bir grup âlim, Peygamber’e —sallallahu aleyhi ve sellem— salavat getirmek için bazı şekiller seçmiştir. Bunlar, müellifin ‘ilminin sayısınca’ ve ‘ilminin kuşattıklarının sayısınca’ ifadelerinin benzerlerini de içerir. Bu âlimler, bunların en üstün şekiller olduğunu söylemişlerdir. Şeyh Afîfüddin el-Yâfiî, Şeref el-Bârizî ve Bahâ İbnü’l-Attâr bunlardandır. Talebesi el-Makdisî de bunu ondan nakletmiştir. Allah onlara rahmet eylesin ve onlardan razı olsun. Alıntı sona erdi.

Ardından bir sayfa sonra, Delâil’deki ‘Allah’ım! Onlara, bütün yaratıklarının kendilerine getirdiği salâttan, senin bütün yaratıklarına üstünlüğün gibi üstün olan bir salât eyle’ sözü hakkında şöyle demiştir: ‘Bu durumda Yüce Allah’ın salâtının onların salâtına üstünlüğü, kendisinin onlara üstünlüğüne karşılık gelir. Çünkü iki fiil arasındaki üstünlüğün nispeti, iki fâil arasındaki üstünlüğün nispeti kadardır. Hakikatte ise aralarında hiçbir nispet yoktur. Ayrıca onların salâtı da ancak O’nun fiili ve yaratmasıdır. Burada gerçek bir benzetme kastedilmemiştir. Çünkü sonradan meydana gelmiş bir şeyin başka bir sonradan meydana gelmiş şeye üstünlüğünün, Kadîm’in hâdise üstünlüğü gibi olması imkânsızdır. Kastedilen yalnızca üstünlüğü mübalağayla anlatmak ve iki mertebe arasındaki en ileri sınırına ulaşmış tam farkı tasvir etmektir.’ Alıntı sona erdi.

Bundan yaklaşık bir yaprak önce de ‘Allah efendimiz Muhammed’e, yaratıklarının sayısınca, zâtının rızası miktarınca, arşının ağırlığınca ve kelimelerinin mürekkebi miktarınca salât eylesin’ sözü hakkında şöyle demiştir:

Süyûtî, ed-Dürrü’n-nesîr fî telhîsi Nihâyeti İbni’l-Esîr’de şöyle demiştir: Yani onların sayısı kadar. Bir görüşe göre, ölçü, tartı, sayı yahut benzeri kuşatma ve takdir yollarından biriyle çokluk bakımından onlara denk düşen miktar demektir. Bu, yaklaştırmayı amaçlayan bir temsildir. Çünkü söz, hacim ölçüsü ve tartıyla değil, sayıyla ifade edilir. Midâd, meded gibi bir mastardır; bir şeyin kendisiyle çoğaltılıp artırıldığı şeydir.

Hattâbî şöyle demiştir: Bu, meded gibi bir mastardır. ‘Bir şeyi artırdım’ denirken medd, meded ve midâd lafızları kullanılır.

Seleme’nin Ferrâ’dan rivayetine göre Hârisî şöyle demiştir: Müdd kelimesini midâd şeklinde çoğul yaparlar.

Bu yoruma göre anlamı, ölçü kabı ve ölçüttür.

Şöyle demiştir: Yüce Allah’ın kelimeleri bir sona erişmez; sınırlandırılamaz ve bir sayıyla kuşatılamaz. Ancak çokluğu ve bolluğu göstermek için bunlarla misal verilmiştir.

Bir görüşe göre de bununla, o zikir karşılığındaki ecrin kastedilmiş olması mümkündür.

Allah’ın kelimelerine gelince: İmam Fahreddin, bizim âlimlerimize göre bunlardan kastedilenin, Yüce Allah’ın ilminin taalluk ettiklerine delâlet eden lafızlar olduğunu söylemiştir.

Bir görüşe göre ise bunlar, O’nun hikmetlerine ve hayret verici eserlerine delâlet eden lafızlardır. Fâsî’nin sözü burada sona erdi. Allah ona rahmet eylesin.

Bu eseri derleyen fakir Yûsuf en-Nebhânî —Allah onu affetsin— der ki: Allâme İbn Âbidîn’in, fakihin tercihine göre Peygamber’den —sallallahu aleyhi ve sellem— gelenler dışında mezhep imamlarının sözlerinin gereğinin yasaklama olduğu yönündeki sözüyle, buna cevaz veren söz şöyle uzlaştırılabilir:

Yasaklama, yanlış anlamı kuvvetle vehmettiren lafızlar hakkındadır. Salavat getirenin ‘Yüce Allah’ın zâtının azameti ölçüsünde’, ‘Allah’ın kemalinin sayısınca’ yahut ‘Senin bütün yaratıklarına üstünlüğün gibi, bütün yaratıkların ona getirdiği salâtı artırarak aşan ve ondan üstün olan bir salât’ demesi gibi. Şiddetli yanlış anlam vehmi içeren benzer ifadeler de böyledir.

Cevaz ise bunların dışındaki ifadeler hakkındadır. Meselâ salavat getirenin, ‘Allah’ım! Efendimiz Muhammed’e, Allah’ın ilminde bulunanların ve Allah’ın bildiklerinin sayısınca, kelimelerinin mürekkebi miktarınca salât eyle’ demesi gibi. Şüphesiz bunlar, ne kadar çok olursa olsun sonu bulunan yaratıklarına hamledilir. Üstelik maksat, ‘Allah’ın bildiklerinin sonu yoktur; çünkü ilmi hem kadîme hem hâdise taalluk eder’ denilmesine yol açacak, sonlu gerçek bir sayı değil, çokluktur. Ayrıca ‘kelimelerinin mürekkebi miktarınca’ ifadesi, Peygamber’in —sallallahu aleyhi ve sellem— müminlerin annesi Cüveyriye’ye —Allah ondan razı olsun— öğrettiği tesbih lafzında hadis olarak gelmiştir: ‘Allah’ı hamdiyle tenzih ederim; yaratıklarının sayısınca, zâtının rızası miktarınca, arşının ağırlığınca ve kelimelerinin mürekkebi miktarınca.’ Dolayısıyla ondan —sallallahu aleyhi ve sellem— gelen bu tür lafızların kullanılması ittifakla câizdir.

Görünen odur ki —Allah en iyi bilendir— yanlış anlamı kuvvetle vehmettiren ilk lafızlar, müelliflerinden hâlin kendilerine galip olduğu sırada çıkmış; bu yüzden Hak Teâlâ’nın yüce ve mukaddes zâtı hakkında içerdiği kuvvetli yanlış anlam vehmini dikkate alamamışlardır. Yoksa onlar —Allah hepsinden razı olsun— Allah’a karşı insanların en edeplileri; O’nun hakkında hangi lafız ve anlamları kullanmanın câiz, hangilerinin imkânsız olduğunu en iyi bilenleri; O’nu kendisine yaraşmayan her şeyden en çok tenzih edenleridir. Bununla beraber esas alınacak olan, ifadelerin zâhirleri değil, doğru maksatlarıdır. Onlar bu salavatlarla, miktarı belirlenemeyen ve sonuna varılamayan, kemalin en ileri derecesinde bir salâtı kastetmişlerdir. Bunu neye benzeteceklerine baktıklarında, bütün sıfat ve zâtlar arasında, bütün kemallerle nitelenen Yüce Allah’ın zâtından başka azameti ve kemali sonsuz bir şey bulamamışlardır.

Buna göre, onların Peygamber’e —sallallahu aleyhi ve sellem— bu şekillerde salavat getirmeleri, bu beliğ lafızlarla Hak Sübhânehû ve Teâlâ’yı yüceltmeyi de içermektedir.

Onlara uymak ve onlardan nakledilen bu lafızlarla, bu anlamı gözeterek ve bu niyetle Peygamber’e —sallallahu aleyhi ve sellem— salavat getirmek isteyenin yaptığı güzeldir. Bu lafızların Hak Teâlâ hakkında gerekli olan kâmil tenzihe aykırılık vehmettirdiğini ve bunun tersini düşündürdüğünü görüp içinde bir tereddüt duyan kimse ise bunlardan kaçınsın; böyle bir durum içermeyen şekillerle Peygamber’e —sallallahu aleyhi ve sellem— salavat getirsin. Allah hakkı söyler ve yolu gösterir. Allah’ın benim yetersiz zihnime açtığı budur. Doğru olmasını umarım. Hamd âlemlerin Rabbi Allah’a mahsustur.

Kitabı aktaranın açıklaması

Abdullah b. Ömer’den —Allah ikisinden razı olsun— rivayete göre Resûlullah —sallallahu aleyhi ve sellem— onlara şöyle anlatmıştır: ‘Allah’ın kullarından biri, “Rabbim! Zâtının celâline ve saltanatının büyüklüğüne yaraşır şekilde hamd sanadır” dedi. Bu söz iki meleğe ağır geldi —onları âciz bıraktı—; onu nasıl yazacaklarını bilemediler. Göğe çıkıp, “Rabbimiz! Kulun, nasıl yazacağımızı bilmediğimiz bir söz söyledi” dediler. Aziz ve celîl Allah, kulunun ne söylediğini en iyi bilen olduğu hâlde, “Kulum ne dedi?” buyurdu. Melekler, “Rabbimiz! Şöyle dedi:

Rabbim! Zâtının celâline ve saltanatının büyüklüğüne yaraşır şekilde hamd sanadır” dediler. Aziz ve celîl Allah ikisine —yani meleklere—, “Kulumun söylediği gibi yazın; sonunda bana kavuştuğunda onu bu sözüyle ben mükâfatlandırayım” buyurdu.’ Ahmed ve İbn Mâce rivayet etmiştir; râvileri güvenilirdir.

Zevâid’de şöyle denilmiştir: ‘İsnadında Kudâme b. İbrâhim vardır; İbn Hibbân onu es-Sikāt’ta zikretmiştir. Sadaka b. Beşîr de vardır; onu cerheden veya güvenilir sayan birini görmedim. İsnadın kalan râvileri güvenilirdir.’

Münzirî şöyle demiştir: ‘İsnadı muttasıldır, râvileri güvenilirdir. Ancak Ömerîlerin mevlâsı Sadaka b. Beşîr hakkında şu anda cerh yahut adalet bilgisi hatırlamıyorum.’

Ben derim ki —Allah ve resulü en iyi bilendir—: Bu hadise göre İbn Âbidîn’in söylediği yasaklamaya yer yoktur. Çünkü O’nun vechinin celâline neyin yaraşacağını O’ndan başkası bilmez; kadrini yalnız Allah bilir. Saltanatının büyüklüğüne yaraşan da böyledir. Buna göre, bu hadise kıyasla, Allah’ın kemalini, kemalinin sayısını, ilminin kuşattıklarını ve benzerlerini içeren lafızların gelmesinde de yasak bulunmaz. Çünkü Yüce Allah hadiste meleklerine onu olduğu gibi yazmalarını söylemiş, kulunu buna karşılık ecirle mükâfatlandıracağını bildirmiştir. Bu sözler, ecrini yazmakta melekleri âciz bırakmıştır. Rablerine ne yapacaklarını arz ettiklerinde Sübhânehû şöyle buyurmuştur: ‘Arşımın altında, onu sahifeleriyle birlikte dürüp arşımın altına koyun.’ Böylece onun sevapları kıyamet gününe kadar kalır.

Mantıken sorulacak soru şudur: Bu sözler melekleri neden âciz bıraktı?

Mantıki cevap şudur: Çünkü bunlar Allah’ın vechinin celâli ve saltanatının büyüklüğüyle ilgilidir; melekler bunlar hakkında bir şey bilmediklerinden şaşırmışlardır. Şaşkınlıkları, Yüce Allah’ın onlara sözleri olduğu gibi yazmalarını bildirmesiyle giderilmiştir. Bunun karşılığındaki ecri âhirette vermeyi kendisi üstlenmiştir.

Allah en yücedir ve muradını en iyi bilendir.

İkinci tenbih: Peygamber’den nakledilen salavat lafızlarıyla diğerlerinin sevabı; hangisinin sevabının daha çok olduğu üzerine

İkinci tenbih: Peygamber’den nakledilen salavat lafızlarıyla diğerlerinin sevabı; hangisinin sevabının daha çok olduğu üzerine

Bil ki bu bâbda zikrettiğim salavatların bir kısmı Peygamber’den —sallallahu aleyhi ve sellem— nakledilmiştir. Bir kısmı ise ondan nakledilmeyip bazı sahâbîlerden ve onlardan sonra gelen kerem sahibi velîler ve büyük âlimlerden rivayet edilmiştir.

Hâfız Sehâvî, el-Kavlü’l-bedî‘de Hâfız İbn Müsdî’den naklen şöyle demiştir: ‘Peygamber’e —sallallahu aleyhi ve sellem— salavatın nasıl getirileceğine dair çok sayıda hadis rivayet edilmiştir. Sahâbeden ve sonrakilerden bir grup, bu konuda yalnız nasla belirlenmiş lafızlarla sınırlı kalınmayacağı görüşünü benimsemiştir. Allah’ın ifade kabiliyeti verdiği kimsenin, onun —sallallahu aleyhi ve sellem— şerefinin kemalini ve hürmetinin büyüklüğünü anlatan anlamları, yapısı fasih ve anlamı açık lafızlarla dile getirmesinde genişlik vardır. İbn Mes‘ûd’un —Allah ondan razı olsun— şu sözünü delil getirmişlerdir: Peygamberinize güzel salavat getirin; bilemezsiniz, belki bu ona arz edilir.’ Alıntı sona erdi.

Allâme Fâsî, Delâil şerhinde şöyle demiştir: ‘Hattâb dedi ki: Kadı Ebû Bekir İbnü’l-Arabî, el-Âriza’da meseleyi açıkça ifade ederek şöyle demiştir:

Peygamber’in —sallallahu aleyhi ve sellem— “Bana bir defa salavat getirene Allah on defa salât eder” sözü, “Resûlullah —sallallahu aleyhi ve sellem— şöyle idi…” diyen kimse hakkında değildir. Bu, ancak yukarıda açıkladığımız üzere ona salât ve selâm getiren kimse hakkındadır.’ Alıntı sona erdi.

Şöyle demiştir: ‘Sehâvî, Hâtime’de, anılan lafızla da sevap elde edileceğine işaret eden çok sayıda rüya zikretmiştir.’ Bunlar ve başkaları, bu kitabın letâif bâbında daha önce geçmiştir.

Şöyle demiştir: ‘Şeyh Zerrûk’un el-Vağlîsiyye şerhinde de İbnü’l-Arabî’nin, “Ondan —aleyhissalâtü vesselâm— rivayet edilen bir lafız dışında yeterli olmaz” dediği nakledilir.’

Şöyle demiştir: ‘Şeyh Takıyyüddin es-Sübkî de İbnü’l-Arabî’ninkine benzer bir yol tutup şöyle demiştir: Peygamber’e —sallallahu aleyhi ve sellem— salavat getirmenin en güzel şekli, teşehhütte kendisinden nakledilen şekildir. Onu söyleyen, kesin olarak ona salavat getirmiş ve salavat hadislerinde bildirilen karşılığı kesin olarak elde etmiş olur. Başka bir lafız söyleyen ise istenen salavatı yerine getirip getirmediğinde şüphe içindedir. Çünkü onlar, “Sana nasıl salavat getirelim?” diye sordular; o da, “Allah’ım! Salât eyle, deyin” buyurdu. Böylece onların kendisine salavat getirmesini bu şekilde belirledi.’ Alıntı sona erdi.

Nevevî ve başkaları da dualarda ve zikirlerde ondan —sallallahu aleyhi ve sellem— gelen lafızlara bağlı kalmayı müstehap görmüşlerdir. Nevevî şöyle demiştir:

‘Peygamber’e —sallallahu aleyhi ve sellem— salavat da böyledir; bu, daha uygun ve daha faziletli olan yolu seçmek bakımındandır.’ Alıntı sona erdi.

Başkaları ise bu konuda genişlik tanımıştır. Çünkü emredilen şekle dair rivayetler farklı ve çeşitlidir. Rivayet yollarında, onun —sallallahu aleyhi ve sellem— sıfatları arasında nübüvvet, ümmîlik, kulluk ve risaletin; onunla birlikte salavat getirilenler arasında âlin, zürriyetin ve çocukların zikredilmesinde fazlalık ve eksiklikler vardır. Sahâbeden ve selef-i sâlihînden nakledilen salavat lafızları da kendisinden gelen şekillerden farklıdır. Hadisçi, fakih ve diğer müelliflerin kitaplarında ona “sallallahu aleyhi ve sellem”, “aleyhissalâtü vesselâm” gibi kısa şekillerle salavat getirmekte birleşmeleri de neredeyse bu konuda ifade genişliğine dair icmâ ve tevâtür sayılacak derecededir.

Şöyle demiştir: ‘Peygamber’e —sallallahu aleyhi ve sellem— salavat getirmenin en üstün şekli hakkında pek çok görüşle ihtilâf edilmiştir.’

Şeyh Mecdüddin eş-Şîrâzî şöyle demiştir: ‘Bütün bunlar, ekleme ve çıkarma bakımından bu konuda genişlik bulunduğuna delildir. Üstün ve en kâmil olan ise onun —sallallahu aleyhi ve sellem— bize öğrettiğidir.’ Delâil şerhinin ifadesi burada sona erdi.

Nüzülü’l-ebrâr müellifi şöyle demiştir: ‘Bazı büyük âlimler, tâbi olma ile yapılan itaatin az olsa bile, tâbi olmadan yapılan çok itaattan üstün olduğunu söylemiştir. Bunun delili Yüce Allah’ın şu sözüdür: “De ki: Allah’ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin ve günahlarınızı bağışlasın. Allah çok bağışlayan, çok merhamet edendir.” Bu yüzden sahâbe —Allah onlardan razı olsun— “Ona salât edin ve selâm verin” emrini işittiklerinde, kendilerinden sonra gelen hiç kimsenin bir kısmında dahi kendilerine erişemeyeceği fesahat, belâgat ve makam bilgisine sahip olmalarına rağmen, kendi başlarına salavat lafızları oluşturmakla yetinmemişlerdir. Resûlullah’a —sallallahu aleyhi ve sellem— salavatın şeklini sormuşlardır. Bu konuda yirmi kadar rivayet gelmiştir. Aziz ve celîl Allah’ı seven, peygamberinin sünnetine uyan kimse, bunları yahut bunların bir kısmını bırakıp tâbiînden ve sonrakilerden bir grubun oluşturduğu lafızlara hiçbir zaman yönelmez. Çünkü bunlar, salavatın şeklini Resûlullah’tan öğrenen sahâbîlerden herhangi birinin mertebesine erişemezler. Bununla birlikte hangi salavatla olursa olsun salavat getirenin sevabının büyüklüğünde şüphe yoktur.’

Sonra şöyle demiştir: ‘Bazıları bu konuda geniş davranmış; Rûhu’l-beyân’da, Şeyh Sa‘düddin el-Hamevî’den nakledildiği üzere, salavatların dört bin, bir rivayette on iki bin çeşit olduğu söylenmiştir. Bunların her biri, doğu ve batı ehlinden bir topluluğun, kendileriyle aralarında buldukları uygunluk bağına, onda kavradıkları hususiyet ve faydalara göre tercih ettiği lafızdır.’ Alıntı sona erdi.

Ardından el-Fethu’r-Rabbânî adlı kitaptan aynen şunu nakletmiştir: ‘Bir kimsenin “Allah’ım! Muhammed’e ve Muhammed’in âline salât ve selâm eyle” demesi, sahih hadislerin genel hükmüne giren bir salavattır. Bunu yapan, genel olarak salavat getirmeye karşılık bildirilen sevaba hak kazanır. Bunun şartı, getirdiği salavatın şeklinin ondan —sallallahu aleyhi ve sellem— sabit olması değildir. Dikkate alınan, emredilen salât adının buna doğru olarak verilmesidir. Öğretilmiş şekille gelen salavat daha tam, daha kâmil ve daha faziletli olsa da bundan, diğer salavatların onun salavat getirene belirlediği ve teşvik ettiği ecirlerin kapsamına girmeyeceği sonucu çıkmaz. Özetle genel teşvikler, salavatın genel şekilleri için de geçerlidir. Anılan salavat, bu fertlerden ve şekillerden biridir. Allah’ın, ondan öğretim yoluyla sabit olmuş salavatlardan birini okuyan kula, başka bir lafızla salavat getirene yazdığından daha fazla sevap yazmasına engel yoktur. Fakat bu fazlalık, salât adı verilebilen bir şeyi —meselâ sorulan şekli— yapmakla, üzerine fazlalık eklenen asıl sevaba hak kazanılmasına engel değildir.’

Nesâî’nin Enes’ten rivayet ettiği hadiste, ‘Bana bir defa salavat getirene Allah on defa salât eder…’ denilmiştir. Hadis bu şekilde devam eder.

Nesâî’nin Ebû Talha’dan rivayet ettiği hadiste de, ‘…ona on defa salât, on defa selâm etmem dışında…’ ifadesi yer alır.

Tirmizî’nin İbn Mes‘ûd’dan rivayetinde, ‘İnsanlar içinde bana en yakın olan, bana en çok salavat getirendir’ denilmiştir.

Şüphesiz sorulan salavatı yerine getiren kimseye salavat getiren denilir. Dolayısıyla Allah’ın kendisine salât etmesi, hatalarının silinmesi, derecelerinin yükseltilmesi ve kıyamet günü Peygamber’e —sallallahu aleyhi ve sellem— yakınlığı bakımından zikredilen karşılıklara hak kazanır. Çünkü Peygamber, âyette anılan genel salavatı yerine getirenin bunlara hak kazanacağını bize bildirmiştir. Yapılan salavat, bize öğrettiği salavattır.

Âyette ve hadislerde genel olarak zikredilen salâtın anlamı, açıklamaya ihtiyaç duyacak derecede mücmel değildir. Anılan salavat şeklini yapmanın daha uygun olması da genel salavatın belirtilen miktara hak kazanmaktan eksik kalmasını gerektirmez. Bunun en ileri sonucu, ona uyma meziyeti ve Mustafâ’ya ait lafızla teberrük hususiyeti sebebiyle, o şekli yerine getirenin belirtilen ecir üzerine ilâve bir ecre hak kazanmasıdır. Alıntı sona erdi.

Bunlardan sonra şöyle demiştir: ‘Önceki açıklamalar, Peygamber’e —sallallahu aleyhi ve sellem— ister nakledilmiş ister başka bir salavat lafzıyla salavat getirenin, sahih hadislerde bildirilen vaat edilmiş ecre hak kazandığını gösterir. Meselâ Delâilü’l-hayrât’ı, Şifâü’l-eskām’ı yahut derlenmiş diğer salavat kitaplarını okuyan da bu ecre hak kazanır. Ancak bunlarda bulunan, “Allah’ın arşının kandili” demeleri gibi, nas gelmemiş bir anlama yol açan bazı lafızlardan sakınmak gerekir. Müellifinin, uydurmalar dışında sahih, hasen ve zayıf hadislerdeki salavat lafızlarını topladığı kitaba gelince: Bunları okumak belirtilen ecri gerektirir; bunda esasen itiraz edilecek bir husus yoktur. Her hâlükârda daha çok ecir, sıhhati sabit olanda; ardından sırasıyla daha sağlam olanlardadır.’ Alıntı sona erdi.

Bu eseri derleyen fakir Yûsuf en-Nebhânî —Allah onu affetsin— der ki: Bazı âlimlerin, büyüklerimiz olan sûfîlerin tertip ettiği salavat lafızlarına şöyle itiraz ettiğini işittim: ‘İnsan, Peygamber’den —sallallahu aleyhi ve sellem— gelen lafızlarla salavat getirmeyi nasıl bırakır da başkasının tertip ettiği bu lafızlarla salavat getirir?’

Ona şöyle dedim: Şüphesiz ondan —sallallahu aleyhi ve sellem— gelen lafızlarla salavat getirmek, başka lafızlarla getirmekten üstündür.

Ancak efendimiz Ali ve İbn Mes‘ûd —Allah ikisinden razı olsun— gibi bazı sahâbîlerden; Zeynelâbidîn gibi bazı tâbiîlerden ve onlardan sonra gelen ârif velîlerle ilmiyle amel eden âlimlerden gelen salavatlar, salavat getirmenin yanı sıra, lafızlarında onu niteledikleri güzel ve yüce vasıflarla onu övmeyi, yüceltmeyi ve ona hürmet göstermeyi de içerir. Bu vasıflar, ondan nakledilen şekillerde bulunmaz. Çünkü o —sallallahu aleyhi ve sellem— hayâ ve tevazuundaki büyüklük sebebiyle bunlarda güzel vasıflarından bir şey anmamıştır. Hatta İbrâhimiyye lafzında salât, Allah’ın İbrâhim’e —aleyhisselâm— salâtına benzetilerek zikredilmiştir. Bu da —Allah en iyi bilendir— onun tevazuundan, atası Halîl İbrâhim’e iyiliğinden ve onun “Sonra gelecekler arasında bana doğrulukla anılan bir dil nasip et” duasının gerçekleşmesindendir. Ashabı ve onlardan sonra gelenler ise salavat lafızlarını onu övgüyle yüceltmekten boş bırakmamışlardır. Çünkü ona salavatın maksadı, Allah’a ve yüce makamına yaraşır rahmetine ihtiyacını göstermekle birlikte onu yüceltmektir. Yoksa Allah’ın ona akıttığı, her an artıp yükselen sonsuz kemaller sebebiyle bizim salavatımıza hiçbir şekilde muhtaç değildir. Bu durumda salavat lafızlarında onu açıkça övmeleri, maksadın dışında kalmaz; maksadın daha fazla gerçekleşmesini sağlar.

İtiraz eden kişiye şöyle de dedim: Şüphesiz onu övmenin ve yüceltmenin, salavat sevabına ilâve ayrı bir sevabı vardır. Öyleyse şu incelenmelidir: Bu ilâve, nakledilen lafızlarla salavat getirmenin ilâve sevabına denk midir, değil midir?

Buna kesin cevap verilemez; her iki ihtimal de mümkündür. O hâlde ona hem nakledilmiş hem diğer lafızlarla salavat getiririz. Çünkü her birinde diğerinde bulunmayan bir meziyet vardır.

Âlimlerden ve velîlerden gelen lafızlarla salavatın faydalarından biri de onu överken, güzel vasıflarını anarken ve bir üsluptan diğerine geçerken okuyanın canlılık kazanmasıdır. Böylece usanmaz; bu, onun çokça salavat getirmesine ve onu övmesine yardımcı olur. Bu güzel mânalar çok tekrar edilmekle gönlüne yerleşir; Peygamber’e —sallallahu aleyhi ve sellem— sevgisi ve özlemi artar. Bu da şeriatın önem verdiği en büyük faydalardandır.

Üstelik onlar —Allah kendilerinden razı olsun— lafızlarının birçoğunu Peygamber’in kendilerine uyanıkken telkin ettiğini belirtmişlerdir. Efendim Muhammed el-Bekrî’nin, Ahmed b. İdrîs’in, Ahmed et-Ticânî’nin ve başkalarının lafızları böyledir. Bazıları ise bunları ondan rüyada rivayet etmiştir. Bilindiği üzere onu rüyada gören, uyanıkken görmüş gibidir. Bazı lafızların sevabı hakkında bin, on bin veya yüz bin demeleri gibi miktarları da belki bu uyku yahut uyanıklık hâllerinde ondan nakletmişlerdir. Hatta bazıları bunu açıkça belirtmiştir. Bunlara başka bir yolla da muttali olmuş olabilirler. Şeyh el-Hârûşî’nin Künûzü’l-esrâr’da ârif Şa‘rânî’den naklettiği şu anlatı bunun gibidir: Şeyh Abdülvehhâb eş-Şa‘rânî, et-Tabakātü’l-vüstâ’da şeyhi Nûreddin eş-Şûnî’nin hayatını anlatırken şöyle demiştir —Allah onunla faydalandırsın—: “Vefatından yıllar sonra onu rüyamda gördüm. Bana, ‘Şeyh efendim Abdullah el-Abdûsî’nin salavatını bana öğret. Âhirette onun bir defasının sevabını, başkalarının on bin defasına denk buldum; dünyada iken bu benden kaçmıştı’ diyordu. Bunun üzerine şeyhin, kendisi değil benim bu salavatı okumamı öğretmek istediğini anladım.” Şa‘rânî’nin sözü burada sona erdi. Künûzü’l-esrâr’ın ifadesi de sona erdi.

Efendim Abdullah el-Abdûsî’nin salavatı, ‘Allah’ım! Salâtlarının en üstününü daima, bereketlerinin en çok artanını sürekli olarak…’ diye başlayıp devam eden salavattır. Efdalü’s-salavât adlı kitabımda otuz ikinci salavat olarak, Gazâlî’ye yahut Geylânî’ye nispetle zikredilmiştir. Çünkü Geylânî onu büyük salavatında zikretmiştir. Doğrusu ise Şa‘rânî’nin söylediği üzere Abdûsî’ye ait olmasıdır.

Şeyh Sâvî’nin, orada naklettiğim ‘Gazâlî bunu Ayderûs’tan nakletmiştir’ sözü, Abdûsî adının değiştirilmiş şeklidir.

Bu salavatın sevabının çokluğu, daha önce belirttiğim, onu övmeye ve yüceltmeye çokça önem verilmesini destekler. Çünkü bu lafız, onu övme bakımından en beliğ ve en güzel şekillerdendir.

Onların faziletli lafızlarından bazıları da her birine Yüce Allah’ın ilham ettiği ölçüde, üstün ve güzel ifadelerle beliğ vasıflarda ve çok sayılarda mübalağa içerenlerdir. Bu konudaki dayanakları, Tirmizî ve başkalarının müminlerin annesi Cüveyriye’den —Allah ondan razı olsun— rivayet ettiği hadisteki şu sözdür: ‘Allah’ı tenzih ederim; yaratıklarının sayısınca, zâtının rızası miktarınca, arşının ağırlığınca ve kelimelerinin mürekkebi miktarınca.’ Bunu öğrendiğinde, sırf salavat olması bakımından, ondan nakledilen lafızlardaki sevap diğerlerinden daha büyük olsa da onların lafızlarıyla salavat getirmenin sevabının çokluğunu ve çeşitli yönlerden faydalarını anlarsın.

Allah’ın yetersiz zihnime açtığı budur. Hamd âlemlerin Rabbi Allah’a mahsustur. Burada söylediğim her şeyi o itirazcıya cevap olarak söylemiş değilim. Daha fazla açıklamak için burada, ona verdiğim cevaptan daha geniş anlattım. İhsan sahibi Allah’tır.

Kitabı aktaranın açıklaması

Faydayı tamamlamak için, Efdalü’s-salavât alâ seyyidi’s-sâdât kitabındaki otuz ikinci salavatı burada eksiksiz zikrediyoruz. Şöyledir:

Otuz ikinci salavat

İmam Gazâlî’ye aittir; efendimiz Abdülkādir Geylânî’ye ait olduğu da söylenmiştir. Allah ikisinden razı olsun.

Allah’ım! Salâtlarının en üstününü daima, bereketlerinin en çok artanını sürekli olarak, tahiyyelerinin fazilet ve sayı bakımından en arısını; insan cinsinden yaratılmışların en şereflisine, iman hakikatlerinin toplandığı zâta, ihsan tecellilerinin Tûr’una, Rahmânî sırların iniş yerine ihsan eyle. Peygamberler gerdanlığının orta cevherine, resuller ordusunun öncüsüne, şereflendirilmiş peygamberler kafilesinin önderine, bütün yaratıkların en üstününe; en yüce izzet sancağını taşıyana, en parlak şerefin dizginlerini elinde tutana; ezelin sırlarına şahit, ilk önceliklerin nurlarını müşahede eden; kıdem dilinin tercümanı, ilmin, hilmin ve hikmetlerin kaynağı olan zâta ihsan eyle. Cüz’î ve küllî cömertlik sırrının mazharına, yüce ve aşağı varlık âleminin göz bebeğine; iki âlemin bedeninin ruhuna, iki yurdun hayatının özüne; kulluğun en yüksek mertebelerinde tahakkuk etmiş, seçilmişlik makamlarının ahlâkıyla ahlâklanmış en büyük dosta, en keremli sevgiliye; efendimiz Muhammed b. Abdullah b. Abdülmuttalib’e ve diğer bütün peygamberlere ve resullere, onların bütün âl ve ashabına ihsan eyle. Seni zikredenler her zikrettiğinde ve gafiller onları anmaktan her gafil kaldığında…

Efendim Ahmed es-Sâvî, Derdîr’in virdi üzerine şerhinde, bu salavatı Hüccetü’l-İslâm Gazâlî’nin kutup Ayderûs’tan naklettiğini söylemiştir. Buna Şemsü’l-kenzi’l-a‘zam denir. Bunu okuyanın kalbi şeytanın vesveselerinden perdelenir.

Bazılarından naklen bunun Rabbânî kutup efendim Abdülkādir Geylânî’ye ait olduğunu; yatsı namazından sonra İhlâs ve Muavvizeteyn’i üçer defa okuyup Peygamber’e bu salavatla salavat getirenin onu göreceğini söylemiştir.

Üçüncü tenbih: Zikirlerde bildirilen sayıları korumak; salavatlar da bunun gibidir

Üçüncü tenbih: Zikirlerde bildirilen sayıları korumak —salavatlar da bunun gibidir— o sayılarla bağlantılı sevabın elde edilmesinin şartı mıdır, değil midir? Bazı salavat lafızlarında, belirli bir sayıda okuyanın şu kadar sevap alacağı zikredilmiştir. Bazı nakledilmiş virdlerde de benzer ifadeler vardır. O sayıdan fazlasını okuyan, vaat edilen ecri veya ondan fazlasını hak eder mi? Yoksa birlikte belirtilen sayıya aykırı davranmış olduğundan ona hak kazanmaz mı?

Bunun cevabı, İmam İbn Hacer el-Heytemî’nin Tuhfe’sinde, yani Minhâc şerhinde zikrettiğidir. Namazın şartları bâbından hemen önce şöyle demiştir: Bir tenbih:

Sonraki âlimler, bildirilen sayıdan fazlasını yapan —meselâ otuz dört defa tesbih eden— kimse hakkında çok ihtilâf etmişlerdir.

Karâfî şöyle demiştir: ‘Mekruhtur; çünkü edebe aykırıdır.’ Bu görüş, onun ilaca benzemesiyle desteklenmiştir: İlaç, ölçüsünden fazla olunca hastalığa dönüşür. Bir de anahtara benzetilmiştir: Anahtarın dişleri artırılırsa açmaz.

Başkası ise özel sevabın, fazlalıkla birlikte yine elde edileceğini söylemiştir.

Zeynüddin el-Irâkī’nin sözünün gereği de bu görüşü tercih etmektir. Çünkü kişi aslı yerine getirmekle onun sevabını elde etmiştir; aynı cinsten bir fazlalık bunu nasıl ortadan kaldırsın?

İbnü’l-İmâd da bunu benimsemiş; hatta daha ileri giderek şöyle demiştir: ‘Sevabın elde edilmediğine inanmak helâl değildir. Çünkü bu, delilsiz bir sözdür; aksine delil onu reddeder. Bu delil, “Bir iyilik getirene onun on misli vardır” sözünün genel hükmüdür.’

Karâfî, bu belirli sayının sırrını tespit edememiştir: Otuz üç defa tesbih, aynı şekilde otuz üç defa hamd ve otuz üç defa tekbir; yüzü tamamlamak için bir ilâve…

Bu sır şudur: Yüce Allah’ın isimleri doksan dokuzdur. Bunlar Allah ismi gibi zâtî, Kebîr gibi celâlî yahut Muhsin gibi cemâlîdir. Birincisi için tesbih belirlenmiştir; çünkü zâtın tenzihidir. İkincisi için tekbir, üçüncüsü için tahmid belirlenmiştir; çünkü nimetleri gerektirir. Üçüncü kısma tekbir yahut ‘Allah’tan başka ilâh yoktur; O tektir, ortağı yoktur, mülk O’nundur…’ sözü eklenmiştir. Çünkü isimlerde yüzü tamamlayanın ism-i a‘zam olduğu ve bunun celâl isimleri arasında bulunduğu söylenmiştir.

Bazıları, ikinci görüşün nakil ve akıl yürütme bakımından daha güçlü olduğunu söylemiş; sonra da onu, aslında bir güçlük bulunmayan, aksine ileri sürülen görüşe delâlet eden şu hususla problemli görmüştür:

Rivayetlerde bu sayıdan daha azı ve daha fazlası gelmiştir. Tesbihte yirmi beş, on bir, on, üç, bir, yetmiş ve yüz; tahmidde yirmi beş, on bir, on ve yüz; tekbirde yirmi beş, on bir, on ve yüz; tehlilde ise yüz, yirmi beş ve on sayıları vardır. Bu durum, bildirilen sınırın aşılmamasını gerektirir. Ancak şöyle denebilir: Bununla beraber kulluk yine gerçekleşir; kişi gelen rivayetlerden birini yerine getirmiş olur. Buradaki tartışma ise nakledilenden başka bir sayı uygulaması hakkındadır.

Evet, Şerhu Müslim’in sözünden şu anlaşılır: İki rivayet birbiriyle karşılaşırsa kişinin ikisini bir araya getirmesi sünnettir. Yüzü bir tekbirle yahut ‘Allah’tan başka ilâh yoktur; O tektir…’ sözüyle tamamlamak gibi. İhtiyat etmek ve mümkün olduğunca nakledilenlerle amel etmek için her ikisiyle tamamlaması menduptur.

Bunun benzeri, teşehhüt duasında ‘Kendime çokça zulmettim’ sözünün kesîran ve kebîran olarak rivayet edilmesidir. Tek noktalı harfle kebîran, üç noktalı harfle kesîran okunmuştur. Aynı sebeple ikisini birleştirmek daha uygundur.

İzz İbn Cemâa bunu reddetmiştir. Onun bu reddine, el-Îzâh hâşiyemde Arefe günü duası bahsinde cevap verdim.

Bazıları şu görüşü tercih etmiştir: Bildirilen sayıyı bitirdiğinde emre uymayı niyet eder, sonra fazladan yaparsa her ikisi için sevap alır; aksi hâlde almaz.

Bundan daha güçlü bir ayrıntılı açıklama daha vardır: Şüphe ve benzeri bir sebeple artırırsa mazurdur. Bunu hususî bir kulluk şekli sayarak artırırsa olmaz. Çünkü bu durumda Şâri‘in belirlediğine ilâvede bulunmuş olur; bu ise câiz değildir.

Tuhfe’nin ifadesi burada sona erdi.

Bir fayda

Efdalü’s-salavât’ın altmış üçüncü salavatı, yani ‘Allah’ım! Kâmil bir salât eyle ve eksiksiz bir selâm ihsan eyle…’ diye devam eden salavatı Hârûşî, Künûzü’l-esrâr adlı kitabında şu lafızla zikretmiştir:

‘Kendisiyle düğümler çözülen peygambere…’ Muhammed lafzını ve ‘senin bildiğin her şeyin sayısınca’ ilâvesini zikretmemiştir. Bunun ârif billâh efendim İbrâhim en-Nâzî’ye —Allah ondan razı olsun— nispet edildiğini ve Mağrib’de Salât-ı Nâziyye diye bilindiğini söylemiştir. Kâmil salavatlardandır. Bütün insanlar arasında meşhur olup dilden dile aktarılan husus şudur: Bunu dört bin defa zikredip Allah’tan hacetini isteyenin, ne olursa olsun haceti giderilir. Tecrübe edilmişlerdendir. Hiç kimsenin bu sayıyı tamamlayıp da Sübhânehû ve Teâlâ’dan ferahlığa kavuşmadığı olmamıştır, denilmiştir. Ben bunu Efdalü’s-salavât’ta Şeyh Muhammed Hakkı en-Nâzilî’nin Hazînetü’l-esrâr adlı kitabından naklettim. Orada Nâriyye lafzıyla zikretmiştir; bu, Nâziyye’den bozulmuştur. Ayrıca nebî lafzı yerine Muhammed lafzını kullanmıştır. Ben de onun kitabında gördüğüm gibi oraya aktardım. Doğrusu, burada belirttiğimdir.

Ancak gönül, nebî lafzını korumakla birlikte Muhammed lafzının da zikredilmesini güzel bulmaya meyleder.

Meselâ, ‘Efendimiz Muhammed, kendisiyle düğümler çözülen peygamber’ demek gibi. Yahut yalnız Muhammed lafzını kullanarak, ‘Efendimiz Muhammed, kendisiyle düğümler çözülen zât’ denilebilir.

Kitabı aktaranın açıklaması

Faydayı tamamlamak için, Efdalü’s-salavât kitabındaki altmış üçüncü salavatı ve faydalarını burada eksiksiz zikrediyoruz. Şöyledir:

Altmış üçüncü salavat

Tefrîciyye

Allah’ım! Kendisiyle düğümler çözülen, sıkıntılar açılan, hacetler giderilen; dileklere ve güzel sonlara erişilen, keremli yüzü hürmetine buluttan yağmur istenen peygamber efendimiz Muhammed’e, âline ve ashabına, her bakış anında ve her nefeste, senin bildiğin her şeyin sayısınca kâmil bir salât ve eksiksiz bir selâm ihsan eyle.

Bu Tefrîciyye salavatını ârif Şeyh Muhammed Hakkı Efendi en-Nâzilî, Hazînetü’l-esrâr’da zikretmiştir.

İmam Kurtubî’den şu nakli yapmıştır:

Her gün kırk bir, yüz yahut daha fazla okumaya devam eden kimsenin kaygı ve kederini Allah giderir; sıkıntısını ve zararını açar, işini kolaylaştırır, sırrını nurlandırır, kadrini yükseltir, hâlini güzelleştirir, rızkını genişletir. Ona hayır ve iyilik kapılarını artarak açar; sözünü yönetim makamlarında geçerli kılar. Onu zamanın felâketlerinden, açlık ve yoksulluk belâlarının şerrinden korur; kalplere onun sevgisini bırakır. Yüce Allah’tan ne isterse kendisine verir.

Bu faydalar ancak okumaya devam etmek şartıyla elde edilir. Bu salavat Allah’ın hazinelerinden bir hazinedir; onu zikretmek, Allah’ın hazinelerinin anahtarıdır. Allah, kullarından ona devam edene kapıları açar ve onunla Allah’ın dilediğine eriştirir.

Anılan kitabının başka bir yerinde de şöyle demiştir: Tecrübe edilmiş salavatlardan biri, Kurtubî’ye nispet edilen Tefrîciyye salavatıdır. Mağribliler buna Salât-ı Nâriyye derler. Çünkü bir dileği elde etmek veya korkulan bir şeyi uzaklaştırmak istediklerinde bir mecliste toplanıp onu dört bin dört yüz kırk dört defa okurlar; böylece dileklerine çabucak erişirler.

Sır ehli buna, kulların muradına erişmesi için kuşatıcı hazinenin anahtarı der. İşte o salavat: ‘Allah’ım! Efendimiz Muhammed’e kâmil bir salât ve eksiksiz bir selâm ihsan eyle…’ diye başlayıp sonuna kadar devam edendir. Ebû Kubeys dağında Şeyh Muhammed es-Senûsî, ardından Şeyh el-Mağribî, ardından Şeyh Seyyid Zeyn Mekkî bana bu şekilde icâzet verdiler. Allah onlardan razı olsun.

Senûsî, ‘Her bakış anında ve her nefeste, senin bildiğin her şeyin sayısınca’ ifadesini eklemiş ve şöyle demiştir: Her gün on bir defa okumaya devam eden için sanki gökten rızık indirilir, yerden rızık bitirilir.

İmam Dîneverî şöyle demiştir:

Bu salavatı her namazın ardından on bir defa okuyup sürekli vird edinenin rızkı kesilmez; yüksek mertebelere ve varlıklı bir ikbale erişir.

Her gün sabah namazından sonra kırk bir defa okumaya devam eden de muradına erişir.

Her gün yüz defa okumaya devam edenin dileği gerçekleşir; amacına, istediğinin de ötesinde erişir.

Sırların açılması için her gün resullerin —aleyhimüsselâm— sayısı olan üç yüz on üç defa okumaya devam eden, görmek istediği her şeyi görür.

Tetimme: Sahih hadislerde gelen salavat şekillerindeki bazı lafızların açıklanması

Birinci bahis: Allahümme lafzının anlamı

Her gün bin defa okumaya devam edene ise anlatanların anlatamayacağı; hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği, hiçbir insanın gönlünden geçirmediği şeyler verilir. İmam Kurtubî de şöyle demiştir:

Büyük ve önemli bir işin gerçekleşmesini yahut sürekli bir belânın uzaklaştırılmasını isteyen, bu Tefrîciyye salavatını okusun ve onunla yüce ahlâk sahibi Peygamber’i —sallallahu aleyhi ve sellem— vesile edinsin. Bunu dört bin dört yüz kırk dört defa yapsın. Yüce Allah, niyetine göre muradını ve dileğini gerçekleştirmeye onu muvaffak kılar.

İbn Hacer el-Askalânî de bu sayının hususiyetlerini böyle zikretmiştir; zira tesire vesile oluşunda bir iksirdir. Bunların tamamı Hazînetü’l-esrâr’dan nakledilmiştir.

Tetimme: Sahih hadislerde gelen salavat şekillerindeki bazı lafızların açıklanması

Bu tetimme çeşitli bahisleri içine alır.

Birinci bahis: Allahümme lafzının anlamı

Bu, duada çok kullanılan bir kelimedir ve ‘Ey Allah!’ anlamındadır. Nadir kullanımlar dışında, sondaki mîm seslenme edatının yerini tutar. Bu isim, seslenme sırasında hemzesinin kesilerek okunması, lâmının kalın okunmasının gerekli olması ve belirli olmasına rağmen önüne seslenme edatının gelebilmesiyle hususiyet kazanmıştır.

Hasan-ı Basrî’den, ‘Allahümme, duanın toplandığı lafızdır’ sözü nakledilmiştir.

Nadr b. Şümeyl’den de, ‘Allahümme diyen, Allah’tan bütün isimleriyle istemiş olur’ sözü nakledilmiştir.

Ebû Recâ el-Utâridî’den nakledildiğine göre Allahümme sözündeki mîmde, Yüce Allah’ın doksan dokuz ismi bulunmaktadır.

İkinci bahis: Salâtın anlamı

İkinci bahis: Salâtın anlamı

Râgıb şöyle demiştir: Salât sözlükte dua, bereket dileme ve yüceltmedir. Allah’tan olduğunda tezkiye, meleklerden olduğunda bağışlanma dileme, insanlardan olduğunda duadır.

Mâverdî şöyle demiştir: Salât, birden çok anlama ortak olan bir isimdir. Allah’tan olduğunda, anlamların en açık olanına göre rahmet; meleklerden olduğunda bağışlanma dileme; müminlerden olduğunda duadır.

Zemahşerî şöyle demiştir: Salât, rahmet ve şefkattir. ‘Allah sana salât eylesin’ sözleri de bundandır; yani sana merhamet ve şefkat etsin.

Hâfız Sehâvî şöyle demiştir: Görüşlerin en uygunu, daha önce Ebü’l-Âliye’den aktarılandır: Yüce Allah’ın peygamberine salâtı, onu övmesi ve yüceltmesidir. Meleklerin ve başkalarının salâtı ise bunu Yüce Allah’tan istemeleridir. Kastedilen, salâtın aslını değil, artmasını istemektir.

Kadı İyâz, Bekr el-Kuşeyrî’den şöyle nakletmiştir: Allah’ın Peygamber’e salâtı, şereflendirme ve ikramını artırma; Peygamber’in altında mertebede olanlara salâtı ise rahmettir. Bu açıklamayla Peygamber ile diğer müminler arasındaki fark ortaya çıkar. Yüce Allah, ‘Şüphesiz Allah ve melekleri Peygamber’e salât ederler’ buyurmuş; aynı sûrede bundan önce de ‘O, melekleriyle birlikte size salât edendir’ buyurmuştur. Bilindiği üzere bunun Peygamber’e —sallallahu aleyhi ve sellem— yaraşan derecesi, başkasına yaraşandan daha yüksektir.

Halîmî, Şuabü’l-îmân’da şöyle demiştir: Dilde —Arap dilinde— salât yüceltmektir. Bilinen namaza salât denilmesi, içinde sırtın ortası demek olan salânın eğilmesi bulunduğundandır. Çünkü âdette küçüğün büyüğü gördüğünde ona eğilmesi, kendisinden ona bir tâzimdir.

Sonra namazın kıraatini de salât diye adlandırmışlardır. Çünkü namazdaki kıyam, oturuş ve diğer davranışların genel maksadı Rabbi yüceltmektir.

Daha sonra kullanım alanını genişleterek duaya da salât demişlerdir. Çünkü dua, kendisine yönelip yoksulluğunu arz etmekle dua edileni yüceltmektir. Kendisi için dua edileni de Allah’ın lütfundan ve güzel nazarından ona yaraşanı istemekle yüceltir. Bu sebeple ‘Salâtlar Allah’a mahsustur’ sözünün anlamı şudur: Anılanı yüceltmek, kadrinin büyüklüğünü ve mertebesinin yüceliğini kabul etmek amacı taşıyan bütün zikirler Yüce Allah’a aittir. Yani bunları hak eden O’dur; O’ndan başkasına yaraşmaz.

‘Allah’ım! Muhammed’e salât eyle’ dediğimizde şunu kastederiz: Allah’ım! Muhammed’i dünyada anılışını yükselterek, dinini ortaya çıkararak ve şeriatını devam ettirerek yücelt. Âhirette ise ümmeti hakkındaki şefaatini kabul ederek, ecrini ve mükâfatını bol vererek; makām-ı mahmûd ile öncekilere ve sonrakilere faziletini göstererek, huzurda bulunan bütün yakın kulların önüne geçirerek yücelt.

Şöyle demiştir: Yüce Allah bunları Peygamber için gerçekleştirmeyi üstlenmiş olsa da her birinin dereceleri ve mertebeleri vardır. Ümmetinden biri ona salavat getirip hakkındaki duası kabul edildiğinde, Peygamber’in bu dua sebebiyle saydığımız hususların her birinde bir mertebe ve derece daha artırılması mümkündür. Bu sebeple salavat, onun hakkını yerine getirmek amacıyla yapılan ve edasıyla aziz ve celîl Allah’a yaklaşılan amellerdendir.

‘Allah’ım! Muhammed’e, senden ona gelen bir salât eyle’ sözümüzün anlamı da şuna delâlet eder: Onun şanını yüceltecek ve kadrini yükseltecek şeyi kendisine ulaştırmaya biz mâlik değiliz. Bu ancak Yüce Allah’ın elindedir. Öyleyse ona salâtımızın, onun için bunu dilemek ve şanı yüce Allah’tan istemek olduğu doğrudur.

Şöyle demiştir: Resûlullah’a —sallallahu aleyhi ve sellem— salâtın başka bir şekli de olabilir: ‘Resûlullah’a selâm olsun’ yahut ‘Filâna selâm olsun’ denildiği gibi, ‘Resûlullah’a salât olsun’ denir. Aziz ve celîl Allah, ‘İşte onların üzerine Rablerinden salâtlar ve rahmet vardır’ buyurmuştur. Bunun anlamı, Resûlullah’ın üzerine salât olsun yahut olmuştur, demektir. ‘Allah ona salât etsin’ denildiğinde de Allah’tan ona salât gelmiştir yahut gelsin anlamı kastedilir.

Bunun açıklaması şudur: Allah’tan temennide bulunmak, istemektir. Nitekim ‘Allah seni bağışlasın, sana merhamet etsin’ denir; bu, ‘Allah’ım! Ona merhamet et’ sözünün yerini tutar. Allah en iyi bilendir. Halîmî’nin sözü burada sona erdi.

Hâfız Sehâvî, onun sözünü ve Peygamber’e salâtın anlamının tâzim olduğu görüşünü aktardıktan sonra şöyle demiştir: ‘Şeyhimiz —yani Hâfız İbn Hacer— şöyle dedi: Âlinin, eşlerinin ve zürriyetinin ona atfedilmesi bu açıklamayı bozmaz. Çünkü onların yüceltilmesi için dua edilmesine engel yoktur; herkesin yüceltilmesi kendisine yaraşan ölçüdedir.’ Daha önce Ebü’l-Âliye’den nakledilen ise daha açıktır. Çünkü bu sayede lafız, Allah, melekleri ve bununla emredilen müminler bakımından tek bir anlamda kullanılmış olur. Alıntı sona erdi.

Bir tenbih

Salât rahmet anlamında olsa da onun için —sallallahu aleyhi ve sellem— rahmet lafzıyla dua etmenin câiz olup olmadığında ihtilâf edilmiştir.

İmam Nevevî, Şerhu Müslim’de şöyle demiştir: ‘Kadı İyâz dedi ki: Bu hadislerde Peygamber’e —sallallahu aleyhi ve sellem— rahmet zikri gelmemiştir. Ancak bazı garîb hadislerde yer almıştır.’

Şöyle demiştir: ‘Şeyhlerimiz, Peygamber’e —sallallahu aleyhi ve sellem— rahmet ile dua etmenin câiz olup olmadığında ihtilâf etmişlerdir.’

Bazıları, bunun söylenmeyeceği görüşünü benimsemiştir. Ebû Ömer İbn Abdülberr’in tercihi de budur.

Başkaları ise câiz görmüştür. Ebû Muhammed İbn Ebû Zeyd’in mezhebi de budur.

Çoğunluğun delili, Peygamber’in —sallallahu aleyhi ve sellem— kendisine salavat getirmeyi öğretmiş olması ve bu öğretimde rahmet zikrinin bulunmamasıdır.

Tercih edilen, rahmet lafzının zikredilmemesidir. Alıntı sona erdi.

İbn Hacer, ed-Dürrü’l-mendûd’da şöyle demiştir: Bil ki İbn Abdülberr, Peygamber için —sallallahu aleyhi ve sellem— rahmet ile dua edilmesini yasaklama görüşünü benimsemiştir.

Bu görüşe, sahih hadislerde rahmet lafzının gelmiş olmasıyla cevap vermişlerdir. Bunların en sahihi şudur:

1. Teşehhüt hadisi: ‘Ey Peygamber! Selâm ve Allah’ın rahmeti senin üzerine olsun.’

2. Bedevînin, ‘Allah’ım! Bana ve Muhammed’e merhamet et’ sözü de bunlardandır.

3. Peygamber’in —sallallahu aleyhi ve sellem— bunu onaylaması ve kendisinin şu sözleri: ‘Allah’ım! Senden, katından bir rahmet istiyorum. Allah’ım! Rahmetini umuyorum. Ey Hayy, ey Kayyûm! Rahmetinle yardım diliyorum.’

4. Şâfiî’nin —Yüce Allah ondan razı olsun— er-Risâle’sinin önsözünde de, ‘Allah ona salât ve selâm eylesin; merhamet ve ikram etsin’ ifadesi vardır.

Evet, onun sözünün ve teşehhüt hadisinin gereği şudur: Cevaz, rahmet lafzının salât ve selâm lafzına eklenmesi hâlindedir; aksi hâlde câiz olmaz.

Bir grup âlim bunu benimsemiştir. Hatta Kadı İyâz, el-İkmâl’de bunu çoğunluktan nakletmiştir.

Kurtubî, ‘Doğrusu budur’ demiştir.

Gazâlî de bunun —yani tek başına söylenmesinin— câiz olmadığını kesin olarak belirtmiş ve ‘Rahmet dilemek câiz değildir’ demiştir; yani müstakil olarak. Yüce Allah’ın, ‘Resul’ü çağırmayı, aranızda birbirinizi çağırmanız gibi tutmayın’ sözü buna delâlet eder. Salât rahmet anlamında olsa da Peygamber, diğer peygamberler gibi, kendilerini yüceltmek ve yüksek mertebelerini başkalarından ayırmak için bu lafza mahsus kılınmıştır. Allah onlara salât ve selâm eylesin. Üstelik salât onların hakkında genel rahmet anlamında değildir; bundan daha hususî bir şey kastedilir.

Bununla birlikte, bedevînin daha önce geçen ‘Allah’ım! Bana ve Muhammed’e merhamet et’ sözünün ve Peygamber’in bunu onaylamasının zâhiri, yanına salât yahut selâm eklenmese bile câiz olduğudur. Yerinde olan da budur. Anılan onay hususî bir delildir; bu yüzden âyetin gerektirdiği genel hükme öncelenir.

‘Bu câiz değildir’ diyenlerin sözünü şöyle anlamak gerekir: Maksatları, yapmakla yapmamanın eşit olduğu cevazı reddetmektir. Dolayısıyla bunun mekruh yahut daha uygun olana aykırı olmasıyla da bu söz doğru olur. Peygamber, ‘Seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik’ âyetinde bildirildiği üzere rahmetin kendisi olduğu hâlde onun için rahmet istenmesinin sebebi şudur: Onlara rahmet olması, Allah’ın ona rahmetinin bir parçasıdır. Allah’ın ona başka rahmetleri de vardır. Rahmet duasıyla, bunların benzerlerine erişmesi istenmiştir. ed-Dürrü’l-mendûd’un sözü burada sona erdi.

Kenarında aynen şu kaydı gördüm: Şeyhimiz müellif —Allah ona rahmet eylesin— el-Ubâb şerhinde şöyle demiştir: Zerkeşî, el-Hâdim’de şöyle dedi:

İbn Abdülberr, el-İrşâd şârihi Ebü’l-Kāsım el-Ensârî ve Kadı İyâz, çoğunluktan, onun hakkında rahmet lafzının tek başına kullanılmasının yasak olduğunu nakletmişlerdir.

Buna, Buhârî’nin Sahîh’inde rivayet ettiği bedevînin şu sözüyle cevap verilir: ‘Allah’ım! Bana ve Muhammed’e merhamet et; bizimle birlikte başkasına merhamet etme.’ Peygamber ona, ‘Geniş olanı daralttın’ buyurmuş; rahmet lafzının kullanılmasına itiraz etmemiştir.

Sonra, daha önce geçen ‘Ona merhamet ettim’ ifadesinin alâ edatıyla söylenemeyeceği itirazına şu cevabı vermiştir: Rahmet, salât anlamını da içine alacak biçimde kullanıldığından, onun geçişli kılındığı edatla geçişli kılınmıştır.

‘Terahhamtü sözünde tekellüf anlamı vardır’ şeklindeki önceki itirazı da şöyle cevaplamıştır: Burada ve bunun benzerlerinde tâ harfi, tekebbür lafzında olduğu gibi, bir şeyi kendine mahsus kılma ve onunla tek olma içindir; bir şeyi üstlenip zorlanarak yapma anlamında değildir. Yahut ‘Bir yerde karar kıldı’ anlamındaki karra ve istekarrada olduğu gibi, yalnızca zâid bir harftir. Zerkeşî’nin sözü sona erdi.

Azîzî, el-Câmiu’s-sagīr şerhinde şöyle demiştir: Alkamî, şeyhimizin şöyle dediğini nakletti: İbn Abdülberr dedi ki:

Bir kimsenin Peygamber’i —sallallahu aleyhi ve sellem— andığında ‘Allah ona rahmet eylesin’ demesi câiz değildir. Çünkü o, ‘Bana salavat getiren’ demiş; ‘Bana rahmet dileyen’ yahut ‘Benim için dua eden’ dememiştir. Salâtın anlamı rahmet olsa da o, kendisini yüceltmek için bu lafza mahsus kılınmıştır; bundan başkasına geçilmez. Yüce Allah’ın, ‘Resul’ü çağırmayı, aranızda birbirinizi çağırmanız gibi tutmayın’ sözü de bunu destekler.

el-İrşâd şârihi Ebü’l-Kāsım el-Ensârî şöyle demiştir: Salâta eklenerek söylenmesi câizdir; tek başına söylenmesi câiz değildir.

Hanefî kitaplarından ez-Zahîre’de Muhammed’den şöyle nakledilir: Bu, eksiklik vehmettirdiği için mekruhtur. Çünkü rahmet çoğunlukla, kınanacak bir işi yapan kimse için söz konusu olur. Bedevînin, Sahîhayn’da bulunan hadisteki ‘Allah’ım! Bana ve Muhammed’e merhamet et’ sözüne ise şöyle cevap verilebilir: Buradaki dua, kendisinden önceki duaya tâbi olarak yapılmıştır.

Üçüncü bahis: Peygamber’in Muhammed isminin anlamı ve türeyişi

Ebû Dâvûd hadisinde onun iki secde arasında, ‘Allah’ım! Beni bağışla, bana merhamet et…’ diye sonuna kadar dua etmesine gelince, şeyhimiz şöyle demiştir: ‘Ben derim ki: Bununla, onun için bağışlanma ve rahmet duasını yasaklayan İbn Abdülberr’e cevap verilmez. Çünkü bu hadis, hükmü belirlemek ve ümmete namazın bu yerinde nasıl dua edeceklerini öğretmek için gelmiştir; ayrıca onun Rabbine karşı tevazuunu da içerir. Biz ise onun için ancak, onun şerefli makamına yaraşan yüceltme, saygı ve hürmeti içermesi sebebiyle, kendisi için dua etmemiz emredilen salât lafzıyla dua ederiz.’

Ebû Bekir İbnü’l-Arabî ve bizim âlimlerimizden Saydalânî de yasaklama hususunda İbn Abdülberr’e katılmıştır. Râfiî bunu eş-Şerh’te nakletmiş; Nevevî el-Ezkâr’da kabul etmiştir. Azîzî’nin ifadesi burada sona erdi.

Üçüncü bahis: Peygamber’in Muhammed isminin anlamı ve türeyişi

İbn Kayyim şöyle demiştir: Bu, onun —sallallahu aleyhi ve sellem— isimlerinin en meşhurudur. Aslı itibarıyla hamdden aktarılmış bir isimdir. Hamd; sevileni övmeyi, onu sevmeyi, ona hürmet göstermeyi ve onu yüceltmeyi içerir. Hamdin hakikati budur.

Bu ismin yapısı; muazzam, muhabbeb, müvedded, mübeccel ve benzerleri gibi mufa‘‘al veznindedir. Çünkü bu yapı çokluğu ifade etmek için konulmuştur.

Bu yapıdan ism-i fâil türetildiğinde anlamı, fiilin kendisinden tekrar tekrar çokça meydana geldiği kimsedir. Muallim, müfehhim, mübeyyin, muhallis, müferrih ve benzerleri gibi.

İsm-i mef‘ûl türetildiğinde ise anlamı, fiilin üzerinde tekrar tekrar gerçekleştiği yahut tekrar tekrar övülmeyi hak eden kimsedir. Bir kimse hakkında hummide, yani çokça övüldü denir; o da Muhammed olur. Aynı şekilde ullime, yani öğretildi denilir; o da muallem olur.

Bu hem özel ad hem sıfattır. Onun hakkında iki özellik bir araya gelmiştir. Başkalarından bu adı taşıyan pek çok kimse için ise yalnız özel addır. Yüce Rabbin isimleri, kitabının isimleri ve peygamberinin isimleri de böyledir: Bunlar, anlamlara delâlet eden özel adlardır; bu anlamlarla aynı zamanda sıfattırlar. Diğer yaratıkların isimlerinden farklı olarak bunlarda özel ad oluş ile sıfat oluş birbirine aykırı değildir.

O, Allah, Hâlık, Bâri’, Musavvir ve Gaffâr’dır. Bunlar, O’nun sıfatları olan anlamlara delâlet eden isimlerdir.

Kur’an, Furkān, apaçık kitap ve onun diğer isimleri de böyledir.

Peygamber’in Muhammed, Ahmed ve Mâhî isimleri de böyledir.

Cübeyr b. Mut‘im’in Peygamber’den rivayet ettiği hadiste şöyle buyurduğu bildirilmiştir: ‘Benim isimlerim vardır: Ben Muhammed’im, ben Ahmed’im; ben, Allah’ın kendisiyle küfrü silip giderdiği Mâhî’yim.’

Bu isimleri, Allah’ın kendisine mahsus kıldığı fazileti açıklayarak zikretmiş ve anlamlarına işaret etmiştir. Yoksa yalnızca bir anlam taşımayan özel adlar olsalardı övgüye delâlet etmezlerdi. Bu sebeple Hassân —Allah ondan razı olsun— şöyle demiştir:

Onu yüceltmek için kendi isminden ona bir isim türetti; arşın sahibi Mahmûd’dur, bu ise Muhammed’dir.

Bu sabit olduğuna göre, onun bu adla isimlendirilmesi, adının içerdiği hamd anlamındandır. Çünkü o Allah katında, melekler katında, resullerden kardeşleri katında ve bazıları kendisini inkâr etse de bütün yeryüzü ehli katında övülmüştür.

Çünkü kendisindeki kemal sıfatları, her akıllı kimsenin katında övülmeye değerdir; inkâr, inat yahut bu sıfatları taşıdığını bilmemek sebebiyle onun övülmesinde direnilse bile. Kişi kemal sıfatlarını taşıyanı över; bunların onda bulunduğunu bilmez. Dolayısıyla hakikatte onu övmektedir.

O, hamd anlamından, başkasında bir araya gelmeyen hususiyetlere sahip kılınmıştır.

Çünkü o hem Muhammed hem Ahmed’dir.

Ümmeti de hamdi çokça yapanlardır; bollukta ve darlıkta Allah’a hamd ederler.

Ümmetinin namazı hamd ile başlar.

Hutbeleri hamd ile başlar.

Kitabı hamd ile başlar.

Kıyamet gününde hamd sancağı onun elindedir.

Şefaat için aziz ve celîl Rabbinin huzurunda secde ettiğinde ve kendisine şefaat izni verildiğinde, o sırada kendisine açılan hamdlerle Rabbine hamd eder.

O, öncekilerin ve sonrakilerin kendisine gıpta ettiği makām-ı mahmûdun sahibidir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: ‘Gecenin bir kısmında, sana mahsus ilâve bir ibadet olarak onunla teheccüd kıl. Umulur ki Rabbin seni övülmüş bir makama gönderir.’ O makamda bulunduğunda, mahşer halkının tamamı; Müslümanı ve kâfiri, öncekileri ve sonrakileri onu över.

O, yeryüzünü doldurduğu hidayet, iman, faydalı ilim ve salih amel sebebiyle övülmüştür. Onunla kalpler açılmış, yeryüzü ehlinden karanlık giderilmiş; insanlar şeytanın esaretinden, Allah’a ortak koşmaktan, O’nu inkâr etmekten ve bilmemekten kurtarılmıştır. Böylece ona uyanlar dünya ve âhiret şerefine erişmiştir. Risaleti, yeryüzü ehline ona en çok muhtaç oldukları sırada ulaşmıştır. İnsanlar; putlara, haçlara, ateşe ve yıldızlara tapanlar; Allah’ın gazabına uğramış olanlar; ibadet edeceği Rabbi ve O’na nasıl ibadet edeceğini bilmeyen şaşkınlar arasındaydı. İnsanlar birbirini yiyordu. Bir şeyi güzel bulan ona çağırıyor, karşı çıkana savaş açıyordu. Yeryüzünde risalet nuruyla aydınlanan bir ayaklık yer yoktu. O sırada Allah yeryüzü ehline nazar etmiş; sahih bir dinin izleri üzerinde kalmış az sayıdaki kimse dışında Araplarına ve Arap olmayanlarına öfkelenmişti. Allah onunla beldelere ve kullara yardım etti; bu karanlıkları açtı, ölümden sonra yaratılmışlara hayat verdi. Sapıklıktan sonra onunla hidayete erdirdi; bilgisizlikten sonra öğretti, azlıktan sonra çoğalttı, zilletten sonra aziz kıldı, yoksulluktan sonra ihtiyaçtan kurtardı. Onunla kör gözleri, sağır kulakları ve örtülü kalpleri açtı. İnsanlar Rablerini ve mâbudlarını, güçlerinin erişebileceği mârifetin en ileri derecesine kadar tanıdılar. O, Allah’ın isimlerini, sıfatlarını ve fiillerini anlatırken söze başlayıp tekrar etti; özlü de söyledi, ayrıntısıyla da açıkladı. Sonunda Yüce Allah’ı bilmek, mümin kullarının kalplerinde apaçık hâle geldi; şüphe bulutları, dolunay gecesinde ayın önünden bulutların dağılması gibi dağıldı. Bu tanıtmada ümmetini ne kendisinden öncekilere ne de sonrakilere muhtaç bıraktı. Onlara yetti, şifa oldu; bu konuda konuşan herkesten onları müstağni kıldı. ‘Kendilerine okunmakta olan kitabı sana indirmemiz onlara yetmedi mi? Şüphesiz bunda iman eden bir topluluk için rahmet ve öğüt vardır.’

Ebû Dâvûd, Merâsîl’inde Peygamber’den şöyle rivayet etmiştir: Ashabından birinin elinde Tevrat’tan bir parça görünce, ‘Peygamberlerine indirilmiş kendi kitaplarından başka bir kitaba uymaları, bir topluluğa sapıklık olarak yeter’ buyurdu. Bunun üzerine aziz ve celîl Allah bunu doğrulamak üzere şu âyeti indirdi: ‘Kendilerine okunmakta olan kitabı sana indirmemiz onlara yetmedi mi? Şüphesiz bunda iman eden bir topluluk için rahmet ve öğüt vardır.’

Onlara Rablerine, O’nun rızasına ve ikram yurduna ulaştıran yolu da tanıttı. Emretmediği bir güzellik, yasaklamadığı bir çirkinlik bırakmadı. Nitekim şöyle buyurmuştur: ‘Sizi cennete yaklaştıran hiçbir şey bırakmadım ki onu size emretmiş olmayayım; sizi ateşe yaklaştıran hiçbir şey bırakmadım ki sizi ondan yasaklamış olmayayım.’

Ebû Zer —Allah ondan razı olsun— şöyle demiştir: ‘Resûlullah vefat ettiğinde, gökte kanat çırpan hiçbir kuş yoktu ki bize onun hakkında bir bilgi vermiş olmasın.’

Rablerinin huzuruna vardıktan sonraki hâllerini onlara en eksiksiz biçimde bildirdi; meseleyi açıp açıkladı. Kullara faydalı olup onları Rablerine yaklaştıran hiçbir ilim kapısını açmadan, hiçbir güç meseleyi açıklayıp anlatmadan bırakmadı. Böylece Allah onunla kalpleri sapıklıktan kurtardı; hastalıklarından iyileştirdi, bilgisizliklerinden çıkardı. O hâlde Muhammed adına ondan daha lâyık hangi insan vardır? Allah onu ümmeti adına en güzel karşılıkla mükâfatlandırsın.

‘Seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik’ âyeti hakkındaki iki görüşten daha sahih olanı, onun genel anlamı üzere olduğudur. Bu kabul edildiğinde iki açıklama vardır:

Birincisi: Bütün âlemler onun risaletinden fayda görmüştür.

Ona uyanlar, onunla dünya ve âhiret ikramına erişmişlerdir.

Düşmanları ve kendisiyle savaşanlara gelince: Öldürülmeleri ve ölmeleri onlar için yaşamalarından hayırlı kılınmıştır. Çünkü yaşamaları, âhiret yurdunda üzerlerindeki azabın daha da ağırlaşmasını artırır. Bedbahtlık kendilerine yazılmış olduğundan, ölümlerinin öne alınması, küfür içinde ömürlerinin uzamasından onlar için daha hayırlıdır.

Onunla antlaşma yapanlar ise dünyada onun gölgesi, ahdi ve güvencesi altında yaşamışlardır. Bu antlaşma sebebiyle, kendisiyle savaşanlardan daha az kötülük içinde olmuşlardır.

Münafıklar ise ona iman ettiklerini göstermeleriyle canlarının, mallarının ve ailelerinin korunmasını, dokunulmaz sayılmasını elde etmişlerdir. Miraslaşma ve benzeri hususlarda Müslümanların hükümleri kendilerine uygulanmıştır.

Ondan uzaktaki topluluklara gelince: Allah onun risaletiyle, yeryüzü ehlinden umumi azabı kaldırmıştır.

Böylece bütün âlemler onun risaletinden faydalanmıştır.

İkinci açıklama: O herkes için rahmettir. Fakat müminler bu rahmeti kabul edip dünyada ve âhirette ondan faydalanmış; kâfirler ise reddetmişlerdir. Bu, onun kendileri için rahmet oluşunu ortadan kaldırmaz; ancak onlar kabul etmemişlerdir. Bir hastalığa, ‘Bu onun ilacıdır’ denmesi gibidir. Hasta kullanmadığında, o şey o hastalığın ilacı olmaktan çıkmaz.

Övülmesini gerektiren hususlardan biri de Allah’ın yaratılışına yerleştirdiği yüce ahlâk ve değerli huylardır. Onun ahlâk ve huylarına bakan kimse, bunların yaratılmışların ahlâkı ve huylarının en keremlisi olduğunu bilir. Çünkü o, yaratılmışların en bilgilisi, emanete en çok riayet edeni, sözünde en doğrusu, en halîmi, en cömerti, en eli açığı, eziyete en dayanıklısı; affı ve bağışlaması en büyük olanıydı. Kendisine karşı cahilce davranış arttıkça onun hilmi de artardı. Nitekim Buhârî, Sahîh’inde Abdullah b. Amr’dan —Allah ondan razı olsun— onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: Resûlullah’ın Tevrat’taki vasfı şudur: ‘Muhammed kulum ve resulümdür. Ona Mütevekkil adını verdim. Kaba, katı ve çarşılarda bağırıp çağıran değildir. Kötülüğe kötülükle karşılık vermez; affeder ve bağışlar. Onunla eğrilmiş dini doğrultmadan, kör gözleri, sağır kulakları ve örtülü kalpleri açıp insanların Allah’tan başka ilâh yoktur demelerini sağlamadan canını almayacağım.’

O, yaratılmışların en merhametlisi, onlara en şefkatlisi, din ve dünya işlerinde en çok fayda sağlayanıydı. Allah’ın yarattıklarının en fasihi; çok mânayı, maksadı gösteren az sözle en güzel ifade edeniydi. Sabır yerlerinde en sabırlı, karşılaşma anlarında en sadık, ahit ve güvenceye en vefalı, iyiliğe kat kat karşılık vermekte en ileri olanıydı. Tevazuu, başkasını kendine tercih edişi en güçlü olan; ashabını en çok koruyan, himaye ve müdafaa eden; emredileni en çok yerine getiren, yasaklanandan en uzak duran ve akrabalık bağını en çok gözetendi.

Ali —Allah ondan razı olsun— şöyle demiştir: ‘Resûlullah insanların gönlü en cömert olanı, sözü en doğru, tabiatı en yumuşak, beraberliği en keremli olanıydı. Onu ansızın gören heybet duyar, tanıyıp birlikte bulunan severdi.’ Onu anlatan, ‘Ondan önce de sonra da onun benzerini görmedim’ derdi. Allah ona salât ve selâm eylesin.

Ali’nin sözünün açıklaması

‘İnsanların gönlü en cömert olanıydı’ sözüne gelince…

Bununla gönlünün iyiliğini ve hayrının çokluğunu; hayrın ondan coşarak fışkırdığını, her güzel ahlâkı ve her hayrı içinde taşıdığını kastetmiştir. Nitekim bazı ilim ehli şöyle demiştir: ‘Bütün dünyada Resûlullah’ın gönlünden daha çok hayır taşıyan bir yer olmamıştır. Hayır bütünüyle toplanıp onun gönlüne konulmuştur.’

‘İnsanların sözünde en doğru olanıydı’ sözüne gelince:

Bu, kendisiyle savaşan düşmanlarının dahi onun hakkında kabul ettiği bir husustur. Hiçbir düşmanı onun tek bir yalanını görmemiştir; bütün dostlarının bu konudaki şahitliğini bir yana bırak. Yeryüzü ehli; müşrikleriyle ve Ehl-i kitap olanlarıyla ona çeşitli biçimlerde karşı koymuş, fakat içlerinden hiçbiri hiçbir zaman onu küçük yahut büyük tek bir yalanla suçlamamıştır.

Misver b. Mahreme şöyle demiştir: Dayım olan Ebû Cehil’e, ‘Dayıcığım!’ dedim:

‘Muhammed, bu sözünü söylemeden önce onu yalanla itham eder miydiniz?’

Şöyle dedi: ‘Vallahi kız kardeşimin oğlu! Muhammed gençken aramızda Emîn diye anılırdı. Saçına ak düştükten sonra yalan söyleyecek değildi.’

‘Dayıcığım! Öyleyse neden ona uymuyorsunuz?’ dedim.

Dedi ki: ‘Kız kardeşimin oğlu! Biz Hâşimoğullarıyla şeref yarışına girdik. Onlar yemek yedirdiler, biz de yedirdik. Onlar su verdiler, biz de verdik. Onlar himaye ettiler, biz de ettik. Sonunda diz dize gelip iki yarış atı gibi başa baş kaldığımızda, “Bizden bir peygamber var” dediler. Biz bunu ne zaman ortaya koyabiliriz?’

Yüce Allah, onu teselli edip düşmanlarının sözünü kendisine hafifletmek için şöyle buyurmuştur: ‘Söylediklerinin seni üzdüğünü elbette biliyoruz. Gerçekte onlar seni yalanlamıyorlar; fakat zalimler Allah’ın âyetlerini bile bile inkâr ediyorlar. Senden önce de resuller yalanlandı. Yalanlanmalarına ve eziyete uğramalarına, yardımımız kendilerine gelinceye kadar sabrettiler. Allah’ın kelimelerini değiştirecek yoktur. Gönderilen peygamberlerin haberlerinden sana da gelmiştir.’

‘Tabiatı en yumuşak olanıydı’ sözüne gelince:

Yani insanlara kolaylık gösteren, yumuşak ve yakın biriydi. Kendisini davet edenin davetine cevap verir, ihtiyacının giderilmesini isteyenin ihtiyacını görür, kendisine gelenin gönlünü onarırdı. Onu mahrum bırakmaz, eli boş çevirmezdi. Ashabı kendisinden bir şey istediğinde onlara uyum gösterir, o hususta onlara katılırdı. Bir işe karar verdiğinde onlara danışmadan tek başına davranmaz; kendileriyle istişare eder, görüşlerini alırdı. İyilik yapanın iyiliğini kabul eder, kötülük yapanı bağışlardı.

‘Beraberliği en keremli olanıydı’ sözüne gelince:

Yani yanında oturan kimseyle beraberliği, en eksiksiz, en güzel ve en keremli beraberlik olurdu. Yüzüne karşı kaşlarını çatmaz, sözünde sertlik göstermez, güler yüzünü ondan esirgemezdi. Dil sürçmelerini aleyhine tutmaz; kendisinden çıkan kabalık ve benzeri şeylerle onu sorumlu tutmazdı. Aksine birlikte bulunduğu kimseye son derece iyi davranır, ona olabildiğince tahammül ederdi. Onlarla beraberliği, eziyet ve kabalıklarına bütünüyle katlanmak şeklindeydi. Hiçbirini azarlamaz, kınamaz; karşılaşmasına, hoşlanmayacağı bir söz veya davranışla başlamazdı.

Onunla birlikte bulunan kimse; kendisine gösterdiği nezaketi, yakınlığı, ilgiyi, işiyle alâkadar oluşunu, içten öğüdünü, iyiliğini ve kabalığına tahammülünü görünce, ‘İnsanlar içinde ona en sevgili olan benim’ derdi. Bundan daha keremli hangi beraberlik olmuş yahut olabilir?

Hüseyin —Allah ondan razı olsun— şöyle demiştir: Babama, Peygamber’in meclisindekilere karşı davranışını sordum. Şöyle dedi: ‘Peygamber daima güler yüzlü, güzel huylu ve yumuşak davranışlıydı. Kaba, katı, bağırıp çağıran, çirkin sözlü, kusur arayan ve aşırı öven değildi. Hoşuna gitmeyenden habersizmiş gibi davranırdı; kendisinden ümit besleyeni ümitsizliğe düşürmez, eli boş bırakmazdı. Kendisini üç şeyden uzak tutmuştu: Hiç kimseyi kötülemez, ayıplamaz, gizli kusurunu araştırmaz; ancak sevabını umduğu konuda konuşurdu. Konuştuğunda meclisindekiler, başlarında kuş varmış gibi başlarını eğerlerdi. Sustuğunda onlar konuşurlardı. Konuşmakta birbirleriyle yarışmazlardı. Yanında biri konuştuğunda sözünü bitirinceye kadar dinlerlerdi. Sonrakinin sözü, onun yanında ilkininki gibi dinlenirdi. Güldüklerine güler, hayret ettiklerine hayret ederdi. Yabancının konuşmasındaki ve isteğindeki kabalığa sabrederdi; hatta ashabı bu kimseleri getirirdi. “İhtiyacını isteyen birini gördüğünüzde ona yardım edin” buyururdu. Ancak iyiliğe karşılık veren kimseden övgü kabul ederdi. Hiç kimsenin sözünü, sınırı aşıncaya kadar kesmezdi; o zaman yasaklayarak yahut kalkarak keserdi.’

‘Onu ansızın gören heybet duyar; tanıyıp birlikte bulunan severdi’ sözüne gelince:

Onu, Allah’ın doğruluk ve ihlâs ehline mahsus kıldığı iki sıfatla nitelemiştir: Hürmet uyandırma ve sevilme. Allah ona kendisinden bir heybet ve muhabbet vermişti. Onu gören herkes, düşmanı bile olsa heybet duyar, hürmet eder; kalbi tâzim ve saygıyla dolardı. Onunla birlikte olup yakınlık kurduğunda ise o, kendisine bütün yaratıklardan daha sevgili olurdu. O, hürmet edilen, yüceltilen, sevilen ve ikram edilendi. Muhabbetin kemali budur: Tâzim ve heybetle birlikte olması. Heybet ve tâzim olmaksızın muhabbet eksiktir. Zalim bir güç sahibine karşı olduğu gibi, muhabbet bulunmadan heybet ve tâzim de eksiktir.

Kemal; muhabbetin, sevginin, tâzimin ve hürmetin bir araya gelmesidir. Bu da ancak sevilende, kendisi sebebiyle yüceltilmeyi ve sevilmeyi hak ettiği kemal sıfatları bulunduğunda gerçekleşir.

Allah buna herkesten daha lâyık olduğundan, kalbin her bir parçasıyla yüceltilmeyi, büyük bilinmeyi, kendisinden heybet duyulmayı, sevilmeyi ve kendisine muhabbet beslenmeyi hak eden O’dur. Bu hususta O’na ortak koşulmaz.

İşte Yüce Allah’ın bağışlamadığı şirk, bu sevgide O’nunla yaratıklarını eşit tutmaktır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: ‘İnsanlardan, Allah’tan başka denkler edinen ve onları Allah’ı sever gibi sevenler vardır. İman edenlerin Allah’a sevgisi ise daha kuvvetlidir.’ Böylece Allah’tan başka bir şeyi, Allah’ı sevdiği gibi sevenin onu Allah’a denk edinmiş olduğunu bildirmiştir.

Cehennem ehli, ateş içinde mâbutlarına şöyle der: ‘Allah’a yemin olsun ki biz apaçık bir sapıklık içindeydik; sizi âlemlerin Rabbine eşit tutuyorduk.’ Onları Allah’a eşit tutmaları, gökleri ve yeri yahut kendilerini ve atalarını onların yaratmış olması bakımından değildi. Onlara, Allah’ı sever gibi sevgi besleyerek onları âlemlerin Rabbine eşit tutmuşlardı. Çünkü ibadetin hakikati sevgi ve boyun eğmedir.

Bu, Allah’ın ‘Celâl ve ikram sahibi Rabbinin adı yücedir’ sözünde kendisini nitelediği celâl ve ikramdır.

Bu konudaki iki görüşün daha sahih olanına göre celâl tâzim, ikram ise sevgidir. Kulun ‘Allah’tan başka ilâh yoktur; Allah en büyüktür’ sözünün sırrı da budur.

Bu sebeple İmam Ahmed’in Müsned’inde Enes’ten —Allah ondan razı olsun— Peygamber’in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: ‘Yâ ze’l-celâli ve’l-ikrâm sözüne sımsıkı sarılın.’ Yani bu sözü bırakmayın, dilinizden düşürmeyin.

Ebû Ya‘lâ el-Mevsılî’nin Müsned’inde de sahâbeden birinin Allah’ın ism-i a‘zamını öğrenmek istediği, rüyasında gökte yıldızlarla yazılmış olarak şu sözü gördüğü nakledilmiştir: ‘Ey gökleri ve yeri eşsiz yaratan! Ey celâl ve ikram sahibi!’

İnsana yönelik her sevgi ve tâzim, ancak Allah sevgisine ve O’nu yüceltmeye bağlı olarak câizdir. Resûlullah’ı sevmek de böyledir; onu göndereni sevmenin ve yüceltmenin tamamlayıcısıdır. Ümmeti, Allah kendisini sevdiği için onu sever; Allah kendisine değer verdiği için onu yüceltir ve ona hürmet eder. Bu, Allah için sevgidir ve Allah sevgisinin gerektirdiği şeylerdendir.

İlim ve iman ehlini sevmek, sahâbeyi —Allah onlardan razı olsun— sevmek ve onlara hürmet etmek de Allah’ın ve resulünün onları sevmesine bağlıdır.

Maksat şudur: Allah, Resûlullah’ın üzerine katından heybet ve muhabbet bırakmıştır. Her ihlâslı müminin de bundan bir nasibi vardır.

Hasan-ı Basrî —Allah ona rahmet eylesin— şöyle demiştir: ‘Müminde tatlılık ve heybet vardır.’ Yani Allah’ın kendisine giydirdiği ve bunu gerektiren iman elbisesi sebebiyle sevilir, kendisinden heybet duyulur ve hürmet görür.

Bu sebeple hiçbir insanın, başka bir insanın gönlünde; Resûlullah’ın ashabının gönüllerindeki kadar sevgili, heybetli ve yüce bir yeri olmamıştır.

Amr b. Âs, Müslüman olmadan önce kendisine ondan daha sevimsiz bir kimse bulunmadığını söylemiştir. Müslüman olduktan sonra ise kendisine ondan daha sevgili, gözünde ondan daha yüce bir kimse kalmamıştır. Şöyle demiştir: ‘Onu size anlatmak isteseydim buna gücüm yetmezdi. Çünkü kendisine hürmetimden dolayı doya doya bakamazdım.’

Urve b. Mes‘ûd, Kureyş’e şöyle demiştir: ‘Ey kavmim! Vallahi Kisrâ’ya, Kayser’e ve hükümdarlara elçi olarak gittim. Hiçbir hükümdarın adamlarının, Muhammed’in ashabının Muhammed’i yücelttiği gibi onu yücelttiğini görmedim. Vallahi hürmetlerinden yüzüne dikkatle bakmıyorlar. Balgam çıkarsa mutlaka içlerinden birinin avucuna düşüyor; o da bunu yüzüne ve göğsüne sürüyor. Abdest aldığında abdest suyu için neredeyse birbirleriyle çarpışıyorlar.’

Resûlullah, tekrar tekrar övülmesini gerektiren hususları kendisinde topladığından Muhammed diye adlandırılmıştır. Bu, taşıyana uygun bir isim, anlamına karşılık gelen bir lafızdır.

Ahmed ve Muhammed lafızları arasındaki fark iki yöndendir:

Birincisi: Muhammed, övgü ardından övgüyle övülen kimsedir. Dolayısıyla onu övenlerin övgüsünün çokluğuna delâlet eder. Bu da kendisinde övgüyü gerektiren hususların çok olmasını gerektirir.

Ahmed ise hamdden türetilmiş bir ism-i tafdîldir; hak ettiği övgünün, başkasının hak ettiğinden daha üstün olduğunu gösterir.

Muhammed, övgüsünün nicelik bakımından çokluğunu; Ahmed ise nitelik bakımından üstünlüğünü ifade eder. Böylece insanların yaptığı en çok ve en üstün övgüyle övülür.

İkinci yön: Daha önce geçtiği üzere Muhammed, tekrar tekrar övülen kimsedir.

Ahmed ise Rabbine hamdi, kendisinden başka hamd edenlerin hamdinden daha üstün olandır.

Bu durumda isimlerden biri olan Muhammed, onun övülen oluşuna; ikincisi Ahmed ise Rabbine hamd edenlerin en üstünü oluşuna delâlet eder.

Kıyasa uygun olan budur. Çünkü bir grup Basralıya göre tafdîl ve taaccübün ef‘al kalıpları, yalnız fâilin fiilinden yapılır; mef‘ûlün fiilinden yapılmaz.

Başkaları ise bu konuda onlara karşı çıkmış; taaccüb ve tafdîl kalıplarının hem fâilin fiilinden hem mef‘ûl üzerinde gerçekleşen fiilden yapılmasının câiz olduğunu söylemiştir.

Maksat şudur: Ona Muhammed ve Ahmed denilmiştir; çünkü başkasından daha çok ve daha üstün biçimde övülür. Öyleyse her iki isim de mef‘ûle yöneliktir. Tercih edilen budur. Bu, onu övmede daha beliğ ve anlam bakımından daha eksiksizdir.

Fâil anlamı kastedilseydi, çok hamd eden anlamındaki Hammâd diye adlandırılırdı. Nitekim çokça övülen olduğu için Muhammed diye adlandırılmıştır. O, yaratılmışlar içinde Rabbine en çok hamd eden olduğundan, adı fâil yönüyle ele alınsaydı, ümmetinin adı Hammâdûn olduğu gibi, kendisine Hammâd denilmesi daha uygun olurdu.

Ayrıca bu iki isim, ancak kendisi sebebiyle Muhammed ve Ahmed diye adlandırılmayı hak ettiği övülmüş ahlâk ve hususiyetlerinden türetilmiştir. Onu dünya ve âhiret ehli, gök ve yer ehli över. Saymaya çalışanları aşan övülmüş hususiyetlerinin çokluğu sebebiyle, hamde ait iki isimle adlandırılmıştır. Bunlar, miktar ve vasıfta üstünlük ve artış gerektirir. İbn Kayyim’in sözü burada sona erdi.

Kadı İyâz şöyle demiştir: Allah, bu iki ismi —Muhammed ve Ahmed’i— onun zamanından önce başkasının bunlarla adlandırılmasından korumuştur. Kitaplarda zikredilen ve Îsâ’nın müjdelediği Ahmed ismine gelince: Allah, hikmetiyle başkasının bu adı almasına yahut ondan önce bu adla anılmasına engel olmuştur ki zayıf kalpli kimseler onun hakkında karışıklığa ve şüpheye düşmesin. Muhammed ismini ise doğumundan az önce, adı Muhammed olan bir peygamberin gönderileceği yayılıncaya kadar ne Araplardan ne de başkalarından kimse almamıştır. Bunun üzerine Araplardan az sayıda kimse, belki içlerinden biri o olur ümidiyle oğullarına bu adı vermiştir. Allah risaletlerini nereye vereceğini en iyi bilendir. Alıntı sona erdi.

Ârif billâh Abdullah b. Ebû Hamza’nın Buhârî muhtasarına yazdığı şerhte, Peygamber’in ‘Benim adımla adlanın; künyemi almayın’ sözü hakkında aynen şu açıklamayı gördüm:

Onlara kendi adıyla adlanmayı mübah kılması, bu hususta gelen haberdendir. Çünkü ‘İçinde adı Muhammed olan bir kimse bulunan hiçbir ev yoktur ki hayırdan yoksun kalsın’ haberi gelmiştir.

Şu da zikredilmiştir: ‘Kıyamet günü onun adıyla, “Ey Muhammed!” diye seslenildiğinde bunu işitip başını kaldıran kurtuluşa erer ve bahtiyar olur.’ Bu konuda buna benzer pek çok nakil gelmiştir.

Şöyle demiştir: İlim dilinden bir miktar nasibi bulunan mübarek kimselerden birini gördüm. Birkaç çocuğu vardı; hepsine Muhammed adını vermiş, aralarını yalnız künyelerle ayırmıştı. Bunu, bu mübarek isim ve oğluna bu adı veren hakkında gelen haberleri işittiği için yapmıştı. Bu sebeple, herhangi bir kimseye yönelmeden yahut dini bakımından kendisini ilgilendiren meşguliyetinden çıkmadan, kendisini de çocuklarını da ancak büyük bir hayır içinde gördüm. Alıntı sona erdi.

Hâfız Süyûtî, er-Riyâzü’l-enîka fî esmâi hayri’l-halîka adlı kitabında bu keremli isim hakkında şöyle demiştir:

Yüce Allah, ‘Muhammed Allah’ın resulüdür’; ‘Muhammed ancak bir resuldür’ ve ‘Muhammed sizin erkeklerinizden hiçbirinin babası değildir; fakat Allah’ın resulü ve peygamberlerin sonuncusudur. Allah her şeyi hakkıyla bilendir’ buyurmuştur.

Hadislerde de bu ismin zikri daha önce geçti. Bu, onun isimlerinin en meşhuru ve en yücesidir. Bu sebeple birtakım hususiyetlerle ayrılmıştır:

Bunlardan biri, kâfirin bu ismi söyleyip ‘Muhammed Allah’ın resulüdür’ demeden Müslümanlığının geçerli olmamasıdır. Ahmed demesi yeterli değildir.

Halîmî ise yanına Ebü’l-Kāsım künyesini eklemek şartıyla bunu câiz görmüştür. İsnevî de et-Temhîd’de bu görüşü kabul etmiştir.

Bir başka hususiyet, teşehhütte bu ismin söylenmesinin gerekli oluşudur. Şerhu’l-Mühezzeb ve et-Tahkīk’te belirtildiği üzere, onun diğer isimleri ve Ahmed ismi yeterli değildir. Hutbede de böyledir.

Bir başka hususiyet, bu ismi tuvalette taşımanın mekruh olmasıdır. İstincâ sırasında onu elden diğer ele geçirmek gerekir. (Bir yüzüğe kazınmışsa ve onu sol elinde taşıyorsan.)

Adı Muhammed olan bir kimse bu ismi kendisini kastederek kazıtırsa, aynı hükme katılıp katılmayacağı incelemeye açıktır.

Bir başka hususiyet, bu isimden çarpma, çözme ve açma işlemleriyle resullerin sayısı olan üç yüz on üçün elde edilmesidir.

Şöyle ki: İsimde ilk mîm ve şeddeli ikinci mîmin iki harfi bulunur. Mîm açıldığında mîm–yâ–mîm olur. Her mîm, bu açılımıyla hesapta doksandır; çünkü mîm kırk, yâ ondur. Böylece üçü iki yüz yetmiş eder. Dâl otuz beştir; çünkü dâl dört, elif bir, lâm otuzdur. Hâ ise sekizdir ve açılmaz. Bunların toplamı anılan sayı, yani üç yüz on üç olur.

Sonra bu adla isimlendirilmesinin sebebi hakkında şu rivayeti aktarmıştır:

Süyûtî, isnadıyla İbn Abbas’a —Allah ikisinden razı olsun— ulaşarak onun şöyle dediğini nakletmiştir: ‘Peygamber doğduğunda Abdülmuttalib onun için bir koç akīka kurbanı kesti ve adını Muhammed koydu. Kendisine, “Ey Ebü’l-Hâris! Atalarının isimlerinden birini vermeyip onu Muhammed diye adlandırmana ne sebep oldu?” denildi. “Allah’ın onu gökte, insanların da yerde övmesini istedim” dedi.’

Beyhakī, isnadıyla İbn İshak’tan şöyle rivayet etmiştir: ‘Peygamber’in annesi Âmine bint Vehb, Muhammed’e hamile olduğunda kendisine gelinip şöyle denildiğini anlatırdı: Sen bu ümmetin efendisine hamilesin. Doğup yere indiğinde, “Her hasetçinin şerrinden onu bir olan Allah’a sığındırırım” de —bunun yanında başka beyitler de zikredilmiştir— ve ona Muhammed adını ver. Çünkü Tevrat’ta adı Ahmed’dir; gök ve yer ehli onu över. İncil’de de adı Ahmed’dir; gök ve yer ehli onu över. Kur’an’da ise adı Muhammed’dir. Bu sebeple ona Muhammed adını verdi.’

Kelâî, siyerinde şöyle demiştir: ‘Abdülmuttalib’in ona Muhammed adını, gördüğü bir rüya sebebiyle verdiği de rivayet edilir. Anlatıldığına göre rüyasında sırtından gümüş bir zincir çıkmış; bir ucu gökte, bir ucu yerde, bir ucu doğuda, bir ucu batıdaymış. Sonra üzerinde her yaprağında bir nur bulunan bir ağaca dönüşmüş. Doğu ve batı ehli ona tutunuyormuş. Rüyayı anlattığında, soyundan gelecek bir çocuğa yorulmuş: Doğu ve batı ehli ona uyacak, gök ve yer ehli onu övecekmiş. Annesinin kendisine anlattıklarıyla birlikte bu sebeple ona Muhammed adını vermiştir.’

Hâfız Süyûtî, isnadıyla Ebû Hüreyre’den —Allah ondan razı olsun— Resûlullah’ın şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: ‘Göğe çıkarıldığım gece, hangi gökten geçsem orada adımı “Muhammed Allah’ın resulüdür” diye yazılmış buldum.’ Bunu Ebû Ya‘lâ ve Bezzâr da rivayet etmiştir.

Taberânî, isnadıyla Ömer b. Hattâb’dan —Allah ondan razı olsun— Resûlullah’ın şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: ‘Âdem işlediği günahı işlediğinde başını arşa kaldırıp, “Muhammed’in hakkı için senden beni bağışlamanı istiyorum” dedi. Allah ona, “Muhammed kimdir?” diye vahyetti. Âdem, “Adın mübarektir! Beni yarattığında başımı arşına kaldırdım; orada ‘Allah’tan başka ilâh yoktur, Muhammed Allah’ın resulüdür’ yazılıydı. Adını kendi adınla birlikte kıldığın kimseden katında daha büyük bir mertebeye sahip kimse bulunmadığını anladım” dedi. Allah ona şöyle vahyetti: “Ey Âdem! O, soyundan gelecek peygamberlerin sonuncusudur. O olmasaydı seni yaratmazdım.”’

Hâkim bunu el-Müstedrek’te rivayet etmiş ve sahih saymıştır. Beyhakī de Delâilü’n-nübüvve’de rivayet etmiştir.

Ebû Nuaym, el-Hilye’de isnadıyla İbn Abbas’tan —Allah ikisinden razı olsun— Resûlullah’ın şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: ‘Cennette üzerinde yaprak bulunan hiçbir ağaç yoktur ki üzerinde “Allah’tan başka ilâh yoktur, Muhammed Allah’ın resulüdür” yazılı olmasın.’

Bezzâr ve başkaları, Ebû Zer’den merfû olarak şu haberi rivayet etmiştir: ‘Allah’ın kitabında zikrettiği hazine, som altından bir levhaydı. Üzerinde şunlar yazılıydı: Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla. Kadere kesin inandığı hâlde yorulup didinene şaşarım. Ateşi andığı hâlde gülene şaşarım. Ölümü andığı hâlde gaflete düşene şaşarım. Allah’tan başka ilâh yoktur, Muhammed Allah’ın resulüdür.’

Yine Süyûtî, isnadıyla Câbir b. Abdullah’tan —Allah ikisinden razı olsun— Resûlullah’ın şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: ‘Dâvûd oğlu Süleyman’ın yüzüğünün nakşı, Allah’tan başka ilâh yoktur, Muhammed Allah’ın resulüdür, idi.’

Taberânî, isnadıyla Ubâde b. Sâmit’ten —Allah ondan razı olsun— Resûlullah’ın şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: ‘Dâvûd oğlu Süleyman’ın yüzük taşı semavî idi. Kendisine atılıp ulaştırıldı; o da yüzüğüne yerleştirdi. Nakşı şöyleydi: Ben Allah’ım; benden başka ilâh yoktur. Muhammed kulum ve resulümdür.’

Şöyle demiştir: Onun adıyla adlanmanın fazileti hakkında rivayet edilen hadislerin en elverişlisi, Ebû Ümâme el-Bâhilî’nin Resûlullah’tan rivayet ettiği şu hadistir: ‘Çocuğu doğup ona, ismimi sevdiğinden ve onunla teberrük etmek için Muhammed adını veren kimse de çocuğu da cennettedir.’ İsnadında bir sakınca yoktur. Alıntı sona erdi.

İbn Hacer el-Mekkî, Şemâil şerhinde şöyle demiştir:

İkisinin, yani Muhammed ve Ahmed isimlerinin hususiyetlerinden biri de lafza-i celâlin harflerine eşit olmalarıdır.

Bu iki şerefli ismin faydalarından biri şudur: Onları bir kâğıda yazıp taşıyan ve ona salavat getirerek sürekli o yazıya bakan kimsenin, Peygamber’i rüyada görmesi çoğalır.

Efendim Seyyid Mustafa el-Bekrî, İmam Nevevî’nin Hizb’ine yazdığı şerhin sonunda şöyle demiştir. Allah ikisinden razı olsun:

Muhammed, onun isimlerinin en meşhurudur. Ondan önce kimse bu adla adlandırılmamıştır. Fakat nurunun ortaya çıkış zamanı yaklaşıp adı duyulup yayılınca Ehl-i kitap, peygamberlik ümidiyle çocuklarına bu adı vermiştir. Bunların sayısı on beştir.

İsimlerinin bin olduğu da iki bin yirmi olduğu da söylenmiştir. Ancak bu keremli isim, hepsi bu büyük makamda olsa da kulaklara en tatlı gelen ve özlem ateşini yatıştırmada en şerefli olanıdır.

Delâil şârihi, eserin baş taraflarına yakın bir yerde şöyle demiştir: Bu, onun isimlerinin en meşhuru, en hususîsi ve en çok tanınanıdır. Yüce Allah dünyada ve âhirette kendisine bununla seslenir ve onu böyle adlandırır. Kelime-i tevhide mahsus olan isim budur. Âdem bununla künyelenmiş, bununla şefaat istemiş ve Havvâ’nın mehri olarak ona salavat getirmiştir. Kendisi de kendisini bu adla adlandırır; ‘Ben Abdullah oğlu Muhammed’im’ ve ‘Muhammed’in canı elinde olana yemin olsun’ derdi.

‘Muhammed’in kızı Fâtıma’ der; yazılarında ‘Allah’ın resulü Muhammed’den’ ifadesini kullanırdı. Melekler ona bu isimle salavat getirir. Îsâ, âhirette şefaat için kendisine yönlendirdiğinde bu adla anar. Cebrâil, miraç hadisinde ve başka yerlerde onu böyle adlandırmıştır. İbrâhim de miraç hadisinde onu bu adla anmıştır. Dedesi Abdülmuttalib doğduğunda bu adı vermiş; kavmi ona bununla seslenmiştir. Dağlar meleği onu bu adla çağırmış; ölüm meleği, şerefli ruhunu aldığında ağlayarak göğe çıkıp ‘Vâ Muhammedâ!’ diye seslenmiştir. Cennetin bekçisinden kapıyı açmasını istediğinde kendisini bu adla tanıtır; kapı kendisine açılır. Şu anda hatırlayamadığım başka hususlar da vardır.

İsimlerini şerh ederken de şöyle demiştir:

Bu, onun zâtına özel addır. Yüce Allah, ‘Muhammed Allah’ın resulüdür’ buyurmuştur.

Sıfattan aktarılmıştır; aslı, şeddeli hammade fiilinden ism-i mef‘ûldür. Sonra aktarılmış ve onun özel adı kılınmıştır.

Anlam bakımından mübalağa kalıplarındandır. Çünkü üç harfli fiilin orta harfi, mübalağa amacıyla şeddelenir. Aslı, edilgen humide fiilinden Mahmûd idi. Sonra şeddelenerek fiil hammade, ism-i mef‘ûl de aynı şekilde Muhammed oldu. Bu, onun tekrar tekrar övülmesini mübalağayla anlatmak içindir. Dilde Muhammed, övgü ardından övgüyle övülen kimsedir. Mudarrab ve mumaddah gibi mufa‘‘al kalıbı da ancak fiilin üzerinde tekrar tekrar gerçekleştiği kimse için kullanılır.

Bu isim, onun —sallallahu aleyhi ve sellem— zâtına ve mânasına uygundur. Çünkü onun zâtı; hakikati, sıfatları, yaratılışı, ahlâkı, amelleri, hâlleri, ilimleri, hükümleri ve kendilerine tenezzül ettiği, kendilerinde zuhur ettiği bütün âlemleri bakımından, her yönden âlemlerin dillerinde övülmüştür.

O, yerde de gökte de övülmüştür; dünyada da âhirette de övülmüştür. Dünyada, insanları eriştirdiği ve kendisiyle faydalandırdığı ilim ve hikmet sebebiyle; âhirette ise şefaati sebebiyle övülür.

Böylece, kelimenin gerektirdiği üzere, hamd mânası tekrarlanmıştır. Bununla birlikte hamd eden de odur. Çünkü herkesin peygamberi olduğundan, hiç kimse onu kendisine öğrettiğinden başka bir şeyle övmemiştir. Dolayısıyla hamd eden odur. İstersen şöyle de diyebilirsin: Hakikat bakımından Allah Teâlâ’ya mutlak olarak hamd eden odur. Onun Allah Teâlâ’ya hamd etmesine karşılık Allah da onu kullarının dilleriyle övmüştür. Böylece o, hem hamd eden hem övülendir.

Şu kadar var ki işin tenezzülü ve fâilliğin başlangıcı bakımından Ahmediyyet; işin sonuna ulaşması ve mef‘ûliyyetin nihayeti bakımından ise Muhammediyyet ona daha hususi olarak aittir. Bu sebeple gökteki ismi Ahmed, yerdeki ismi Muhammed olmuştur. O —Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun— hamd edenlerin en hayırlısı, övülenlerin en üstünüdür.

Hakikat bakımından, yaratılmışlar arasında hamd eden de övülen de yalnız odur —sallallahu aleyhi ve sellem. Nasıl böyle olmasın? Hamd sancağı onun elindedir; öncekilerin ve sonrakilerin kendisini övecekleri Makām-ı Mahmûd’un sahibi odur. [Nakil burada sona erdi.]

Fâsî, Delâil Şerhi’nde şöyle demiştir:

Bu sözlerin çoğu, Şeyh Ebû Abdullah el-Bekkî’nin el-Hâcibiyye Şerhi’ndeki sözleridir.

Üstelik o, önce Ahmed olmadan Muhammed olmadı. Çünkü insanlar onu övmeden önce o, Rabbine hamdetti. Gerçekte de böyle vuku buldu: Ahmed diye adlandırılması önceki kitaplarda, Muhammed diye adlandırılması ise Kur’an’da yer aldı. Ahmed de üstünlük bildiren bir sıfattan özel isme aktarılmıştır; Rabbine hamd edenler içinde en çok hamd eden demektir. Mâna bakımından da böyledir. Çünkü Makām-ı Mahmûd’da kendisine, daha önce hiç kimseye açılmamış hamd ifadeleri açılacak ve bunlarla Rabbine hamd edecektir. Hamd sancağı da bunun için ona bağlanacaktır.

Ardından şöyle dedi: Şeyh Ebû Abdullah el-Bekkî şöyle demiştir: Bu ismin, yani Muhammed isminin, sureti ve maddesi bakımından; başka bir deyişle, onu meydana getiren harfleri ve görünüşünün biçimi yönünden ince işaretleri vardır.

Birinci yönden bu isim, harfleri itibarıyla yüce melekûtun mîmini; en yüce kalemin kendisiyle ve kendisinde yazdığı hayat ve hıfzın hâsını; zâhir mülkün mîmi içinde bâtın melekûtun mîmini; kesilme ve ayrılma vehimlerini silen devam ve ittisalin dâlini ihtiva eder.

İkinci yönden ise bu ismin şekli insan suretindedir: İlk mîm onun başı, hâ iki kanadı, ikinci mîm karnı, dâl de iki ayağıdır. [Nakil burada sona erdi.]

Şeyh Abdurrahman el-Bistâmî —Allah Teâlâ ona rahmet eylesin— Dürretü’z-zunûn fî rü’yeti kurreti’l-uyûn adlı kitabının ikinci faslında şöyle demiştir: Bu pek mukaddes isimle, hakikat bakımından, ondan —sallallahu aleyhi ve sellem— önce de sonra da hiç kimse adlandırılmamıştır. İnsanların bu isme ortak oluşu, mânasının değil, yalnızca lafzının bazı yönleri bakımındandır. Çünkü onun dışındaki her yaratılmışa bir eksiklik ilişir; bu, kemalde onun mertebesine erişememekten ibaret de olsa böyledir. Dolayısıyla o kimse mutlak olarak Muhammed değildir. Zira kemalin son sınırına ulaşamamakla nitelenmek, bir tür zemdir. Kendisine herhangi bir yönden zem ilişen kimse de hakikat bakımından Muhammed değildir. Şu hâlde Muhammed, yalnızca Muhammed’dir —sallallahu aleyhi ve sellem.

İşte bu mâna sebebiyle, müşrikler onu vezinli sözlerle hicvetmek istediklerinde Allah Teâlâ bunu ondan çevirdi. Çünkü onun hakikati —sallallahu aleyhi ve sellem— buna hiçbir yönden elvermez. Böylece onlar Müzemmem’i hicvediyorlardı; o da şeytandır. Bu isim, eksikliği en ileri derecesiyle ifade ettiği için şeytanların isimleri arasında en kapsamlı olanıdır. Bu iki isim arasındaki zıtlık ve hiçbir sıfatta ortaklık bulunmaması sebebiyle şeytan, onun —sallallahu aleyhi ve sellem— suretine giremez.

Şöyle sorulursa: Hassân’ın —Allah Teâlâ ondan razı olsun— şu beytinde söylediği üzere, Muhammed ismi Allah’ın —azze ve celle— Mahmûd isminden türemişse:

Onu yüceltmek için kendi isminden ona bir isim türetti; Arş’ın sahibi Mahmûd’dur, bu ise Muhammed.

Öyleyse niçin diğerinde değil de bu isimde mübalağa kullanılmıştır?

Cevap şudur: O —sallallahu aleyhi ve sellem— bir beşerdir. Sıfatlarda kemale ermek ve onların son sınırına ulaşmak ise beşerin olağan hâli değildir. Bu sebeple, bu sıfat bakımından onlara benzemediğini; bilakis aynasının bütün isim ve sıfatların hakikatlerini kabul etmeye elverişli olduğunu bildirmek için onun isminde mübalağaya ihtiyaç duyulmuştur. [Nakil burada sona erdi.]

Seyyidî Ebü’l-Mevâhib eş-Şâzelî —Allah Teâlâ ondan razı olsun— Kavânînü’l-işrâk’ta şöyle demiştir:

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: ‘Hani meleklere: Âdem’e secde edin, demiştik; onlar da secde etmişlerdi.’ Eğer ‘Allah’tan başkasına secde haram olduğuna göre bu secde nasıl câiz oldu?’ dersen:

Şöyle deriz: Bu secdenin mânası, küçüğün büyüğe tevazu ile boyun eğmesidir; Rab tarafından terbiye edilip yönetilenin Rabbine secdesi değildir. Çünkü Âdem aleyhisselâm Rab değil, kuldur. Bununla birlikte, Âdem’in suretinde Muhammedî nişanın ortaya çıkmasıyla kendisine ikram edilmiştir. Ey zevk ve akıl sahipleri! Mihrapta secdeyi gerektiren budur. Zira Âdem’in başı mîm, eli hâ, göbeği mîm, geri kalanı da dâldir. Eski yazıda da böyle yazılırdı.

Ebü’l-Mevâhib —Allah ona rahmet eylesin— şöyle demiştir: Üstadımızın, yani Seyyidî Ali Vefâ’nın —Allah Teâlâ ondan razı olsun— şu sözü de söylediklerimizi destekler:

Şeytan, onun nurunun doğuşunu Âdem’in yüzünde görseydi, Secde edenlerin ilki olurdu.

O —sallallahu aleyhi ve sellem— bütün resullerin, nebilerin ve takvâ sahibi bütün sâlihlerin nurudur. Nitekim şöyle denilmiştir:

Îsâ, Âdem ve bütün önderler birer gözdür; O geldiğinde onların nuru odur.

Çünkü Allah Teâlâ, nebilerin nurunu, resullerin irşadını ve velîlerin hidayetini onda —sallallahu aleyhi ve sellem— toplamış; ardından onu hatm, yani sonuncu oluş nuruyla hususi kılmıştır.

Burada ince bir mâna vardır: Muhammed isminin ilk mîmini ‘mîm’ diye söylediğinde üç harf meydana gelir. Hâ ise iki harftir: hâ ve elif; hemze, elif olduğu için ayrıca sayılmaz. Şeddeli iki mîm altı harf, dâl de üç harftir: dâl, elif ve lâm. Böylece isminin bütün harflerini, zâhirleri ve bâtınlarıyla saydığında üç yüz on dört sayısına ulaşırsın. Bunun üç yüz on üçü, nübüvveti de kendilerinde toplayan resullerin sayısına karşılık gelir. Geriye kalan bir ise, nebilere ve ona —salât ve selâm onun ve onların üzerine olsun— tâbi olan bütün velîlere dağıtılmış velâyet makamına aittir.

Burada bir ‘rukye’ de vardır: Velîlere dağıtılan sayıdan geriye yalnızca bir kalmıştır. Çünkü onların arasında, tahkikte tek başına oluşla hususi kılınmış efrâd vardır. Hak, bunlardan her birini kendi varlığında zamanının nurunu toplayan kimse kılar. Bu ferdâniyyet inceliği, her şeyi kendinde toplayan Muhammedî hakikattendir. Nitekim şöyle denilmiştir:

Allah’ın bütün âlemi bir kişide toplaması, Yadırganacak bir şey değildir.

[Nakil burada sona erdi.]

Şeyh Şihâbüddin Ahmed b. el-İmâd el-Akfehsî, Keşfü’l-esrâr ammâ hafiyye ani’l-efkâr adlı kitabında şunu nakletmiştir:

Onun şerefli isminin on hususiyeti vardır. Sözü şu ifadeye kadar gelir:

Dördüncüsü: Onun —sallallahu aleyhi ve sellem— ismi Arş’ın ayağı üzerine yazılmıştır.

Şöyle rivayet edilir: ‘Allah Teâlâ Arş’ı yarattığında Arş sarsıldı. Üzerine Muhammed’in —Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun— ismi yazılınca sükûna kavuştu.’ Bunda, onun —sallallahu aleyhi ve sellem— yaratılmışların en büyüğü olduğuna bir işaret vardır.

Onun —sallallahu aleyhi ve sellem— isminin harfleri hakkında da şöyle demiştir: Bazıları şöyle söylemiştir:

Mîmin mânası, küfrün İslâm ile silinmesi yahut ona tâbi olanların kötülüklerinin silinmesidir. Mîmin, Allah Teâlâ’nın müminlere lütufta bulunmasına işaret ettiği de söylenmiştir. Ümmetinin mülküne yahut Makām-ı Mahmûd’a işaret ettiği de söylenmiştir.

Hâya gelince: Onun, insanlar arasında Allah Teâlâ’nın hükümleriyle hükmetmesine işaret ettiği söylenmiştir. Allah Teâlâ şöyle buyurur: ‘Hayır! Rabbine yemin olsun ki aralarında çıkan anlaşmazlıklarda seni hakem kılmadıkça, sonra verdiğin hükümden içlerinde hiçbir sıkıntı duymadan tam bir teslimiyetle teslim olmadıkça iman etmiş olmazlar.’ Hânın, ümmetinin hayatına işaret ettiği de söylenmiştir.

İkinci mîm ise Allah Teâlâ’nın onun ümmetini bağışlamasına işarettir. Tevhid ehline seslenen kimseye işaret ettiği de söylenmiştir.

Dâl ise Allah Teâlâ’ya davet edene işarettir. Allah Teâlâ şöyle buyurur: ‘Kendi izniyle Allah’a çağıran ve aydınlatan bir kandil olarak.’ Böylece o —sallallahu aleyhi ve sellem— dünyada ve âhirette onların cennete götüren rehberidir. Bunu Nîsâbûrî zikretmiştir. [Nakil burada sona erdi.]

İmam Bûsîrî’nin —Allah Teâlâ ondan razı olsun— Bürde’sinde söylediği şu söz ne güzeldir:

Muhammed diye adlandırıldığım için ondan bir ahdim, bir himaye bağım var; O, ahde vefada yaratılmışların en vefalısıdır.

Allâme Şihâbüddin Ahmed el-Kastallânî —Allah Teâlâ ona rahmet eylesin— bu kasideye yazdığı şerhte şöyle demiştir:

Onun sözünde, Peygamber’in —Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun— ismiyle adlandırmaya teşvik bulunduğuna delil vardır.

Bu konuda hadisler de gelmiştir. Bunlardan bazıları şunlardır:

1. Humeyd et-Tavîl aracılığıyla Enes’e ulaşan senedini zikrederek şöyle nakletmiştir: Resûlullah —Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun— şöyle buyurdu: ‘İki kul Allah’ın —azze ve celle— huzurunda durdurulur. Allah onların cennete götürülmelerini emreder. Onlar: Rabbimiz! Bizi cennetle mükâfatlandıracak bir amel işlemediğimiz hâlde cenneti ne ile hak ettik? derler. Allah —azze ve celle— şöyle buyurur: İki kulum! Cennete girin. Ben, ismi Ahmed veya Muhammed olanın ateşe girmemesi hususunda kendi zâtıma yemin ettim.’

2. Nübeyt b. Şerîz’den nakledildiğine göre Resûlullah —Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun— şöyle buyurdu: Allah —azze ve celle— şöyle buyurdu: ‘İzzetim ve celâlim hakkı için, senin isminle adlandırılmış hiç kimseye ateşte azap etmem.’ Bunu Ebû Nuaym, ondan Ebû Ali el-Haddâd, ondan da Ebû Mansûr ed-Deylemî, Müsnedü’l-Firdevs’te kendi senediyle merfû olarak rivayet etmiş ve senedinin muttasıl olduğunu söylemiştir.

3. Ca‘fer b. Muhammed’den şöyle rivayet edilmiştir: ‘Kıyamet günü bir münadi: İsmi Muhammed olan ayağa kalksın! diye seslenir. O da onun —Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun— isminin şerefi sebebiyle cennete girer.’

Diğer bir lafızda şöyledir: ‘Kıyamet günü: Ey Muhammed! diye seslenilir. Mahşer yerinde ismi Muhammed olan herkes başını kaldırır. Allah —celle celâlüh— şöyle buyurur: Sizi şahit tutuyorum ki ismi peygamberim Muhammed’in ismiyle aynı olan herkesi bağışladım.’

4. Ebû Ümâme’den —Allah Teâlâ ondan razı olsun— şöyle nakledilmiştir: ‘Kimin bir çocuğu doğar da bereket umarak ona Muhammed adını verirse, kendisi de çocuğu da cennette olur.’ Bunu el-Firdevs’in sahibi ile oğlu Mansûr rivayet etmiştir.

5. Aynı iki müellif, Ali b. Ebû Tâlib’den —Allah Teâlâ ondan razı olsun— şunu da rivayet etmişlerdir: ‘Bir sofra kurulup da orada Ahmed veya Muhammed adında biri hazır bulunursa, Allah Teâlâ o evi her gün iki defa takdis eder.’

Kastallânî şöyle demiştir: Derim ki: Allah’a hamdolsun, onun şerefli ismi gibi Ahmed diye adlandırılmış olmam sebebiyle benim de ondan —Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun— bir ahdim, bir himaye bağım vardır. Allah’ın fazlından dilerim ki bana bunu lütfettiği gibi, kendi lütfu, fazlı ve rahmetiyle beni de onu sevenlerin ve vârislerinin arasına katsın. [Nakil burada sona erdi.]

Seyyid Mustafa el-Bekrî şöyle demiştir: Derim ki:

Allah’a hamdolsun, onun şerefli ismi gibi Mustafa diye adlandırılmış olmam sebebiyle, kendisine uyulan o zâtla benim de bir ahdim, bir himaye bağım gerçekleşmiştir. Vefâ ehlinden, safâ kaynağının kadehinden yudumlamış bir keşif sahibi bana şunu haber verdi: Bazı fakirlerin, büyük isimlerle adlandırılmış birçok hakikati vardır. Bunlardan biri de bu kerîm isimle adlandırılmıştır. Bununla birlikte hükmü belirleyen, zâhir olan isimdir; bulunduğu makama göre öncelik vasfı ona aittir.

Akfehsî’nin —Allah Teâlâ ona rahmet eylesin— Bürde Şerhi’nde, yukarıda geçenlerin bir kısmına ilâve olarak şunlar da vardır:

1. Hasan-ı Basrî’den —Allah Teâlâ ona rahmet eylesin— şöyle nakledilmiştir: ‘Allah Teâlâ, kıyamet günü Ahmed veya Muhammed adında bir kulu huzurunda durdurur ve: Ey Cebrâil! Kulumun elinden tut ve onu cennete koy. Çünkü ismi sevgilim Muhammed’in ismiyle aynı olan kimseye ateşle azap etmekten hayâ ettim, buyurur.’

2. Ali b. Mûsâ, babasından, o da dedesinden —Allah Teâlâ onlardan razı olsun— şöyle nakletmiştir: Resûlullah —sallallahu aleyhi ve sellem— şöyle buyurdu: ‘Birine Muhammed adını verdiğinizde, Muhammed’e —sallallahu aleyhi ve sellem— hürmeten onu yüceltin, ona saygı gösterin ve değer verin. Onu zelil etmeyin, ona baskı yapmayın ve sözünü geri çevirmeyin.’

3. Vâile b. el-Eska‘dan —Allah Teâlâ ondan razı olsun— nakledildiğine göre Resûlullah —sallallahu aleyhi ve sellem— şöyle buyurdu: ‘Kimin üç çocuğu doğar da hiçbirine Muhammed adını vermezse, cahillik etmiş olur.’

4. Ali’den —Allah Teâlâ ondan razı olsun— şöyle nakledilmiştir: ‘Bir topluluk danışmak için bir araya gelir, aralarında Muhammed adında bir adam bulunduğu hâlde onu danışmalarına katmazlarsa, kendileri için bereket olmaz.’

5. Ebû Hüreyre’den —Allah Teâlâ ondan razı olsun— nakledildiğine göre Resûlullah —Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun— şöyle buyurdu: ‘Benim ismimin bulunduğu bir eve yoksulluk girmez.’ [Nakil burada sona erdi.]

Seyyid Mustafa el-Bekrî, zikrettiklerinden sonra şöyle demiştir:

Bu şerefli ismin sayı değeri, esmâ-i hüsnâdan ‘Bâsıt, Vedûd’ isimlerinin sayısına uygundur. Bu sebeple ismi Muhammed olanın bu iki ismi zikretmesi münasiptir.

Şeyhimiz, şu anda Beytülmakdis’te ikamet eden Şeyh Muhammed el-Halîlî bize, bazı şeyhlerinden ‘Emân’ ismini aldığını; bunun, sayı değeri Muhammed’in —Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun— isminin sayısına uyan ilâhî bir isim olduğunu bildirdi.

Onun —Allah kendisine yardımcı olsun— bu şerefli Muhammed ismi hakkında bir risalesi vardır. Bana, ecrin geniş gölgesine erişmek için bu risaleyi şerh etmek istediğini haber verdi. Kendisi, meşyahasını rivayet etmem için bana icazet verenlerdendir. Allah onu bol lütuflarıyla nimetlendirsin.

Yâfiî —Allah Teâlâ ona rahmet eylesin— ed-Dürrü’n-nazîm fî havâssi’l-Kur’âni’l-azîm’de şöyle demiştir:

Dostlarımızdan biri, şeyhlerinden birinden naklen bana Şeyh Muhyiddin İbnü’l-Arabî’nin şöyle dediğini anlattı:

Bir kimse kendi isminin toplam sayı değerini alır ve bu toplamın Allah Teâlâ’nın güzel isimlerinden hangisinin sayısına uyduğuna bakar. Tek bir isimde bulursa onunla yetinir; bulamazsa iki, üç yahut dört isimde arar.

Meselâ Muhammed isminin sayı değeri doksan ikidir. Tek bir isimde buna uygunluk aradık, bulamadık. İki isimde ise ‘Evvel, Dâim’ isimlerinin toplamında bulduk. Üç isimde bulamadık; fakat Allah’ın —celle ve alâ— güzel isimlerinden dört isimde bulduk: ‘Hay, Vehhâb, Vâcid, Velî.’

Şöyle demiştir: İsmin sayısı kadar, yani doksan iki defa Fâtiha okur. Sonra Âyetü’l-kürsî’yi ve Muavvizeteyn’i de aynı şekilde; Elem neşrah sûresini de belirtilen sayıda okur. Ardından bu dört ismi de aynı sayıda zikreder ve bunu bir riyâzet edinir. Zikrin sonunda, sayı tamamlanınca: ‘Ey Hay! Benim anılışımı diri tut ve bana rızık ver’ yahut istediği şeyi söyler; ‘Ey Vehhâb! Bana şunu bağışla. Ey Vâcid! Bana şunu var et. Ey Velî! Beni himayene al’ der. Diğerlerini de buna kıyas et. [Nakil burada sona erdi.]

Bazı şeyhlerden şöyle nakledilmiştir: Allah Teâlâ’nın ‘Selâm’ isminin sayı değerine bir eklendiğinde, Muhammed’in —sallallahu aleyhi ve sellem— isminin sayısı elde edilir. Çünkü şeddeli mîmi iki harf sayarsak bu ismin sayısı yüz otuz iki olur. Selâm ismiyle Muhammed ismi arasında bir münasebet vardır: O —Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun— âlemin kalbidir; Yâsîn Kur’an’ın kalbidir; ‘Rahîm bir Rab’den söz olarak selâm!’ ifadesi de Yâsîn’in kalbidir. Selâm, emandır. O —Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun— da emandır. Nitekim şöyle buyurmuştur: ‘Allah Teâlâ bana ümmetim için iki eman indirdi: Sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildir. Onlar bağışlanma dilerken de Allah kendilerine azap edecek değildir. Ben aralarından ayrıldığımda ise kıyamet gününe kadar aralarında istiğfarı bırakırım.’

Peygamber’e —sallallahu aleyhi ve sellem— salât getirmenin faydaları bahsinin sonunda, Kur’an âyetlerine, nebevî zikirlere ve başka hususlara dair çeşitli faydalar gelecektir. Bunların arasında, bu şerefli isimle, yani Muhammed’in —sallallahu aleyhi ve sellem— ismiyle ilgili faydalar da vardır.

Ahmed ve Muhammed isimlerinin faziletlerine dair özel bir eser gördüm. Bu eser, hâfız Ebû Abdullah el-Hüseyin b. Ahmed b. Abdullah b. Bükeyr’in derlemesi olup Şeyhülislâm Kutb el-Haydarî’nin torunu, İbnü’l-Ferfîr ed-Dımaşkî diye tanınan Abdurrahman b. Muhammed’in hattıyla hicrî 989 yılında Şam’da yazılmıştır. Kitabın sırtında, adının altında onun hattıyla şöyle yazılıdır:

Yalnız Allah Teâlâ’ya hamdolsun. Yukarıda adı geçen bu kitabı şeyhimiz Şeyhülislâm Şemseddin Muhammed b. Ebi’l-Lutf el-Makdisî eş-Şâfiî’den rivayet ediyorum. O, bunu Beytülmakdis’ten bana yazdığı mektupla; o da şeyhi Şeyhülislâm el-Kemâl b. Ebî Şerîf el-Makdisî’den; o da şeyhlerinin şeyhi Kādılkudât Ebü’l-Fazl Şihâbeddin Ahmed b. Ali b. Hacer eş-Şâfiî’den rivayet etti. Şöyle dedi:

Bunu bize müsned âbid Zeynüddin Ebü’l-Ferec Abdurrahman b. Ahmed b. Mübârek b. Hammâd el-Gazzî —İbnü’ş-Şeyha diye tanınır— haber verdi. O, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Ya‘kūb es-Sâbûnî’den; o, el-Fahr Ebü’l-Hasan Ali b. Ahmed b. Abdilvâhid el-Hanbelî —İbnü’l-Buhârî diye tanınır—; o, Ebû Hafs Ömer b. Muhammed b. Taberzed’den semâ yoluyla ve Abdülazîz b. Muhammed b. el-Ahdar’dan; onlar Yahyâ b. Ali b. Muhammed b. Ali b. et-Tarrâh’tan; o da el-Hüseyin b. Ahmed b. Abdullah b. Bükeyr’den rivayet etti; o da bunu zikretti.

İşte adı geçen müellifin metni şudur:

Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla.

Bize hâfız şeyh Ebû Muhammed Abdülazîz b. Mahmûd b. el-Mübârek b. Mahmûd el-Cünâbezî, Bağdat’ta 588 yılı Zilhiccesi’nde kendisine okuyarak ve ben de dinlerken haber verdi. Ona, “Sâlih şeyh Ebû Muhammed Yahyâ b. Ali b. Muhammed b. Ali b. et-Tarrâh el-Müdebbir, 535 yılı Ramazan’ının ikinci gününde Cuma namazından önce size haber verdi mi?” denildi; o da bunu doğruladı. (O da) dedi ki: Size şerif kādı Ebü’l-Hasan Muhammed b. Ahmed b. Abdullah b. Abdüssamed el-Mühtedî, baban Ali b. Muhammed’in 463 yılı Zilhiccesi’nde kendisine okumasıyla haber verdi; o da bunu doğruladı. (O da) dedi ki: Bize Ebû Abdullah el-Hüseyin b. Ahmed b. Abdullah b. Bükeyr el-hâfız şöyle rivayet etti:

İsnadı övülmüş, güzelliği ve değeri açık, Ahmed ve Muhammed adını taşıyanın faziletine dair gelen eserler babı.

1. Bize Ahmed b. Abdullah rivayet etti; bize dedemin babası Ebü’l-Abbâs Sadaka b. Mûsâ b. Temîm b. Rebîa b. Damra el-Ganevî —Ali b. Ebî Tâlib’in mevlâsı— rivayet etti; o, babasından, o Humeyd et-Tavîl’den, o da Enes b. Mâlik’ten (radıyallahu anh) rivayet etti; Enes dedi ki Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “İki kul, Allah Tebâreke ve Teâlâ’nın huzurunda durdurulur ve cennete girmeleri emredilir. Derler ki: Rabbimiz! Cenneti ne ile hak ettik? Bize cenneti gerektirecek bir amel işlemedik. Allah Azze ve Celle onlara şöyle buyurur: Ey kullarım! Cennete girin. Zira ben, adı Ahmed yahut Muhammed olanı ateşe sokmayacağıma kendi nefsime yemin ettim.”

2. Bana Ebü’l-Hasan Hâmid b. Hammâd b. el-Mübârek, Nusaybinli Abdullah el-Askerî’den; bize İshak b. Yesâr b. Muhammed Ebû Ya‘kūb en-Nusaybînî; bize Haccâc b. el-Minhâl; bize Hammâd b. Seleme, Berd b. Sinân’dan, o Mekhûl’den, o da Ebû Ümâme el-Bâhilî’den (radıyallahu anh) rivayet etti; o dedi ki Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Kimin bir çocuğu doğar da bereket umarak ona Muhammed adını verirse, kendisi de çocuğu da cennettedir.”

3. Bize Muhammed b. Abdullah el-Hadramî; bize Habîb b. Nasr b. Ziyâd el-Mühellebî; bize Abdüssamed b. Muhammed b. Mukātil el-Abbâdânî, Abbâdân’da; bize Mansûr b. İkrime, Abbâdân’daki ribâtımızda, Ebü’l-Alâ b. Sinân’dan, o Mekhûl’den, o da Ebû Ümâme el-Bâhilî’den (radıyallahu anh) rivayet etti; o dedi ki Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Kimin bir çocuğu doğar da bana sevgisinden ve ismimle teberrük için ona Muhammed adını verirse, kendisi de çocuğu da cennettedir.”

4. Bana Ebü’l-Hasan Ahmed b. Muhammed b. Ali b. el-Hüseyin b. el-Ferec el-Vâfikī es-Sükerî el-Mukrî rivayet etti; bize el-Kāsım b. Ali b. Ebân el-Allâf; bize Ali b. Meymûn el-Attâr; bize Osmân b. Abdurrahman et-Tarâifî, Ömer b. Mûsâ el-Vecîhî’den, o el-Kāsım’dan, o da Vâsile b. el-Eska‘dan (radıyallahu anh) rivayet etti; o dedi ki Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Kimin üç çocuğu olur da onlardan birine Muhammed adını vermezse cahillik etmiştir.”

5. Bana Ebü’l-Hüseyin Sellâr b. Ali b. Eyyûb el-Bâcidâbî rivayet etti; bize Ebû Bedr Ahmed b. Hâlid b. Mesrah el-Harrânî; bize amcam el-Velîd b. Abdilmelik b. Mesrah el-Harrânî; bize Mûsâ b. A‘yen, Leys b. Ebî Süleym’den, o Mücâhid b. Cebr’den, o da Abdullah b. Abbâs’tan (radıyallahu anhümâ) rivayet etti; o dedi ki Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Kimin üç çocuğu olur da onlardan birine Muhammed adını vermezse cahillik etmiştir.”

6. Bana Ebü’l-Kāsım b. Ebi’l-Hattâb lafzen rivayet etti; bize Ebû Amr eş-Şâhid, Enbâr’da; bize Ali b. Muhammed en-Nehaî; bize Muhammed b. Mansûr er-Ramâdî; bize Abdullah b. Dâhir er-Râzî; bize Amr b. Cemî‘, Cafer b. Muhammed’den, o babasından, o da dedesinden rivayet etti; o dedi ki Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Kim üç çocuğa nâil olur da onlardan birine Muhammed adını vermezse cahillerden olur.”

7. Bana Ebû Muhammed İsmâil b. el-Hüseyin b. el-Hasan b. Hârûn b. Antere, babasından, o da dedesinden (radıyallahu anh) rivayet etti; o dedi ki Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Kimin üç çocuğu olur da onlardan birine Muhammed adını vermezse bana cefâ etmiştir.”

8. Bize Ebü’l-Abbâs Muhammed b. Ya‘kūb b. Ma‘kil b. Sinân, kendi hattıyla el-Hasan b. Ali b. Affân el-Âmirî’den haber verdi; bize Osmân b. Abdurrahman rivayet etti. Ayrıca bize Ebû Saîd Nâfi‘ b. Muhammed b. el-Hasan b. Alviye b. Hayviye b. Yûsuf b. Vâkıd b. Hazever el-Ebîverdî eş-Şâfiî rivayet etti; bize Ebü’l-Abbâs Muhammed b. Ya‘kūb b. Ma‘kil; bize el-Hasan b. Ali b. Affân; bize Osmân b. Abdurrahman el-Harrânî, Ahmed b. Hafs el-Cezerî’den, o Ebü’t-Tufeyl Âmir b. Vâsile el-Leysî’den, o da Ali b. Ebî Tâlib’den (radıyallahu anh) rivayet etti; o dedi ki Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Bir topluluk istişare için toplanır da aralarında Muhammed adında biri bulunup onu istişarelerine katmazlarsa, kendileri için bereket kılınmaz.”

9. Hüseyin b. Ali b. Ebî Tâlib’den, o babasından (radıyallahu anhümâ), o da Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi; buyurdu ki: “Bir topluluk istişare eder de yanlarında adı Ahmed yahut Muhammed olan biri bulunup onu istişarelerine katarlarsa, kendileri için hayır olur.” Bunu bize Ahmed b. Muhammed b. Ya‘kūb rivayet etti; bize Abdullah b. Ahmed b. Âmir b. Süleyman et-Tâî; o dedi ki bana babam; bize Ali b. Mûsâ er-Rızâ; o dedi ki bana Mûsâ b. Cafer; o dedi ki bana babam Cafer b. Muhammed; o dedi ki bana babam Muhammed b. Ali; o dedi ki bana babam Ali b. el-Hüseyin; o dedi ki bana babam el-Hüseyin b. Ali; o dedi ki bana babam Ali b. Ebî Tâlib rivayet etti.

10. Bana İbn Ubeydillah Ahmed b. Abdurrahman ez-Zehebî ve Ubeydullah b. Yahyâ b. Zekeriyyâ b. Yezîd b. Ebî Amr ed-Dakīkī rivayet ettiler; dediler ki bize Ebû Tâlib Abdullah b. Muhammed b. el-Hasan b. Şihâb el-Bekrî; bize Abdullah b. Muhammed b. Gıyâs Ebü’l-Kāsım el-Herevî el-Kâtib el-Horasânî; bize Ahmed b. Âmir b. Süleyman et-Tâî; bize Ali b. Mûsâ er-Rızâ; o dedi ki bana babam Mûsâ; o dedi ki bana babam Cafer; o dedi ki bana babam Muhammed; o dedi ki bana babam Ali; o dedi ki bana babam el-Hüseyin; o dedi ki bana babam Ali b. Ebî Tâlib (radıyallahu anhüm) rivayet etti; o dedi ki Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Bir topluluk istişare eder de yanlarında adı Ahmed yahut Muhammed olan biri bulunup onu istişarelerine katarlarsa, kendileri için hayır olur.”

11. Bana Ebû Hafs el-Fârûk b. Abdilkebîr b. Ömer el-Hattâbî, Basra’da rivayet etti; bize el-Abbâs b. el-Fazl el-İsfâtî; bize Ebû Osmân Saîd b. Süleyman en-Neşîtî. Ayrıca bize Abdullah b. İshak b. İbrâhim b. Abdilazîz el-Begavî ed-Dakīk; bize Ziyâd b. el-Halîl et-Tüsterî; bize Saîd b. Süleyman en-Neşîtî Ebû Osmân; bize el-Hakem b. Atıyye b. Sâbit, Enes b. Mâlik’ten (radıyallahu anh) rivayet etti; o dedi ki Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Onlara Muhammed adını veriyor, sonra da onlara sövüyorlar.”

12. Bize Muhammed b. Abdullah el-Askerî rivayet etti; bize Muhammed b. İsmâil b. Yûsuf b. İsmâil et-Tirmizî es-Sülemî; bize İbrâhim b. Humeyd et-Tavîl; bize el-Hakem b. Atıyye, Sâbit el-Bünânî’den, o da Enes b. Mâlik’ten (radıyallahu anh) rivayet etti; o dedi ki Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Ona Muhammed adını veriyor, sonra da ona sövüyorlar.”

13. Bize Ahmed b. Muhammed b. Abdullah b. Abbâd rivayet etti; bize Muhammed b. Gālib Ebû Cafer ed-Dabbî; bize İbrâhim b. Humeyd et-Tavîl; bize el-Hakem b. Atıyye; bize Sâbit el-Bünânî, Enes b. Mâlik’ten (radıyallahu anh) rivayet etti; o dedi ki Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu:

“Onlara Muhammed adını veriyor, sonra da onlara sövüyorlar.”

14. Bize Ahmed b. Muhammed b. el-Cerrâh ve Ahmed b. Muhammed b. Ya‘kūb rivayet ettiler; dediler ki bize Abdullah b. Ahmed b. Âmir b. Süleyman et-Tâî; bize Ali b. Mûsâ er-Rızâ. Ayrıca bana Ebü’t-Tayyib Ubeydullah Ahmed b. ez-Zehebî, Ukberâ’da, ve Ubeydullah b. Yahyâ b. Zekeriyyâ b. Yezîd b. Ebî Amr ed-Dakīk rivayet ettiler; dediler ki bize Ebû Tâlib Abdullah b. Muhammed b. el-Hasan b. Şihâb el-Ukberî; bize Ebü’l-Kāsım Abdullah b. Muhammed b. Gıyâs el-Herevî el-Horasânî el-Kâtib; bize Ahmed b. Âmir b. Süleyman et-Tâî; bize Ali b. Mûsâ er-Rızâ; o dedi ki bana babam Mûsâ b. Cafer; o dedi ki bana babam Cafer b. Muhammed; o dedi ki bana babam Muhammed b. Ali; o dedi ki bana babam Ali b. el-Hüseyin; o dedi ki bana babam el-Hüseyin b. Ali; o dedi ki bana babam Ali b. Ebî Tâlib (radıyallahu anh) rivayet etti; o dedi ki Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Kurulmuş ve yanında adı Ahmed yahut Muhammed olan biri bulunmuş hiçbir sofra yoktur ki o ev, günde iki kez takdis edilmiş olmasın.”

15. Bana Ebü’l-Kāsım el-Hüseyin b. Muhammed b. İshak b. İbrâhim b. İsmâil b. Muhammed b. Ebân b. Ebi’l-Hattâb lafzen rivayet etti; bize Ebû Amr Ubeydullah b. Abdullah b. el-Hasan eş-Şâhid el-Enbârî, Enbâr’da; bize Ali b. Muhammed en-Nehaî Ebü’l-Kāsım; bize Muhammed b. Mansûr er-Ramâdî; bize Abdullah b. Dâhir er-Râzî; bize Amr b. Cemî‘, Cafer b. Muhammed’den, o babasından, o da dedesinden rivayet etti; o dedi ki Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Ona Muhammed adını verdiğinizde onu yüceltin, ona saygı ve hürmet gösterin; Muhammed’e (sallallahu aleyhi ve sellem) tazim için onu zelil kılmayın, küçük görmeyin ve yüzüne karşı sert davranmayın.”

16. Ali b. Bündâr el-Berdeî’nin kitabında şunu buldum: Bize Ebû Îsâ Muhammed b. Ahmed b. Matar; bize Ebü’l-Esved Muhammed b. Muhammed b. Yahyâ b. Hafs el-Firyâbî; bize Muhammed b. Recâ el-Vâsıtî; bize Osmân b. Zekeriyyâ er-Râzî ve Hüşeym b. Beşîr, Yûnus b. Ubeyd’den, o da Hasan-ı Basrî’den (rahimehullah) rivayet ettiler; Hasan dedi ki: “Allah, kıyamet günü adı Ahmed yahut Muhammed olan bir kulu huzurunda durdurur. Allah Teâlâ buyurur ki: Ey kulum Muhammed! Benim sevgilim Muhammed’in adını taşırken bana isyan etmekten utanmadın mı? Kul başını öne eğer ve ‘Allah’ım, yaptım’ der. Allah Azze ve Celle buyurur ki: Ey Cebrâil! Kulumun elinden tut, onu cennete koy. Zira adı sevgilim Muhammed’in adı olanı ateşle azap etmekten utanırım.”

17. Bana Ahmed b. Muhammed b. Ya‘kūb en-Nesevî ve Ahmed b. Muhammed b. el-Cerrâh en-Nehselî rivayet ettiler; bize Abdullah b. Ahmed b. Ali b. Süleyman et-Tâî; o dedi ki bana babam; bize Ali b. Mûsâ er-Rızâ; o dedi ki bana babam Mûsâ; o dedi ki bana babam Cafer b. Muhammed; o dedi ki bana babam Muhammed; o dedi ki bana babam Mûsâ; o dedi ki bana babam el-Hüseyin; o dedi ki bana babam Ali b. Ebî Tâlib (radıyallahu anh). Ayrıca bize Ubeydullah b. Ahmed b. Abdurrahman ez-Zehebî Ebü’t-Tayyib ve Ubeydullah b. Yahyâ b. Zekeriyyâ b. Yezîd b. Ebî Amr ed-Dakīkī rivayet ettiler; dediler ki bize Ebû Tâlib Abdullah b. Muhammed b. el-Hasan b. Şihâb el-Ukberî; bize Ebü’l-Kāsım Abdullah b. Muhammed b. Iyâz el-Herevî el-Horasânî; bize Ahmed b. Âmir b. Süleyman et-Tâî; bize Ali b. Mûsâ er-Rızâ; o dedi ki bana babam Mûsâ; o dedi ki bana babam Cafer; o dedi ki bana babam Muhammed; o dedi ki bana babam Ali; o dedi ki bana babam el-Hüseyin; o dedi ki bana babam Ali b. Ebî Tâlib (radıyallahu anh) rivayet etti; o dedi ki Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Çocuğa Muhammed adını verdiğinizde ona ikram edin, mecliste ona yer açın ve yüzüne karşı çirkin davranmayın.”

18. Bana Ebû Nasr Muhammed b. Ahmed b. Mûsâ b. Cafer b. Ebî Muhammed el-Buhârî el-Müstemlî rivayet etti; bize Emîr Abdullah Muhammed b. Abbâs el-Asamî el-Herevî; bize Ebû Bekir Muhammed b. Ahmed b. Nasr el-Attâr ed-Düelî; bize Muhammed b. Hârûn el-Missîsî; o dedi ki bize Hâlid b. Yezîd, Muhammed b. İbrâhim el-Hâşimî’den, o Ebû Cafer el-Mansûr’dan, o babasından, o da İbn Abbâs’tan (radıyallahu anhümâ) rivayet etti; dedi ki: “İçlerinde Muhammed adında biri bulunan hiçbir ev halkı yoktur ki Allah Azze ve Celle onları her gün ve gece bereketle gözetiyor olmasın.”

19. Bana Muhammed b. Ahmed b. Muhammed b. Fâris et-Tûsî el-Eşkar rivayet etti; bize Ebû Nasr en-Nu‘mân b. Muhammed el-Cürcânî, Nîsâbûr’da; bize Ebû Ahmed Abdullah b. Adî el-hâfız el-Cürcânî; bize el-Fazl b. Abdullah b. Süleyman el-Attâr, Antakya’da; bize Muhammed b. el-Musaffâ; bize Osmân b. Abdurrahman, Muhammed b. Abdilmelik’ten, o Yahyâ b. Saîd’den, o Saîd b. el-Müseyyeb’den, o da Ebû Hüreyre’den (radıyallahu anh) rivayet etti; o dedi ki Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “İçinde benim adım bulunan eve fakirlik girmez.”

20. Bana Muhammed b. Abdullah rivayet etti; bize Muhammed b. Muhammed b. Süleyman el-Bâgandî el-Vâsıtî; bize Muhammed b. Humeyd er-Râzî; bize İbrâhim b. el-Muhtâr; bize en-Nadr b. Humeyd, Ebû İshak es-Sebîî’den, o el-Asbağ b. Nübâte’den, o da Ali b. Ebî Tâlib’den (radıyallahu anh) rivayet etti; Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “İçlerinde bir peygamberin adı bulunan hiçbir ev halkı yoktur ki Allah onlara, sabah akşam kendilerini takdis eden bir melek göndermiş olmasın.”

21. Ebû Muhammed Cafer b. el-Hasan b. Mansûr el-Bağdâdî el-Eşkar’ın kitabında şunu buldum: Bize Ahmed b. el-Abbâs el-Begavî; bize Ömer b. Şebbe b. Abde en-Nümeyrî; bize Muhammed b. Humeyd er-Râzî; bize İbrâhim b. el-Muhtâr; bize en-Nadr b. Humeyd; bize Ebû İshak es-Sebîî, el-Asbağ b. Nübâte’den, o da Ali b. Ebî Tâlib’den (radıyallahu anh) rivayet etti; Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “İçlerinde bir peygamberin adı bulunan hiçbir ev halkı yoktur ki Allah onlara, sabah akşam kendilerini takdis eden bir melek göndermiş olmasın.”

22. Bana Ebü’l-Kāsım Ubeydullah b. Ahmed b. Yahyâ b. Mansûr b. el-Muâfâ el-Ezdî el-Adl rivayet etti; bize Ebû Bekir Abdullah b. Ahmed b. Ali el-Hatîb imlâ yoluyla; bize Ebû Bekir el-Kāsım b. Abdurrahman el-Enbârî; bize Muhammed b. Yahyâ b. Rezîn el-Missîsî; bize İsmâil b. Yahyâ b. Ubeydullah b. Talha b. Abdurrahman b. Ebî Bekir es-Sıddîk; bize Abdurrahman b. Ravh, el-Kāsım b. Muhammed’den, o da Âişe’den (radıyallahu anhâ) rivayet etti; Âişe dedi ki Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Helâl bir yemek, yanında benim adımı taşıyan biri varken hiç yenmez ki yemeklerinin bereketi onlar için katlanmış olmasın.”

23. Bize Muhammed b. Abdullah el-Askerî rivayet etti; bize Ebû Ya‘kūb İshak b. el-Hasan b. Meymûn el-Harbî; bize Müslim b. İbrâhim; bize Şeddâd b. Saîd er-Râsibî, Saîd el-Cüreyrî’den, o Ebû Nadra’dan, o da Ebû Saîd el-Hudrî ve Abdullah b. Abbâs’tan (radıyallahu anhümâ) rivayet etti; onlar dediler ki Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Kimin bir çocuğu doğarsa edebini ve adını güzelleştirsin. Büluğa erince onu evlendirsin. Büluğa erdiği hâlde evlendirmez ve çocuk bir günaha düşerse, o günah (babasına) döner.”

24. Bize Ebü’l-Hasan İbnü’l-Mühtedî, bu cüzü okuduğumuz gün kendisine okuyarak haber verdi; bize Ebû Abdullah b. Ahmed b. Bükeyr; bize hadisi Abdürrahîm el-Herevî; bize Mâlik b. Süleyman el-Herevî; bize Dâvûd b. Abdurrahman el-Attâr; bize Hişâm b. Urve, babasından, o da Âişe’den (radıyallahu anhâ) rivayet etti; Âişe dedi ki Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Hediye üçtür: karşılığı verilen hediye; kişiye kötü söz söylenmesin diye verilen hediye ve Allah Teâlâ’nın karşılığını vereceği hediye.”

Bu, hâfız Ebû Abdullah el-Hüseyin b. Ahmed b. Abdullah b. Bükeyr’in derleyip şeyhlerinden rivayet ettiği “Ahmed ve Muhammed adını taşıyanın faziletleri” kitabının sonudur. Hamd yalnız Allah’a mahsustur. Salâtları da seyyidimiz Muhammed’e, âline, ashâbına, onlara tâbi olanlara ve sevdiklerine olsun.

Adı geçen kitabın metni burada bitti. Allah müellifine rahmet etsin.

Dördüncü mesele: Nebî kelimesinin anlamı

Beşinci mesele: Ümmî kelimesinin anlamı

Dördüncü mesele: Nebî kelimesinin anlamı:

Hemzeli “nebî” kelimesine gelince; bir görüşe göre “haber veren” anlamındadır ve “nebe’” (haber) kökünden türemiştir; çünkü o Allah’tan haber verir. Bu durumda “faîl” vezninde “fâil” anlamındadır.

Mef‘ûl anlamında olması da caizdir; yani Allah tarafından emir ve yasaklarıyla kendisine haber verilmiş (münebbe’) kimsedir. Buna, kelimenin “zarîf” ve “zurafâ” gibi “nebî” ve “enbiyâ” şeklinde çoğul yapılmasını delil gösterdiler. Abbâs b. Mirdâs şöyle der:

“Ey nebîlerin sonuncusu! Sen hak ile gönderilmişsin; hatta ilâhın hidayeti sana hidayet etti.”

“İlâh, yaratıkların arasında seni sevgiyle övdü ve sana Muhammed adını verdi.”

Yahut “nebâ–yenbû” (ortaya çıkmak, yükselmek) kökünden türemiştir. Bu durumda “faîl” vezninde “fâil” anlamında, yani “görünen, yükselen”; ya da mef‘ûl anlamında, yani “Allah’ın yaratıkların üzerine yükselttiği” demektir. Yahut “yol” anlamındaki “nebe’” kelimesinden alınmıştır; çünkü nebî, Allah’ın kullarına giden yoludur; kullar Rablerini onunla tanırlar.

Nebî, kendisine bir şeriat vahyedilen, tebliğle emrolunmasa da böyle olan insandır. Tebliğle emrolunursa aynı zamanda resûldür. Dolayısıyla nebî daha geneldir.

Eğer “Nübüvvet mi, risâlet mi daha üstündür?” diye sorarsan,

Şeyh İzzeddin b. Abdüsselâm, Kavâid adlı eserinde şöyle cevap verir:

Nübüvvet daha üstündür; çünkü o, Rabbin —sübhânehû— hak ettiği celâl sıfatlarını ve kemâl vasıflarını haber vermektir; her iki yönüyle de Allah’a bağlıdır. Risâlet ise bundan aşağıdadır; çünkü kullara tebliğ emridir; bir yönüyle Allah’a, diğer yönüyle kullara bağlıdır. Hiç şüphesiz iki yönüyle de Allah’a bağlı olan, yalnız bir yönüyle O’na bağlı olandan daha üstündür. Nübüvvet risâletten önce gelir. Nitekim Allah Teâlâ’nın Mûsâ’ya hitabındaki “Şüphesiz ben Allah’ım, âlemlerin Rabbiyim” sözü, “Firavun’a git; o azdı” sözünden önce gelir. “Firavun’a git” sözünden önce söylenenlerin tamamı nübüvvettir; bundan sonra tebliğle ilgili emredilenler ise risâlettir. Netice şudur: Nübüvvet, ilâhın ve ilâha vacip olan şeylerin tanıtılmasına; risâlet ise Allah’ın, resûlüne, kullarına yahut bir kısmına, onlara farz kıldığı kendisini tanıma, itaat ve isyandan sakınma hususlarını tebliğ etmesini emretmesine dönüktür. (Mesâlikü’l-Hunefâ’dan kısaltılarak alındı.)

Beşinci mesele: Ümmî kelimesinin anlamı:

el-Kavlü’l-Bedî‘de şöyle denir:

Şeddeli “ümmî”, “ümm” (anne) kelimesine nispettir; yazı yazmayan ve yazılı olanı okumayan kimsedir. Sanki yazı hususunda annesinden doğduğu ilk hâl üzeredir.

Yahut annesine nispet edilmiştir; çünkü kadınların hâlinin genelinde yazı bilmemek vardır; o da onun hâli gibidir.

Bir görüşe göre “Ümmü’l-kurâ”ya (Mekke’ye) nispettir.

Altıncı mesele: Âl kelimesinin anlamı

Bir görüşe göre çoğunlukla okuma yazma bilmeyen ümmete, yani Araplara nispettir.

Bir görüşe göre onun ümmetine, işine verdiği önemden dolayı nispettir.

Bir görüşe göre “Ümmü’l-kitâb”a (Fâtiha’ya) nispettir; ya kendisine indirildiği için, ya da ona iman edip tasdike çağırdığı için.

Bir görüşe göre “ümme” (boy, kamet ve yaratılış) anlamına nispettir.

Bir görüşe göre, eşyayı tanımadan önceki ilk sâf hâliyle ümmete nispettir. Yazı bilmemesi, kendisine verilen parlak ilimlerle birlikte Peygamber’imizin —aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm— bir mucizesiydi. Allah Teâlâ buyurur: “Sen bundan önce hiçbir kitap okumuyordun ve onu sağ elinle yazmıyordun; öyle olsaydı bâtıla sapanlar şüpheye düşerdi.” Yine Kur’ân-ı Kerîm’de “Onlar, yanlarındaki Tevrat ve İncil’de yazılı buldukları o ümmî peygambere, o resûle uyarlar” buyurulur. —Sallallahu aleyhi ve âlihî ve sahbihî ve sellem; pek çok selâm.—

Altıncı mesele: Âl kelimesinin anlamı

Âl kelimesi hakkında ihtilaf edilmiştir. Bir görüşe göre aslı “ehl”dir; “hâ” harfi “hemze”ye çevrilmiştir.

Burada “Muhammed’in âli” ile ne kastedildiği hususunda da ihtilaf vardır.

Tercih edilen görüş, sadakanın haram kılındığı kimseler olduğudur. Bunu Şâfiî açıkça belirtmiş, cumhur da tercih etmiştir.

Bunu, Ebû Hüreyre hadisindeki Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) Hasan b. Ali’ye hitaben söylediği şu sözü destekler: “Biz Muhammed’in âliyiz; sadaka bize helâl değildir.”

Yine merfû bir hadis içinde, bu sadakanın “insanların kirlerinden ibaret” olduğu, Muhammed’e ve Muhammed’in âline helâl olmadığı belirtilir.

Ahmed’e göre teşehhüd hadisindeki “Muhammed’in âli”nden maksat ehl-i beytidir.

Buna göre “âl” yerine “ehl” demek caiz midir? Onlara göre bu hususta iki rivayet vardır.

Bir görüşe göre “Muhammed’in âli”nden maksat eşleri ve neslidir; çünkü hadisin çoğu tariki “ve âl-i Muhammed” lafzıyla gelmiştir. Ebû Humeyd hadisinde ise bunun yerine,

“ve eşleri ve nesli” lafzı gelmiştir. Bu da “âl”den maksadın eşler ve nesil olduğunu gösterir.

Buna şöyle itiraz edilmiştir: Geçen Ebû Hüreyre hadisinde olduğu gibi üçünün bir arada zikredildiği sabittir. O hâlde bazı râvilerin, başkalarının ezberlemediğini ezberlediği kabul edilir. Teşehhütteki “âl”den maksat, eşler ile sadakanın haram kılındığı kimselerdir; nesil de bunlara dâhildir. Böylece hadisler arasında uzlaştırma yapılır.

Âişe hadisinde eşlerine (sallallahu aleyhi ve sellem) “Muhammed’in âli” denmiştir: “Muhammed’in âli, katıklı ekmekten üç gün doymadı.”

Ebû Hüreyre hadisinde de “Allah’ım, Muhammed’in âlinin rızkını kût eyle” denmiştir. Eşlerin ayrıca zikredilmesi, onların şanını yüceltmek içindir; nesil de böyledir.

Abdürrezzâk, Câmi‘inde, Nevevî’den işittiğini şöyle nakleder: Bir adam ona “Allah’ım, Muhammed’e ve Muhammed’in âline salât et” sözündeki “Muhammed’in âli” kimlerdir diye sordu.

O da şöyle cevap verdi: Bu konuda ihtilaf vardır. Kimilerine göre Muhammed’in âli ehl-i beytidir; kimilerine göre ona itaat edenlerdir.

Bir görüşe göre “âl”den maksat özellikle Fâtıma’nın neslidir. Bunu Nevevî Şerhu’l-Mühezzeb’de nakletmiştir.

Bir görüşe göre bütün Kureyş’tir. Bunu İbnü’r-Rif‘a el-Kifâye’de nakletmiştir.

Bir görüşe göre “âl”den maksat bütün ümmet, yani icâbet ümmetidir. İbnü’l-Arabî, Mâlik’in bu görüşe meylettiğini söyler; Zührî de bunu tercih etmiştir. Ebü’t-Tayyib et-Taberî bunu bazı Şâfiîlerden nakleder; Nevevî de Şerhu Müslim’de tercih etmiştir.

Kādî Hüseyin ve Râgıb bunu, içlerinden takvâ sahipleriyle kayıtlamıştır. Mutlak söyleyenlerin sözü de buna yorulur. Bunu Allah Teâlâ’nın “Onun dostları ancak takvâ sahipleridir” âyeti destekler.

Ebü’l-Aynâ’nın Nevâdir’inde şu olay geçer: O, Hâşimîlerden birini küçümsemişti. Adam ona dedi ki: “Her namazda ‘Allah’ım, Muhammed’e ve Muhammed’in âline salât et’ sözünle bana salavat getirirken beni nasıl küçümsersin?”

O da cevap verdi: “Ben (bununla) temiz ve pâk olanları kastediyorum; sen onlardan değilsin.” Bunu bize şeyhimiz aktardı.

Hatîb şunu nakletmiştir: Yahyâ b. Muâz, Belh yahut Rey’de bir Alevî’yi ziyaret ve selâmlamak için yanına girdi.

Alevî, Yahyâ’ya “Biz ehl-i beyt hakkında ne dersin?” diye sordu.

O da şöyle dedi: “Vahiy suyuyla yoğrulmuş, içine nübüvvet ağacı dikilip risâlet suyuyla sulanmış bir toprak hakkında ne denir? Ondan, hidayet miskinden ve takvâ amberinden başka bir koku yayılır mı?”

Alevî de Yahyâ’ya şöyle dedi: “Sen bizi ziyaret ettiysen bu senin fazlınla; biz seni ziyaret ettiysek bu da senin fazlınladır. Ziyaret eden olarak da ziyaret edilen olarak da fazilet senindir.” (Nakil bitti.)

Bunların tamamını Hâfız Sehâvî söyledi; sonra şöyle dedi: Şeyhimiz dedi ki:

Mutlak söyleyenlerin sözü, salâttan maksadın mutlak rahmet olduğu şeklinde anlaşılabilir; böylece takvâ sahipleriyle kayıtlamaya gerek kalmaz.

Onlar için, Enes’in merfû olarak rivayet ettiği “Muhammed’in âli her takvâ sahibidir” hadisi delil gösterilmiştir. Bunu Taberânî tahric etmiş, ancak isnadı çok zayıftır. Beyhakî de Câbir’den buna benzer bir sözü kendi ifadesi olarak zayıf isnatla rivayet etmiştir.

Bazı hadislerde kendilerine salavat getirilmesi istenen nesline (zürriyyet) gelince; onlar çocukları ve çocuklarının çocuklarıdır. Kızların çocukları da buna girer mi? Şâfiî ve Mâlik’in mezhebi —ve Ahmed’den bir rivayet— girer şeklindedir. Çünkü Müslümanlar, Fâtıma’nın çocuklarının, Allah’tan salavat istenen Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) nesline dâhil olduğu hususunda icmâ etmiştir. İbnü’l-Hâcib, Mâlikîlerden kız çocuğunun dâhil olduğu görüşünü nakletmiş ve “çünkü Îsâ, İbrâhim’in neslindendir (aleyhimesselâm)” demiştir.

Ebû Hanîfe’nin mezhebine ve Ahmed’den diğer bir rivayete göre (kız çocuklarının çocukları) girmez; ancak bu yüce aslın şerefinden dolayı Fâtıma’nın (aleyhisselâm) çocukları istisna edilmiştir. (el-Kavlü’l-Bedî‘den alındı.)

Eşlerine (sallallahu aleyhi ve sellem) —müminlerin annelerine (radıyallahu anhünne)— gelince; onların ilki:

1. Hadîce bint Huveylid (radıyallahu anhâ).

2. Sonra Sevde bint Zem‘a (radıyallahu anhâ).

3. Sonra Âişe bint Ebî Bekir es-Sıddîk (radıyallahu anhümâ). Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) ondan başka bakire ile evlenmemiştir.

4. Sonra Hafsa bint Ömer el-Fârûk (radıyallahu anhümâ).

5. Sonra Zeyneb bint Huzeyme (radıyallahu anhâ). Onlardan, kendisinin hayatında vefat eden yalnız odur.

6. Sonra Ümmü Seleme Hind bint Ümeyye (radıyallahu anhâ).

7. Sonra Zeyneb bint Cahş (radıyallahu anhâ).

8. Sonra Cüveyriye bint el-Hâris (radıyallahu anhümâ).

9. Sonra Reyhâne bint Şem‘ûn (radıyallahu anhâ).

10. Sonra Ümmü Habîbe Remle bint Ebî Süfyân (radıyallahu anhümâ).

11. Sonra Safiyye bint Huyey (radıyallahu anhâ).

12. Sonra Meymûne bint el-Hâris (radıyallahu anhâ).

İşte bunlar, kendileriyle evlenip zifafa girdiği kadınların tamamıdır; on iki kadındır. Yedi kadınla da nikâh akdi yapmış, fakat zifafa girmemiştir.

Eşlerine (sallallahu aleyhi ve sellem) salavat getirmek, ona tâbidir; onlara hürmetten, ümmete haram kılınmış olmalarından ve dünyada da âhirette de onun eşleri oluşlarından dolayıdır. —Sallallahu aleyhi ve sellem.—

Yedinci mesele: İbrâhim lafzı

Yedinci mesele: İbrâhim lafzı:

İbn Kayyim şöyle der:

İbrâhim, Süryânîce’de “rahîm baba” anlamındadır. Allah —sübhânehû— İbrâhim’i âlemin üçüncü babası kılmıştır. Çünkü ilk babamız Âdem, ikincisi Nûh’tur; yeryüzündeki bütün insanlar onun neslindendir. Allah Teâlâ buyurur: “Onun neslini, geriye kalanlar kıldık.” Üçüncü baba, peygamberlerin babası, âlemin direği ve hanîflerin imamıdır; Allah —sübhânehû ve teâlâ— onu dost (halîl) edinmiş, nübüvveti ve kitabı onun nesline yerleştirmiştir. O, Rahmân’ın dostu, peygamberlerin şeyhidir. Allah onu “imam”, “ümmet”, “kânit” ve “hanîf” diye adlandırmıştır.

Allah Teâlâ buyurur: “Hani Rabbi İbrâhim’i birtakım kelimelerle imtihan etmiş, o da onları tamamlamıştı. (Allah) buyurdu ki: Ben seni insanlara imam kılacağım.”

Yine buyurur: “Şüphesiz İbrâhim, Allah’a itaat eden, hanîf bir ümmet idi.”

Ümmet, kendisine uyulan, hayrı öğreten önderdir; kânit, Allah’a itaat edip itaate sımsıkı sarılan; hanîf ise O’ndan başkasından yüz çevirip Allah’a yönelendir. Bir şeye yönelen, ondan başkasından sapar. İbrâhim (sallallahu aleyhi ve sellem) üçüncü babamız, hanîflerin imamıdır; kitap ehli onu “âlemin direği” diye adlandırır. Bütün din mensupları onu yüceltme ve sevmede birleşmiştir.

Çocuklarının en hayırlısı, Âdemoğullarının efendisi Muhammed (sallallahu aleyhi ve sellem) idi; onu yüceltir ve tazim ederdi. O, yaratılmışların ona en çok benzeyeniydi. Nitekim Sahîh’te, Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle dediği geçer: “İbrâhim’i gördüm; insanların ona en çok benzeyeni sizin şu arkadaşınızdır” —yani kendisini kastediyor (sallallahu aleyhi ve sellem).

O —Allah’ın salâtları Peygamber’imize ve onun üzerine olsun— misafiri ağırlayanların ilki, sünnet olanların ilki ve saçında ak görenlerin ilkidir. “Bu nedir ey Rabbim?” dedi; (Allah) “Vakardır” buyurdu; o da “Rabbim, vakârımı artır” dedi.

Denildiği gibi o —sallallahu aleyhi ve sellem— öyle biriydi ki kalbi Rahmân’a, oğlu kurbana, bedeni ateşlere, malı misafirlere idi.

Rabbi onu dost (halîl) edinince —hulle, muhabbetin kemâlidir; ortaklık ve paylaşma kabul etmeyen bir mertebedir— o, Rabbinden kendisine sâlih bir oğul bağışlamasını istemişti; (Rabbi) ona İsmâil’i bağışladı. Bu çocuk, kalbinin bir parçasını aldı. Dost, dostunun kalbinde kendisinden başkasına yer bulunmasını kıskandı ve onu, dostuna olan sevgisini oğluna olan sevgisine tercih ettiğinde hulle sırrı ortaya çıksın diye oğlunu kesmekle imtihan etti. O, Rabbinin emrine teslim olup buna kesin karar verince ve dostuna olan sevgiyi oğluna tercih ederek çocuğu boğazlamaya yönelmekle hulle sultanı ortaya çıkınca, Allah bunu ondan kaldırdı ve büyük bir kurbanlıkla fidye verdi.

Allah düşmanları onun için ateşi alevlendirip onu mancınıkla attıklarında, Cebrâil (aleyhisselâm) semâ ile yer arasında ona göründü ve “Ey İbrâhim, bir ihtiyacın var mı?” dedi. O da “Sana gelince, hayır” dedi. Bunun üzerine Allah —sübhânehû— ateşi onun için serinlik ve esenlik kıldı.

Tirmizî, İbn Mes‘ûd’dan şunu rivayet etmiştir: Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “İsrâ gecesi İbrâhim ile karşılaştım. Bana: Ey Muhammed, ümmetine selâmımı ilet; onlara cennetin toprağının güzel, suyunun tatlı olduğunu; düz ve çorak bir yer olduğunu; fidanlarının da ‘sübhânallâh, elhamdülillâh, lâ ilâhe illallâh ve Allâhü ekber’ olduğunu haber ver, dedi.” Tirmizî der ki: Bu hasen bir hadistir. (Kısaltılarak alındı.)

İbrâhim’in (aleyhisselâm) âline gelince; bir topluluğun kesin olarak belirttiği üzere onlar İsmâil ve İshak’tan gelen neslidir. Sâre ve Hâcer’den başka (hanımlardan) çocukları olduğu sabitse, onlar da şüphesiz buna dâhildir. Sonra bunlardan maksat müslüman olanlar, hatta takvâ sahipleridir. Böylece peygamberler, sıddîklar, şehitler ve sâlihler bunlara girer; onların dışındakiler girmez.

Burada iki soru vardır:

Birincisi: Teşbih, diğer peygamberler (salavâtullahi aleyhim) değil de İbrâhim (aleyhisselâm) ile yapılmakla neden ona tahsis edilmiştir?

Cevap: Bu, ya ona bir ikram olarak,

ya da “Rabbimiz, hesabın görüleceği gün beni, ana babamı ve müminleri bağışla” sözüyle Muhammed ümmetine dua etmesi sebebiyle bir mükâfat olarak,

ya da diğer peygamberlerin bu hususta ona ortak olmaması sebebiyle olmuştur.

İkisinin (İbrâhim ve Muhammed’in) salâta tahsisi,

ya İbrâhim’in halîl, Muhammed’in (sallallahu aleyhi ve sellem) habîb olmasından,

ya da İbrâhim’in şeriat ilan edicisi olmasından —çünkü Allah ona “İnsanlara haccı ilan et; yaya olarak ve her uzak yoldan gelen zayıf develer üzerinde sana gelsinler” buyurmuştu—; Muhammed’in (sallallahu aleyhi ve sellem) ise din ilan edicisi olmasından —“Rabbimiz, biz ‘Rabbinize iman edin’ diye imana çağıran bir davetçi işittik, iman ettik” buyruğu gibi— kaynaklanır.

Ya da o, rüyasında cenneti ve ağaçlarının üzerinde “lâ ilâhe illallâh Muhammedün resûlullâh” yazılı olduğunu görüp Cebrâil’e bunu sorması, onun da hâlini haber vermesi üzerine “Rabbim, zikrimi Muhammed ümmetinin dili üzerinde akıt” demesinden ve “Benden sonra gelenler arasında bana güzel bir anılış nasip et” sözünden dolayıdır.

Ya da İbrâhim’in diğer peygamberlerden (aleyhimü’s-salâtü ve’s-selâm) daha faziletli olmasındandır.

İkinci soru: “İbrâhim’e salât ettiğin gibi” sözündeki teşbihin konumu hakkında meşhur olan sorudur. Oysa belirlenen kurala göre benzetilen (müşebbeh), kendisine benzetilenden (müşebbehün bih) aşağıdadır. Burada ise durum tersinedir; çünkü Muhammed (sallallahu aleyhi ve sellem) tek başına İbrâhim’den ve İbrâhim’in âlinden daha faziletlidir. Özellikle ona “Muhammed’in âli” de eklenmiştir. Onun daha faziletli olması, istenen salâtın, başkası için gerçekleşmiş veya gerçekleşecek her salâttan daha üstün olmasını gerektirmez mi?

Buna çeşitli cevaplar verilmiştir. İmam Nevevî’nin güzel bulduğu, Şâfiî’nin cevabıdır. O da şudur:

Teşbih âle yahut bütünün bütüne benzetilmesine veya salâtın aslının salâtın aslına benzetilmesine döner; miktarın miktara benzetilmesine değil. Bu, Allah Teâlâ’nın “Biz sana, Nûh’a ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiğimiz gibi vahyettik” sözü ile “Oruç, sizden öncekilere yazıldığı gibi size de yazıldı” sözü gibidir. Burada tercih edilen görüş, kastedilenin orucun aslı olduğu, vakti ve aynısı olmadığıdır. Yine bir kimsenin “Falana iyilik ettiğin gibi oğluna da iyilik et” demesi gibidir; bununla iyiliğin aslını kasteder, miktarını değil. Allah Teâlâ’nın “Allah sana iyilik ettiği gibi sen de iyilik et” sözü de böyledir. Kurtubî de el-Müfhim’de bu cevabı tercih etmiştir.

Ârif billâh seyyidim Abdülvehhâb eş-Şa‘rânî (radıyallahu anh), el-Minenü’l-Kübrâ adlı kitabının on dördüncü babında şöyle der:

Allah Tebâreke ve Teâlâ’nın bana lütfettiklerinden biri de şudur: İman nuru ve yakîn sırrıyla müşahede ettim ki Peygamber’imiz Muhammed (sallallahu aleyhi ve sellem) mutlak olarak Allah Teâlâ’nın yaratıklarının en faziletlisidir. Göklerde ve yerde bulunanlardan hiçbiri, hiçbir makamda ona denk olamaz. Bunda delile gerek duymayan, ancak Allah’ın basîretini kör ettiği, gözü yarasaların gözü gibi olan kimsedir. Çünkü onun şeriatının nuru (sallallahu aleyhi ve sellem) öğle vaktindeki güneşin nurundan daha parlaktır. Faziletini göstermeye, ümmetinin bütün bölgelerde, hiç düşünmeden, onu önceki ve sonrakilere üstün tutma hususundaki icmâı yeter. Oysa onlardan hiçbiri onu görmemiş, yalnız şeriatını görmüş ve hidayetini işitmiştir. O (sallallahu aleyhi ve sellem) “Ümmetim dalâlet üzerinde birleşmez” buyurmuştur.

951 yılında, bir şahıs, teşehhüd hadisindeki “İbrâhim’e ve İbrâhim’in âline salât ettiğin gibi” sözüne dayanarak —anlam ehlinin “müşebbehün bih, müşebbehten daha yücedir” kuralına göre— seyyidimiz İbrâhim’in (aleyhisselâm) seyyidimiz Muhammed’den (sallallahu aleyhi ve sellem) daha faziletli olduğunu iddia etti.

Bu şahsın gözünden kaçan şudur: Mesele bir sebebe bağlı olarak gelmiştir. Sahâbe “Ey Allah’ın Resûlü, sana selâm vermeyi öğrendik; namazda sana nasıl salavat getireceğiz?” dediklerinde, o “Allah’ım, İbrâhim’e salât ettiğin gibi Muhammed’e ve Muhammed’in âline salât et... deyin” buyurdu. Öyleyse onun (sallallahu aleyhi ve sellem) “İbrâhim’e salât ettiğin gibi” sözündeki incelik, kendisinin keyfiyeti öğretmekle sorumlu olmasıdır.

Düşün: Velilerden yahut âlimlerden birine “Bana seni yücelteceğim, öveceğim ve insanlar arasında seni üstün kılacağım bir selâmlama öğret” desen, o ancak susabilir yahut tevazu içeren bir söz söyleyebilir. Bu yüzden Kâ‘b b. Ucre hadisinde şöyle geçer: “Resûlullah’a (sallallahu aleyhi ve sellem) nasıl salavat getireceğimizi sorduğumuzda —şiddetli hayâsından— sustu ve yüzünün rengi değişti; öyle ki keşke sormasaydık dedik.”

Onun (sallallahu aleyhi ve sellem) “Ben kıyamet günü Âdemoğullarının efendisiyim; övünme yok. Kabri ilk yarılıp açılacak, ilk şefaat edecek ve şefaati ilk kabul edilecek olan benim” sözü, onun Âdem (aleyhisselâm) dâhil bütün yaratılmışlara üstünlüğünü açıkça gösterir. Allah Teâlâ’nın “O, hevâsından konuşmaz” buyruğu da böyledir.

Onun (sallallahu aleyhi ve sellem) babası Âdem’e karşı edepli davranması ise şundandır: Çocuğun, ilâhî iznin geldiği yerler dışında “ben babamdan üstünüm” demesi yakışmaz. Nitekim “Âdem ve ondan aşağısı, (kıyamet günü) benim sancağımın altındadır” hadisinde de böyledir.

Mısır âlimleri bu şahsın sözünü reddetmek üzere eserler yazmışlardır —bu sözün ondan sabit olduğu kabul edilirse—; seyyidim Muhammed el-Bekrî, seyyidim Muhammed er-Remlî, Şeyh Nâsırüddin et-Tablâvî ve Şeyh Nûreddin et-Tandetâî gibi. Bu eserler, sayılamayacak kalabalıkların huzurunda, hâkimlerin önünde okunmuştur. Bunu iyi anla. Hamd âlemlerin Rabbi Allah’a mahsustur. (Nakil bitti.)

Bu inkârcı ve yardımsız şahsın hikâyesine, onun (Şa‘rânî’nin) (radıyallahu anh) et-Tabakâtü’l-Kübrâ’sında, ârif billâh seyyidim Ebü’l-Mevâhib eş-Şâzelî’nin tercümesinde zikrettiği şu olay benzer. Orada Ebü’l-Mevâhib’in (radıyallahu anh) şöyle dediğini aktarır:

Benimle Ezher Camii’nden bir şahıs arasında, Bûsîrî’nin (rahimehullah) şu sözü hakkında tartışma geçti:

“Onun hakkında ilmin ulaştığı son nokta, onun bir beşer oluşu ve Allah’ın bütün yaratıklarının en hayırlısı oluşudur.”

(O şahıs) “Buna bir delil yok” dedi. Ben de “Bu hususta icmâ oluşmuştur” dedim; fakat dönmedi. Sonra Peygamber’i (sallallahu aleyhi ve sellem) rüyada gördüm; yanında Ebû Bekir ve Ömer ile Ezher Camii minberinin yanında oturuyordu. Bana “Hoş geldin ey sevgilimiz” dedi. Sonra ashâbına “Bugün ne oldu biliyor musunuz?” diye sordu. “Hayır ey Allah’ın Resûlü” dediler. Buyurdu ki: “Falan bedbaht, meleklerin benden üstün olduğuna inanıyor.” Hepsi birden “Ey Allah’ın Resûlü, yeryüzünde senden daha faziletlisi yoktur” dediler. O da onlara “Öyleyse, yaşamayan; yaşarsa da dünyada ve âhirette zelil, sönük, sıkıntıda ve adı silinmiş olarak yaşayacak olan falan bedbahta ne oluyor ki faziletim hakkında icmâın oluşmadığını sanıyor? Mu‘tezile’nin Ehl-i sünnet’e muhalefetinin icmâa zarar vermediğini bilmiyor mu?” dedi. (Şa‘rânî’nin sözü bitti.)

Allâme Kastallânî, Buhârî şerhinde ve el-Mevâhibü’l-Ledünniyye’de, ârif rabbânî Ebû Muhammed el-Mercânî’den şunu nakleder:

Onun (sallallahu aleyhi ve sellem) “İbrâhim’e salât ettiğin gibi” ve “İbrâhim’e bereket verdiğin gibi” deyip “Mûsâ’ya salât ettiğin gibi” dememesinin sırrı şudur: Mûsâ’ya (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) tecellî celâl sıfatıyla oldu; bu yüzden Mûsâ bayılıp düştü. Halîl İbrâhim’e (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) ise tecellî cemâl sıfatıyla oldu; çünkü muhabbet ve hulle, cemâl tecellîsinin eserlerindendir. Bu yüzden Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem), ona cemâl tecellîsi istensinler diye, İbrâhim’e salât edildiği gibi salât etmelerini emretti. Bu, onunla halîl (salavâtullahi ve selâmühû aleyhimâ) arasında eşitlik gerektirmez; çünkü o, ancak halîlin (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) kendisine tecellî edildiği vasıfla tecellî istemelerini emretmiştir.

Hadisin gerektirdiği, cemâl ile tecellî olan vasıfta ortaklıktır; iki makam arasında veya iki mertebe arasında eşitlik gerektirmez. Çünkü Hak —sübhânehû— iki kişiye, makamlarına göre cemâl ile tecellî eder; cemâl tecellîsi vasfında ortak olsalar da her birine, katındaki makamına, mertebesine ve mevkiine göre tecellî eder. Halîle (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) makamına göre cemâl ile tecellî eder; seyyidimiz Muhammed’e (sallallahu aleyhi ve sellem) de makamına göre cemâl ile tecellî eder. Hadis buna göre anlaşılır. (Nakil bitti.)

Yani seyyidimiz Muhammed’in makamı, seyyidimiz İbrâhim’in makamından daha yüksektir. Dolayısıyla onun için Allah Teâlâ’dan istenen salât, seyyidimiz İbrâhim’e edilen salâttan daha yüce ve daha üstün olur.

Bu da Nevevî’nin şu sözünü destekler: Seyyidimiz Muhammed’e (sallallahu aleyhi ve sellem) salâtın, onun daha faziletli olmasına rağmen seyyidimiz İbrâhim’e (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) salâta benzetilmesindeki güçlüğe verilen cevapların en güzeli, İmam Şâfiî’ye (radıyallahu anh) nispet edilen “teşbihin salâtın aslının salâtın aslına olduğu” cevabıdır.

Allâme Ahmed b. Hacer el-Mekkî, el-Cevherü’l-Munazzam fî ziyâreti’l-kabri’ş-şerîfi’n-nebeviyyi’l-mükerrem adlı kitabında şöyle der:

Sekizinci mesele: Bereket lafzı

Seyyidimiz İbrâhim el-Halîl ile mümin âlinin tercih edilmesinin sebebi, Allah Teâlâ’nın bereket ile rahmeti yalnız onlar için bir araya getirmiş olmasıdır. Nitekim Hûd sûresinde buyurur:

“Allah’ın rahmeti ve bereketleri üzerinize olsun ey ehl-i beyt. Şüphesiz O, hamîddir, mecîddir.” O (İbrâhim), Peygamber’imiz Muhammed’den (sallallahu aleyhi ve sellem) sonra peygamberlerin en faziletlisidir. (Nakil bitti.)

Takıyyüddin es-Sübkî (rahimehullah), oğlunun et-Tabakât’ında nakledildiği üzere şöyle der:

Bir kul, Peygamber’ine (sallallahu aleyhi ve sellem) bu keyfiyetle salavat getirdiğinde, Allah’tan, İbrâhim’e ve âline salât ettiği gibi Muhammed’e salât etmesini istemiş olur. Sonra başka bir kul (aynı şekilde) dediğinde, ilk dua edenin istediğinden başka bir salât istemiş olur. Çünkü istenen iki şey, birbirine benzese de, isteyenin farklılığıyla ayrışır. İki dua da kabul edilir; zira Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) salavat, kabul edilen bir duadır. O hâlde bunun istediği, ötekinin istediğinden farklı olmalıdır; aksi takdirde “hâsıl olanı elde etmek” gerekir. Netice —oğlu Tâc’ın da söylediği gibi— şudur: Allah Teâlâ, her kul dua ettikçe Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem), İbrâhim’e (aleyhisselâm) ve âline ettiği salâta benzer bir salât eder. Böylece Rabbinden gelen salâtlar sayılamaz; her biri İbrâhim ve âline verilen kadardır. Çünkü bu salavatla ona salavat getirenlerin sayısı sınırlanamaz. En doğrusunu Allah bilir.

Sekizinci mesele: Bereket lafzı:

Anlamı, hayır ve ikramın artması ve çoğalmasıdır. Bir görüşe göre kastedilen, ayıplardan temizlemek ve tezkiye etmektir.

Bir görüşe göre kastedilen, o şeyin sabit, kalıcı ve sürekli olmasıdır; “bereket” develerin “yere çöktü, sabit kaldı” anlamındaki “bereketü’l-ibil”den gelir. Su birikintisine de içinde su durduğu için “birke” denmiştir. Ebü’l-Yemen b. Asâkir bunu kesin kabul etmiş ve şöyle demiştir: “ve bârik” demek, onlara verdiğin şeref ve ikramı sabit kıl ve sürekli eyle demektir. Bu, devenin çöktüğü yerde kalması anlamındaki “bereke’l-baîr” sözünden gelir. (Nakil bitti.)

Bazen “teyemmün” (uğur) yerine de kullanılır; uğurlu kimseye “mübârek” denir; yani sevilen, rağbet edilen demektir.

Netice şudur: İstenen, hayırdan en bol olanın verilmesi, onun sabit ve sürekli kılınmasıdır. “Allah’ım, Muhammed’e bereket ver” dediğimizde...

Dokuzuncu mesele: Âlemîn (âlemler) hakkında

Onuncu mesele: Hamîd ve Mecîd hakkında

...anlamı: Allah’ım, Muhammed’in anılışını, davetini ve şeriatını sürekli kıl; tâbi olanlarını ve yandaşlarını çoğalt; ümmetine, onun uğur ve saadetinden, onlara şefaat etmeni, onları cennetlerine koymanı ve rıdvân yurduna yerleştirmeni nasip et. Böylece ona bereket dilemek, süreklilik, artış ve saadeti bir araya getirir. Bunu Hâfız Sehâvî söylemiştir. Yine dedi ki: Bulabildiğimiz kadarıyla hiç kimse “ve Muhammed’e bereket ver” sözünün vücûbunu açıkça söylememiştir; ancak İbn Hazm, genel olarak vücûbunu gösteren bir ifade kullanmış ve “kişinin, ömründe bir kez olsun ona bereket dilemesi gerekir” demiştir. (Nakil bitti.)

Dokuzuncu mesele: Âlemîn (âlemler) hakkında:

el-Kavlü’l-Bedî‘de şöyle denir:

Ebû Mes‘ûd ve başkalarının hadiste rivayet ettiği “âlemîn”den maksat, yaratıkların çeşitleridir. Bu hususta başka görüşler de vardır.

Bir görüşe göre gök kubbenin içinde bulunan her şeydir.

Bir görüşe göre ruh taşıyan her şeydir.

Bir görüşe göre her hâdis (sonradan yaratılmış) şeydir.

Bir görüşe göre akıl sahipleriyle kayıtlıdır.

Bir görüşe göre yalnız insanlar ve cinlerdir.

Bir görüşe göre bunlar ile melekler ve şeytanlardır.

es-Sıhâh’ta şöyle denir: “Âlem”, yaratıklardır; çoğulu “avâlim”dir. “Âlemûn” ise yaratıkların çeşitleridir.

el-Muhkem’de şöyle denir: “Âlem”, yaratıkların tamamıdır; çeşitli şeyleri bir araya getirdiği için tekili yoktur; çoğulu “âlemûn”dur.

“Âlemîn” sözüyle, salâtın ve bereketin âlemlerde İbrâhim üzerinde meşhur olduğuna, onun şeref ve taziminin yayıldığına işaret edilmiştir. Peygamber’imiz (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) için istenen, o salâta benzeyen bir salât ve o berekete benzeyen bir bereketin, yaratıklar arasında yayılması ve meşhur olmasıdır. Allah Teâlâ buyurmuştur: “Sonra gelenler arasında onun için güzel bir anılış bıraktık. İbrâhim’e selâm olsun.” (Kısaltılarak alındı.)

Onuncu mesele: Hamîd ve Mecîd hakkında:

Hamîd, “hamd” kökünden “faîl” veznindedir; “mahmûd” (övülmüş) anlamındadır ve ondan daha beliğdir. Çünkü “faîl”, “mef‘ûl”dan çevrildiğinde, o sıfatın huy, tabiat ve lâzım bir ahlâk hâline geldiğine delâlet eder. Nitekim birine “zarîf, şerîf, kerîm” demen gibi.

Hamîd, kendisinde, övülmeyi gerektiren sıfatlar ve hamd sebepleri bulunan; başkası kendisini övmese de zatında övülmeye lâyık olandır. Mahmûd ise, övenlerin hamdinin kendisine bağlandığı kimsedir. Mecîd–mümecced, kebîr–mü kebber, azîm–muazzam da böyledir.

Kemâlin tamamı hamd ve mecde döner.

Çünkü hamd, övgüyü ve övülene sevgiyi gerektirir. Sevdiğin hâlde övmediğin kimseye hamd etmiş olmazsın; bir maksat için övdüğün ama sevmediğin kimseye de hamd etmiş olmazsın. Öyle ki, onu övüyor ve seviyor olmalısın. Bu övgü ve sevgi de onu gerektiren sebeplere tâbidir; o da övülenin kemâl sıfatları, celâl vasıfları ve başkalarına ihsanıdır. İşte bunlar sevginin sebepleridir. Bu sıfatlar ne kadar kapsamlı ve kâmil olursa, hamd ve sevgi de o kadar tam ve büyük olur. Allah —sübhânehû ve teâlâ— hiçbir yönden noksanı olmayan mutlak kemâle sahiptir; ihsanın tamamı O’nundur ve O’ndandır. O hâlde O, her hamde ve her sevgiye her yönden en lâyık olandır; zatı, sıfatları, fiilleri, isimleri, ihsanı ve kendisinden sâdır olan her şey için sevilmeye lâyıktır. —Sübhânehû ve teâlâ.—

Mecde gelince; o, azameti, genişliği ve celâli gerektirir. Hamd ise ikram sıfatlarına delâlet eder. Allah —sübhânehû ve teâlâ— celâl ve ikram sahibidir. Kulun “lâ ilâhe illallâh” ve “Allâhü ekber” sözünün anlamı da budur. “Lâ ilâhe illallâh”, O’nun ilâhlığına ve bunda tek oluşuna delâlet eder; ilâhlığı da O’na tam sevgiyi gerektirir. “Allâhü ekber” ise O’nun mecdine ve azametine delâlet eder; bu da O’nu tazim, temcîd ve tekbîr etmeyi gerektirir.

Bu yüzden Allah —sübhânehû— bu iki türü Kur’an’da çokça bir arada zikreder. Nitekim “Allah’ın rahmeti ve bereketleri üzerinize olsun ey ehl-i beyt. Şüphesiz O, hamîddir, mecîddir” buyurur. Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) ve âline salavatın ardından hamîd ve mecîd isimlerinin zikredilmesi, bu âyete uygundur.

Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) salavat, Allah’ın onu övmesi, ona ikram etmesi, şanını yüceltmesi, anılışını yükseltmesi, sevgisini ve yakınlığını artırması olduğuna göre; bu, hamdi ve mecdi içerir. Salavat getiren, sanki Allah’tan onun hamdini ve mecdini artırmasını istemiş olur. Çünkü salavat, ona hamd ve temcîdin bir türüdür. O hâlde duayı bu iki isimle —hamîd ve mecîd— bitirmek uygun düşmüştür. Çünkü dua edenin, duasını, isteğine uygun bir güzel isimle bitirmesi yahut onunla başlaması meşrudur. Nitekim Allah Teâlâ “En güzel isimler Allah’ındır; O’na onlarla dua edin” buyurur.

Süleyman (aleyhisselâm) şöyle demiştir: “Rabbim, beni bağışla ve bana, benden sonra kimseye nasip olmayacak bir mülk bağışla. Şüphesiz Sen Vehhâb’sın (çok bağışlayansın).”

Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem), kendisinden namazında okuyacağı bir dua öğretmesini isteyen Sıddîk’a (radıyallahu anh) şöyle dedi: “De ki: Allah’ım, ben nefsime çok zulmettim; günahları Senden başka bağışlayan yoktur. Katından bir mağfiretle beni bağışla ve bana merhamet et. Şüphesiz Sen Gafûr ve Rahîm’sin.” Bu (tarz) çoktur. Öyleyse Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) için istenen, Allah’ın ona salâtıyla hamd ve mecd olduğundan, bu istek hamîd ve mecîd isimleriyle bitirilmiştir. (Celâü’l-Efhâm’dan kısaltılarak alındı.)

el-Kavlü’l-Bedî‘de şöyle denir:

Hamîd, “hamd”dan “faîl” veznindedir; “mahmûd” anlamında ve ondan daha beliğdir. Hamd sıfatlarının en kâmilini elde etmiş kimsedir.

Bir görüşe göre “hâmid” (hamd eden) anlamındadır; yani kullarının amellerini (hamd ederek) över.

Mecîd ise “mecd”den gelir; o da ikram sıfatıdır.

Duayı bu iki yüce isimle bitirmenin münasebeti şudur: İstenen, Allah’ın Peygamber’ine ikramı, onu övmesi, şanını yüceltmesi ve yakınlığını artırmasıdır. Bu da hamd ve mecdi istemeyi gerektirir. Bunda, bu iki ismin istenenin ta‘lîli yahut ona eklenen bir açıklama gibi olduğuna işaret vardır. Anlamı: Sen, ardı ardına gelen nimetlerle hamde lâyık olanı yapan, bütün kullarına çokça ihsan eden Kerîm’sin. Hamd Allah’a mahsustur. (Nakil bitti.)