Rüya, faydalar ve özel dualar

Dokuzuncu bab: Peygamber’i (sallallahu aleyhi ve sellem) uyanıkken ve rüyada görme hakkında

Dokuzuncu bab: Peygamber’i (sallallahu aleyhi ve sellem) uyanıkken ve rüyada görme hakkında:

Bil ki bu babı onuncudan önce getirdim; çünkü Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) salavatın en büyük faydalarından biri, onu rüyada görmektir; hatta birçokları için bu, onu uyanıkken görmeye (sallallahu aleyhi ve sellem) kadar yükselir. Bu, nimetlerin en büyüğü olduğundan ve onunla sebeplerini bilmek ilimlerin en önemlisi olduğundan, bu babda sözü geniş tuttum. Burada, evliyanın efendilerinin sözlerinden ve âlimlerin imamlarının ifadelerinden, daha önce hiçbir kitapta bir araya gelmemiş olanları topladım. Onların ifadelerini —inşallah Teâlâ— göreceksin.

Ebû Abdullah er-Rassâ‘, Tuhfetü’l-Ahyâr adlı kitabında şöyle der:

Bu ümmetin Rabbi katındaki mertebesi sabit olup fazileti, Peygamber’inin faziletiyle pekişince ve ümmî, saygın Peygamber’e olan şiddetli sevgisiyle bütün ümmetlere üstün gelince —ki asırların en hayırlısı, Resûlullah’ı (sallallahu aleyhi ve sellem) görüp ona iman eden asırdır; bunlar, yarış bayrağını elde eden, yaratılmışların efendisinin sohbetini ve Hak sevgilisinin nurlarını müşahede eden muhterem sahâbîlerdir— onlardan sonra, âyetleri kendilerine nakledilen, sıfatları okunan, mucizeleri sabit olan ve hayırları ile bereketleri ardı ardına gelen kimseler kaldı; onlar da ona iman ettiler, onu tasdik ettiler ve kendisiyle birlikte indirilen nura uydular.

Tasdiklerinde yakîn ilmine eriştiler ve onun sâdık, musaddak ve emîn olduğu kendilerinde kesin olarak sabit oldu. Kalpleriyle ve canlarıyla, hayatlarında o apaçık nuru müşahede etmeyi ve onu ayne’l-yakîn ile görmeyi temenni ettiler. Allah —sübhânehû ve teâlâ— onların kalplerindeki bu hasreti, onu uykuda görmek ve müşahede etmekle telafi etti; gördükleri sıfatlarının hak, müşahede ettikleri zatının sadık olduğunu onlara gerçekleştirdi. Seven mümin onu uykusunda görünce göğsü açılır, kalbi nurlanır, imanı güçlenir ve yakîni gerçekleşir. Peygamber’i (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) görmeyi arzulayan, sevgisi kalbinde bütün insanların efendisine galebe çalan, kalbinde ondan başka dünya malı sevgisi bulunmayan kimsenin kalbi, güzellik sıfatlarının sahibinin göründüğü bir ayna olur; onu görmesi sahih, uykuda müşahedesi kesindir. Bununla aranızda, kalbini temizleyip sevgini güçlendirmenden başka bir şey yoktur. Zira sâdık ve musaddak olan (Peygamber) şöyle buyurmuştur: “Beni rüyada gören, gerçekten beni görmüştür.” Dolunaya ve her şeyi bilen hükümdarın sevgilisine müşahede etmeyi ne kadar arzularsan, sevgini güçlendir, nefsini arındır ve vakitlerini ona salavatla mamur et; ta ki kalbinin köşelerini nurlarla doldurup onlardan yabancıların karanlıkları yok olsun ve kalbinde o Hâşimî seçilmişin (sallallahu aleyhi ve sellem) sureti yer etsin. —Onun âline ve basîret ile basar sahibi ashâbına salât ve selâm olsun.— (Nakil bitti.)

İmam Tirmizî, eş-Şemâil’in sonunda “Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) rüyada görülmesi hakkında gelenler” başlıklı bir bab açmış ve orada bu hususta birkaç hadis rivayet etmiştir.

Birinci hadis: Abdullah b. Ömer’den (radıyallahu anhümâ), Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem); buyurdu ki: “Beni rüyada gören gerçekten beni görmüştür; çünkü şeytan benim suretime giremez.”

İkinci hadis: Ebû Hüreyre’den (radıyallahu anh); Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Beni rüyada gören gerçekten beni görmüştür; çünkü şeytan benim suretime giremez” —yahut “bana benzeyemez” demiştir.

Üçüncü hadis: Târık b. Eşyem’den (radıyallahu anh); Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Beni rüyada gören gerçekten beni görmüştür.”

Dördüncü hadis: Ebû Hüreyre’den (radıyallahu anh); Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Beni rüyada gören gerçekten beni görmüştür; çünkü şeytan benim suretime giremez.”

Ebû Hüreyre’den rivayet eden Küleyb der ki: Bunu İbn Abbâs’a anlattım ve “Ben onu —yani Peygamber’i (sallallahu aleyhi ve sellem)— gördüm” dedim. Hasan b. Ali’yi andım ve “Onu (rüyamda) ona benzettim” dedim. İbn Abbâs da “O, ona benzerdi” dedi.

Beşinci hadis: İbn Abbâs’tan (radıyallahu anhümâ): Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle derdi: “Şeytan benim suretime giremez; beni uykuda gören gerçekten beni görmüştür.”

Yezîd el-Fârisî —mushafları yazan kişi— şöyle der: İbn Abbâs zamanında Peygamber’i (sallallahu aleyhi ve sellem) rüyamda gördüm ve İbn Abbâs’a “Resûlullah’ı (sallallahu aleyhi ve sellem) uykuda gördüm” dedim. İbn Abbâs dedi ki: Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyururdu: “Şeytan benim suretime giremez; beni uykuda gören gerçekten beni görmüştür.” Rüyada gördüğün bu adamı tavsif edebilir misin?

(Yezîd) dedi ki: Evet. Sana bir adam tavsif edeyim: İki adam arası (orta boylu) bir kimseydi; bedeni ve eti beyaza çalar esmerdi (yani kırmızıydı; çünkü “esmer” kızıllık için de kullanılır); gözleri sürmeli, gülüşü güzel, yüzünün hatları güzel; sakalı şurasından şuraya kadar —yani şu kulağından şu kulağına kadar— doldurmuş, boynunu da doldurmuştu. İbn Abbâs dedi ki: Onu uyanıkken görmüş olsaydın bundan daha fazlasını tavsif edemezdin.

Altıncı hadis: Ebû Katâde’den (radıyallahu anh); Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Beni gören —yani uykuda— hakkı görmüştür.”

Yedinci hadis: Enes’ten (radıyallahu anh); Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Beni rüyada gören gerçekten beni görmüştür; çünkü şeytan benim suretime giremez.” Yine buyurdu: “Müminin rüyası, nübüvvetin kırk altı cüzünden bir cüzdür.”

Şeyhlerimin şeyhi Şeyh İbrâhim el-Bâcûrî (rahimehullah) hâşiyesinde bunun gerekçesini şöyle açıklamıştır —bir görüşe göre—:

Vahiy süresi yirmi üç yıldır. Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) ilk başta sâlih rüya ile başlanmıştır; bunun süresi altı aydır. Bunun, sözü edilen bütün süreye oranı kırk altıda birdir.

Sonra şöyle dedi: Rüyanın nübüvvet cüzlerinden bir cüz olmasının anlamı hakkında söylenenlerin en açığı, onun nübüvvet ilminin cüzlerinden bir cüz olmasıdır; çünkü onunla gayb ilimleri bilinir ve bazı gaybî şeylere vâkıf olunur. Gaybı bilmek de şüphesiz nübüvvet ilminden bir cüzdür. Bunu, Ebû Hüreyre’nin (radıyallahu anh) merfû olarak rivayet ettiği şu hadis destekler: “Nübüvvetten yalnız mübeşşirât (müjdeler) kalmıştır.” “Mübeşşirât nedir?” diye sordular; “Müslüman kişinin gördüğü veya kendisi için görülen sâlih rüyadır” buyurdu. Bunu Buhârî tahric etmiştir. (Bâcûrî) dedi ki: “Mübeşşirât” kelimesi çoğunluk itibarıyladır; yoksa (rüya) bazen korkutucu da olabilir. (Kısaltılarak alındı.)

Şihâb er-Remlî’nin fetvalarında gördüm: Ona, Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) “Beni gören, gerçekten beni görmüştür; çünkü şeytan benim suretime giremez” sözü sorulmuş: Kendi şerefli nefsini anıp da bu hususu Bârî (celle ve alâ) hakkında anmamasının hikmeti nedir? Eğer biri “Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) şerefli sureti beşerî surete benzediği ve şeytanın ona girmesi —yani onun suretine bürünmesi— mümkün olduğu için bunu kendi hakkında anması uygundur; Bârî (celle ve alâ) ise hiçbir şey O’nun benzeri değildir; akıl, bunu O’nun (teâlâ ve tekaddes) hakkında caiz göremez; dolayısıyla buna dikkat çekmeye gerek kalmamıştır” diye cevap verirse, isabet etmiş olur mu?

(Remlî) şöyle cevap verdi: O (sallallahu aleyhi ve sellem) şerefli nefsini anmayı birtakım hikmetlerden dolayı tahsis etmiştir; bunlardan biri,

“beni gerçekten görmüştür” sözüdür; Bârî (celle ve alâ) için ise böyle değildir.

Nitekim Kādî Ebû Bekir el-Bâkıllânî şöyle demiştir: Allah Teâlâ’yı uykuda görmek, kalpteki vehimler ve hatıralardır; bunlar O’na —sübhânehû ve teâlâ— yakışmayan benzetmelerdir; O bundan münezzehtir. Gazzâlî de bazı kitaplarında, bunun çoğunluğa göre zatın görülmesi vehmini vermediğini; bir kimse hakka aykırı bir şahıs vehmederse, ona bunun anlamının açıklanacağını söylemiştir.

(Gazzâlî) dedi ki: İhtilaf, anlamın elde edilmesinde anlaşıldıktan sonra lafzın mutlaklığına döner. Çünkü Allah’ın zatı görülmez; görülen bir misaldir. Allah, zatı için misaller verir; O, misilden münezzehtir.

Hikmetlerden biri de şudur: Bir topluluk, Allah Teâlâ’yı görmenin imkânsız olduğunu söylemiştir; çünkü uykuda görülen hayal ve misaldir; ikisinin de kadîm (ezelî) üzerine düşmesi imkânsızdır.

Bir hikmet de, sözü edilen cevabı verenin söylediğidir; o isabet etmiştir. (Fetvaların ifadesi bitti.)

Ârif billâh Abdullah b. Ebî Hamza, Behcetü’n-Nüfûs —Sahîh-i Buhârî muhtasarının şerhi— adlı kitabında, Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) şu sözü hakkında şöyle der: “İsmimle isimlenin, künyemle künyelenmeyin. Beni rüyada gören gerçekten beni görmüştür; çünkü şeytan benim suretime giremez. Kim bana bilerek yalan isnat ederse ateşteki yerine hazırlansın.”

Âlimler bu hususta ihtilaf etmiştir.

Kimileri, şeytanın suretine giremeyeceği görüntünün, onun (sallallahu aleyhi ve sellem) vefat ettiği hâl üzere olan sıfatı olduğunu söylemiş; hatta “Sakalında, (vefatında) bulunan şu beyaz kılların sayısı kadar olur” demişlerdir.

Bazıları da “Onu görmesi Hızrân evinde (Medine’deki evinde) olur” demiştir. Bu, hadisin umumunu sınırlamak ve geniş rahmeti daraltmaktır.

Kimileri de şöyle demiştir: Şeytan, onun suretine (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) asla giremez —tam ve yeterli bir cümle olarak—. Kim onu güzel bir surette görürse, bu rüyayı görenin dininin güzelliğine; eğer organlarından birinde bir kusur varsa, o organın, görenin dininde bir bozukluk olduğuna işarettir. Doğru olan budur.

Bu tecrübe edilmiş ve birebir bu şekilde bulunmuştur; inkâr edilmemiştir. Böylece onu görmenin (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) büyük faydası elde edilir; tâ ki rüyayı gören, dininde bir bozukluk olup olmadığını anlasın. Çünkü o (sallallahu aleyhi ve sellem) bir nurdur; cilalı ayna gibidir. Ona bakan kimsede güzellik veya başkası ne varsa, aynada görünür; ayna ise zatında en güzel hâldedir, onda ne noksan ne kusur vardır.

Aynı şekilde onun (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) uykudaki sözü hakkında da şöyle demişlerdir: (Rüyada işitilen söz) onun sünnetlerine (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) arz edilir. Görenin işittiği, sünnete uygunsa haktır; aykırıysa bozukluk, görenin işitmesindedir. Çünkü o (sallallahu aleyhi ve sellem) hevâsından konuşmaz; (Kur’an) Allah’tan başkasından olsaydı, onda pek çok çelişki bulurlardı. Öyleyse mübârek zatın rüyada görülmesi haktır; bozukluk, görenin işitmesinde olur. Şüphesiz hak olan budur.

(İbn Ebî Hamza rahimehullah) dedi ki: Kalp ehlinin, bazı hitabelerde onun (sallallahu aleyhi ve sellem) dilinden yapılan konuşmalarda onu (sallallahu aleyhi ve sellem) temsil eden hatıraları ve bazı sohbetlerde sır âlemlerinde beliren mübârek sureti, rüya gibi sayılıp hak olur mu, olmaz mı?

Bil ki —Allah bizi ve seni muvaffak kılsın— kalp ehlinin hatıraları, şer‘î delillerin gösterdiği ölçüde haktır; onların hatıraları, başkalarının rüyalarından daha doğrudur. Çünkü Allah, onun (sallallahu aleyhi ve sellem) bir işareti olmaksızın, onlara bu hatıraları nurlandırma ve bereket lütfuyla bağışlamıştır. Onu (sallallahu aleyhi ve sellem) görmek —mübârek ve başkası için— haktır; peki bu ikisi bir araya gelirse? İşte bu, (hatıranın) doğruluğunu pekiştirir. Erkeklerin (gönül) hatıralarını kitabın başka yerlerinde açıkladık. Söylediğimiz mübârek suretinin şekillenmesi veya mübârek sözünün mübâreklere ulaşması bir araya geldiğinde, onu tasdik eden kitap ve sünnet delilleri toplanmış olur. Buna, onun (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) “çünkü şeytan benim suretime giremez” sözü yeter. Çünkü bu umumî bir lafızdır; umumî lafzı umumuna hamletmek gerekir. Onun (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm), bâtıl yoldan —yani şeytanın yolu ve vehimlerinden— nefyettiği şeyin hak olmaktan başka ihtimali kalmamıştır. Fakat şart şudur: (Bu hatıralar ve sözler) Allah’ın kitabına ve Peygamber’inin (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) sünnetine arz edilir; uyanı uygula, uymayanı bırak. (Nakil bitti.)

(İbn Ebî Hamza rahimehullah) adı geçen şerhinde, Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) “Beni rüyada gören, yakında uyanıkken de görecektir; şeytan benim suretime giremez” sözü hakkında şöyle demiştir:

Hadisin zahiri iki hükme delâlet eder:

Birincisi: Onu (sallallahu aleyhi ve sellem) uykuda gören, onu uyanıkken de görecektir.

İkincisi: Şeytanın ona (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) bürünemeyeceğini haber vermektir. Bu hususta çeşitli yönlerden söz edilir. Bunlardan biri şöyle sorulmasıdır:

Bu, onun hayatında (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) ve vefatından sonra umumî midir, yoksa yalnız hayatında mıydı?

Şeytan, diğer peygamberlere ve resûllere (salavâtullahi ve selâmühû aleyhi ve aleyhim ecmaîn) bürünebilir mi, yoksa bu, ona (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) özgü işlerden midir?

Bu, onu mutlak olarak gören herkes için midir, yoksa ona ehil olan ve sünnetlerine tâbi olanlara mı özgüdür (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm)?

“Hayatında (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) ve vefatında umumî midir, yoksa yalnız hayatında mıdır?” sözümüze gelince:

Lafız umum verir; ona hususiyet iddia eden, ondan (sallallahu aleyhi ve sellem) bir tahsis edici olmaksızın bunu iddia etmiş olur. Bazı kimselerden, bunun umumunu tasdik etmeme vâki olmuştur; o, aklının verdiğine göre şöyle dedi: Bekâ yurdunda olan, fenâ yurdunda nasıl görülür? Bu sözde iki tehlikeli sakınca vardır:

Birincisi: Hevâsından konuşmayan sâdıkın (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) sözünün umumunu tasdik etmemeye düşmek.

İkincisi: Kâdir olanın kudretini bilmemek ve O’nu âciz saymak. Sanki o, Bakara sûresindeki sığır kıssasını işitmemiş; Allah Azze ve Celle’nin “Ona (sığırın) bir parçasıyla vurun, dedik. İşte Allah ölüleri böyle diriltir ve düşünesiniz diye size âyetlerini gösterir” buyurduğunu (bilmiyor). Ölünün kabrine yahut ölünün kendisine sığırın bir parçasıyla vuruldu da, sapasağlam kalktı ve kendisini öldüreni onlara haber verdi. Bu, âlimlerin belirttiğine göre kırk yıl sonra olmuştur; çünkü İsrâiloğulları’nın, kendilerine tavsif edilen nitelikte sığırı aramaları kırk yıl sürdü ve onu ancak o zaman buldular.

Aynı sûrede Üzeyir kıssasında ve İbrâhim’in (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) dört kuş kıssasında da bildirildiği gibi; (Allah) bu ikisinin hâlini bize nasıl anlattı.

Ölüye sığırın bir parçasıyla vurmayı dirilme sebebi kılan, İbrâhim’in duasını kuşların dirilmesine sebep kılan ve Üzeyir’in hayretini, yüz yıl ölü kaldıktan sonra kendisinin ve eşeğinin diriltilmesine sebep kılan (Allah), Peygamber’i (sallallahu aleyhi ve sellem) uykuda görmeyi, onu uyanıkken görme sebebi kılmaya da kâdirdir.

Bazı sahâbîlerden —zannedersem İbn Abbâs’tan (radıyallahu anhümâ)— şöyle nakledilmiştir: O, Peygamber’i (sallallahu aleyhi ve sellem) uykuda görmüş, bu hadisi hatırlayıp düşünceye dalmış, sonra Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) bazı eşlerinin yanına girmiş —zannedersem Meymûne idi— ve olayı anlatmıştı. (Meymûne) kalkıp ona bir cübbe ile bir ayna çıkardı ve “Bu onun cübbesi, bu da onun aynasıdır (sallallahu aleyhi ve sellem)” dedi. O (radıyallahu anh) dedi ki: Aynaya baktım, Peygamber’in (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) suretini gördüm; fakat kendi suretimi görmedim.

Selef ve halefte, son devirlere kadar, onu (sallallahu aleyhi ve sellem) uykuda görüp bu hadisi zahirine göre anlayan bir topluluktan, onu bundan sonra uyanıkken gördükleri, korktukları şeyleri ona sordukları, onun da bunların giderileceğini haber verip giderilme yollarını gösterdiği ve işin, ne eksik ne fazla, aynen böyle gerçekleştiği nakledilmiştir.

Bunu inkâr eden, ya velilerin kerametlerini tasdik eder ya da yalanlar.

Eğer yalanlayanlardan ise onunla tartışmaya gerek yoktur; çünkü o, sünnetin açık delillerle sabit kıldığını yalanlamaktadır. Bunu kitabın başında konuştuk ve Allah Teâlâ’nın lutfuyla yeterince açıkladık.

Eğer tasdik edenlerden ise bu da o kabiledendir; çünkü velilere, âdetin yarılması yoluyla, ulvî ve süflî âlemlerde pek çok şey keşfettirilir. Bunu tasdik ederken ötekini inkâr etmek olmaz.

Diğer peygamberler ve resûller (aleyhimü’s-salâtü ve’s-selâm) bu hususta onun (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) gibi midir —yani şeytan onların suretine de bürünemez mi— yoksa bu, ona (salavâtullahi aleyhi ve aleyhim ecmaîn) özgü müdür? sözümüze gelince:

Hadiste kesin olarak hususa da umuma da delâlet eden bir şey yoktur. Bu tür işler kıyasla ve akılla da alınmaz.

Onların Allah Teâlâ katındaki mertebelerinin yüksekliğinden bilinen şudur ki inâyet hepsini kapsar; çünkü onlar (salavâtullahi ve selâmühû aleyhim), şeytanı ve taraftarlarını ortadan kaldırmaya gelmişlerdir. Bu da şeytanın onların mübârek suretlerine bürünemeyeceğini hissettirir. Nitekim o (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm), kendi kerametinde ve onların kerametinde, etlerinin toprağa haram olduğunu —toprak onları çıkarmaz— haber vermiştir; onlar da bu keramette ona ortaktırlar. En doğrusunu Allah bilir.

Bu, onu (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) gören herkes için umumî midir, yoksa özel midir? sözümüze gelince:

Bil ki kesin olan, nasla belirtilen ve şeriatın delilleri ile kaidelerinin işaret ettiği (hüküm), tevfik ehline yöneliktir.

Onların dışındakiler ise, akıbetlerinin bilinmemesinden dolayı ümit yolundadır; belki kendilerine ezelî saadet takdir edilmişlerdendir. Onlardan hayır ümidini kesmek olmaz; özellikle onun (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) şu sözü karşısında: “Sizden biri, cennet ile arasında bir karıştan fazla kalmayıncaya kadar cennet ehlinin amelini işler; derken kitap (takdir) öne geçer, ateş ehlinin amelini işler. Yine sizden biri, ateş ile arasında bir karıştan fazla kalmayıncaya kadar ateş ehlinin amelini işler; derken kitap öne geçer, cennet ehlinin amelini işler.” Fakat onun bu sözünü deliller yoluyla tasdik etmeyen kimse, onu nasıl görsün? Bu uzaktır.

Sünnetlerine (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) muhalefeti olan kimseye gelince; âlimler, onun (sallallahu aleyhi ve sellem) gördüğünü iddia eden böyle birinin rüyasının hak olup olmadığında ihtilaf etmiştir. Bu husus kitapta daha önce geçmişti. Uykudaki rüyayı teslim etmeyen kimse için uyanıkken görme nasıl olur? Bunda düşünülecek şey var.

Bu hadiste bir işaret vardır: O (sallallahu aleyhi ve sellem), âhir zamanda ümmetinden bazılarının, onu görmüş olabilmek için ailesinden ve malından çıkmayı temenni edeceğini haber verince, onlara bu büyük teselliyi bıraktı: Onu uykuda gören, uyanıkken de görecektir. Böylece sâdık ve musaddak sevenlerin nefisleri buna tamah etti ve kendilerine haber verileni —haber verildiği gibi— gördüler. Fakat şüphe sahibinin, takdim ettiği bir hayırda sebatı olmaz. Onu (sallallahu aleyhi ve sellem) gördüğü nakledilenlerin hâllerini incelersen, onları bu hadisi tasdik eder ve ona (sallallahu aleyhi ve sellem) başkalarından daha fazla sevgi besler bulursun.

Bu hadisin başında daha önce andığım bazı kimselerden bana sahih olarak ulaştığına göre, o kimse, bazı rüyalarında onu görünce, onun (sallallahu aleyhi ve sellem) kendisine şaşırtıcı bir iltifatla yöneldiği ve “Ey Allah’ın Resûlü, ben bunu ne ile hak ettim?” dediği, onun (sallallahu aleyhi ve sellem) da “Bana olan sevginle” buyurduğu; böylece mertebesinin yükselmesine, ona olan sevgisinden başka bir sebep kılmadığı sabit olmuştur.

Burada, inkâr edenin bilseydi inkâr etmeyeceği bir işaret vardır. O da şudur: Seven, sevdiğinde fânîdir; sevdiğiyle meşguliyet, onu bu diyardan ve ehlinden çıkarmıştır. Fânîlerden sayıldığı için, bekâ ehlinin diyarına, onları görmekle ve müşahede etmekle nimetlenerek katılmıştır. Cesedi bu diyarda, dünyada kabrin zahiri, bâtını da âhiret gibiydi; çünkü kabir, âhiret menzillerinin ilkidir. Kabrin dışında, içindeki hayır veya başka şeylerin alâmetleri zaman zaman belirir. Bu, insanlar arasında seleften halefe kadar öyle meşhurdur ki bunun için bir hikâye veya haber zikretmeye gerek yoktur.

Bunda, Allah Teâlâ’nın kudretine bir delil vardır: Allah, şeytana, dilediği her surete girebilme ve dilediğine benzeyebilme gücünü nasıl vermiştir. Bu, onun (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) “şeytan benim suretime giremez” sözünden anlaşılır; zira bu, şeytanın başkasının suretine girebildiğine delâlet eder.

Bunun gibi, melekler (aleyhimüsselâm) hakkında da, Allah Azze ve Celle’nin onlara şekil değiştirme (yeteneği) verdiği, diledikleri surete büründükleri nakledilmiştir.

Meleğin hâli ile şeytanın hâli arasındaki farka bak; ikisine birden bu şaşırtıcı hâl verilmiştir.

İşte bundan dolayı tevfik ehli, âdetleri yaran kerametlere iltifat etmemiş, emrolundukları şeyde tevfiki istemişlerdir; Allah da dünyada ve âhirette onlara lütfetmiştir. Çünkü âdetin yarılması, sıddîk için de zındık için de olabilir; zındık için bu, imhâl ve iğvâ yolundandır. Bunlardan hangisinin keramet, hangisinin belâ ve iğvâ olduğu ancak kitap ve sünnete tâbi olmakla ayırt edilir.

(İbn Ebî Hamza rahimehullah) adı geçen şerhinde, Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) “Beni rüyada gören gerçekten beni görmüştür; çünkü şeytan benim suretime giremez” ve

“Müminin rüyası, nübüvvetin kırk altı cüzünden bir cüzdür” sözleri hakkında —bir miktar sözden sonra— şöyle der:

“Bu hadiste, iki rivayetten birine göre ‘çünkü şeytan benim suretime giremez’ ve ondan öncekinde ‘şeytan bana bürünemez’ denmesinin hikmeti nedir?” sözümüze gelince:

Deriz ki —doğruya muvaffak kılan Allah’tır— iki hadisin gereği, şeytanın, uykuda kendisine görünene karşı iki hâlinin bulunduğunu gösterir:

Birincisi: Seyyidimiz Muhammed’in (sallallahu aleyhi ve sellem) sureti dışında, kendisine görünene, dilediği surette bizzat şekillenip görünmesi.

Bir de şeytanın, kendisine görünene, bir surete büründüğü vehmini vermesi; oysa zatında kendi sureti üzere olup değişmemiştir. Bunun benzerini insanlar, bu dünyada sihirle uğraşanlarda görür: Bakanlar, olduğundan farklı şeyler görür; oysa şey, zatında olduğu hâl üzeredir, değişmemiştir.

Bunda, hadislerde daha önce sorduğumuz soruya bir delil vardır: Onun (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) mübâreklerin ve kalp ehlinin hatıralarında şekillenmesi de buna dâhil midir, değil midir?

Bu, şeytanın onun suretine (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) bürünemediği gibi, ona ne sözde, ne hatırada ne de hiçbir türde vehim de veremeyeceğini gösterir. Çünkü düşünürsen, kendisiyle vehim verilen şeyin iki kısımdan başkası olmadığını görürsün:

Ya bizzat, ya da zata delâlet eden bir söz, bir işaret, sırdaki bir konuşma veya kalpteki bir hatıra yoluyla. Bundan önceki hadis, onun mübârek suretine (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) bürünmesinin yasak olduğuna ve başkasının suretine girebildiğine delâlet etti; bu hadis ise, ona delâlet eden hiçbir şeyle —bir sıfat, bir bakış, bir hatıra veya bir işaretle— vehim veremeyeceğine delâlet etti. Allah Azze ve Celle onu bütün bunlardan menetmiştir. Seyyidimiz Muhammed’in (sallallahu aleyhi ve sellem) dışında ise şeytan bunların hepsini dilediği gibi yapar; Allah Azze ve Celle ona bunu vermiştir. Bu büyük bir müjdedir.

Bu vehim meselesinin, seyyidimiz Muhammed (sallallahu aleyhi ve sellem) dışındaki peygamberler (aleyhimü’s-salâtü ve’s-selâm) hakkındaki araştırması, önceki hadisteki gibidir. Bütün bunlarda şart —âlimlerden daha önce naklettiğimiz— şudur: Emir, nehiy, sakındırma, hitap ve başkası ne olursa olsun, hepsi onun sünnetine (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) arz edilir; görenin işittiği sünnete uyuyorsa haktır, uymuyorsa bozukluk görenin işitmesindedir. Çünkü o (sallallahu aleyhi ve sellem) hevâsından konuşmaz: “Eğer o, Allah’tan başkasından olsaydı, onda pek çok çelişki bulurlardı.” Öyleyse mübârek zatın rüyada görülmesi haktır; bozukluk görenin işitmesindedir —şüphesiz hak olan budur—. İşte üzerinde bulunduğumuz, onun (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) mübâreklere sırlarında şekillenmesi, onu (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) uyanıkken görmek, onun (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) hitabı ve ondan geçen hatıralar ile nefislerin ondan (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) gelen vesveseleri de böyledir; hepsi, geçtiği üzere Allah’ın kitabına ve onun sünnetine (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) arz edilir. Doğruya muvaffak kılan Allah’tır.

Bunda, önce geçtiği gibi, Kâdir olanın (sübhânehû) kudretinin büyüklüğüne bir delil vardır.

Bunda, onu (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) seven ve ona tâbi olanlara bir müjde vardır: Onu görmek (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) hak olduğuna göre, bir işaret veya hatıra olarak ne varsa, o (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) onda bulunur yahut ondan gelir; zikredilen şartla o haktır. Böylece onların sevinci sevince katlandı. Allah, iki yurtta, lütfuyla, afiyet içinde bizi onlardan eylesin. O’ndan başka Rab yoktur. (İbn Ebî Hamza şerhinin ifadesi bitti; ondan naklettim.)

Allâme İbn Hacer, Tirmizî’nin Şemâil şerhinde, Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) “Beni rüyada gören, gerçekten beni görmüştür; çünkü şeytan benim suretime giremez” sözü hakkında şöyle der —Müslim’in bir rivayetinde “Şeytanın benim suretime bürünmesi uygun değildir”, Buhârî’nin bir rivayetinde “Şeytan benim (suretimi) alamaz”, onun diğer bir rivayetinde “benim suretime görünemez” şeklindedir—: Yani şeytan, benim suretime bürünemez. Çünkü Allah Teâlâ, onu dilediği surete girmeye muktedir kılmışsa da, onun suretine (sallallahu aleyhi ve sellem) girmeye muktedir kılmamıştır.

Bir topluluk şöyle demiştir:

Bunun yeri, onu (sallallahu aleyhi ve sellem) üzerinde bulunduğu suretiyle görmesidir.

Bazıları daha da ileri gidip şöyle demiştir:

Üzerinde vefat ettiği suretiyle (görmesidir).

Bunlardan biri de İbn Sîrîn’dir (rahimehullah); ondan sahih olarak nakledilir ki, kendisine bir rüya anlatıldığında rüyayı görene “Gördüğün kimseyi bana tavsif et” der; o da bilmediği bir sıfat tavsif ederse “Onu görmemişsin” derdi.

Bunu, Âsım b. Küleyb’in —Hâkim’de iyi isnatla geçen— hadisi destekler: “İbn Abbâs’a (radıyallahu anhümâ) dedim ki: Peygamber’i (sallallahu aleyhi ve sellem) rüyamda gördüm. O da ‘Onu bana tavsif et’ dedi. (Ben de) Hasan b. Ali’yi andım ve onu ona benzettim. O da ‘Onu gerçekten görmüşsün’ dedi.”

“Beni rüyada gören gerçekten beni görmüştür; çünkü ben her surete girerim” haberi buna aykırı değildir; çünkü o zayıftır.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bu şart değildir.

Bunlardan biri de İbnü’l-Arabî’dir (radıyallahu anh); sözünün özeti şudur:

Onu (aleyhisselâm) bilinen sıfatıyla görmek, hakikatin idrakidir; başkasıyla görmek ise misalin idrakidir. Çünkü doğru olan, peygamberleri (aleyhimü’s-salâtü ve’s-selâm) toprağın değiştirmediğidir. Öyleyse kerîm zatı idrak, hakikatin idrakidir; sıfatları idrak ise misalin idrakidir.

“Beni yakında görecektir” sözünün anlamı, “beni gören” sözünün tefsiridir; çünkü bu hak ve gaybtır.

“Sanki beni görmüş gibidir” sözü, yani beni uyanıkken görseydi, uykuda gördüğüne uyardı. Öyleyse birincisi hak ve hakikat, ikincisi hak ve temsildir. Bu, onu bilinen sıfatıyla görürse böyledir; aksi takdirde (gördüğü) bir misaldir. Mesela onu kendisine yönelmiş görürse bu, rüyayı gören için hayırdır; aksi de aksinedir.

Bunlardan biri de Kādî İyâz’dır (rahimehullah); şöyle demiştir:

Onun “beni görmüştür” veya “hakkı görmüştür” sözü, şu ihtimali taşır: Onu, hayatında bilinen suretiyle görenin rüyası haktır; onu başka suretiyle görenin rüyası ise tevile muhtaçtır.

Nevevî (rahimehullah) buna itiraz edip şöyle dedi:

Bu zayıftır; doğru olan, bilinen sıfatı üzere olsun ya da olmasın, onu gerçekten görmüş olduğudur.

Bazı hafızlar buna şöyle cevap verdi:

Kādî İyâz’ın sözü buna aykırı değildir; onun sözünün zahiri, her iki hâlde de onu hakikaten gördüğüdür; fakat birincisinde o rüya tabire muhtaç değildir, ikincisinde ise muhtaçtır.

Bunlardan Bâkıllânî ve başkaları ise:

İlk görüştekilere şunu iltizam ettirdiler: Onu, sıfatı dışında görenin rüyası “adğâs” (karışık, saçma rüya) olur.

Bu bâtıldır. Çünkü bilinen bir husustur ki, dünyadaki hâlinin muhafazası için, o, uykuda kendisine yaraşır hâli üzere görülür. Şeytan, onun üzerinde bulunduğu şeylerden birine yahut ona nispet edilen bir şeye bürünebilseydi, bu, onun “şeytan benim suretime giremez” sözünün umumuna aykırı olurdu. Öyleyse en doğrusu, onun rüyasını ve ona nispet edilen bir şeyin rüyasını bundan tenzih etmektir; çünkü bu, hürmette daha beliğ, ismete daha uygundur. Nitekim o, uyanıkken de şeytandan korunmuştur. Öyleyse doğru olan, onu görmenin her hâlde bâtıl veya adğâs olmadığı; bilakis, sıfatı dışında görülse de, kendisinde hak olduğudur. Çünkü o sureti Allah Teâlâ tasvir eder. Böylece bilinir ki doğru —bazılarının da söylediği gibi— onu görmenin, hangi hâl üzere farz edilirse edilsin, hak olduğudur.

Sonra, bir vakitteki hakiki suretiyle —gençliğinde, olgunluğunda, orta yaşında veya ömrünün sonunda olsun— görülürse tabire muhtaç değildir; aksi takdirde, rüyayı görene ait bir tabire muhtaçtır.

Bu yüzden bazı tabir âlimleri şöyle demiştir:

Onu yaşlı gören, barışın son noktasındadır.

Onu genç gören, savaşın son noktasındadır.

Onu gülümser gören, sünnetine sımsıkı sarılmıştır.

Bazıları da şöyle dedi:

Onu, kendi heybeti ve hâli üzere gören için bu, rüyayı görenin salâhına, itibarının kemaline ve düşmanlarına galebesine delildir.

Onu hâli değişmiş, yüzü asık gören için bu, rüyayı görenin hâlinin kötülüğüne delildir.

İbn Ebî Cemre şöyle dedi:

Onu güzel surette görmek, rüyayı görenin dininin güzelliğine;

bedeninin bir kısmında kusur veya noksanla görmek ise, rüyayı görenin dinindeki bir bozukluğa (delildir).

Çünkü o, cilalı ayna gibidir; kendisine yönelen ne varsa aynada görünür; oysa aynanın zatı en güzel ve en kâmil hâldedir. Onu görmenin (sallallahu aleyhi ve sellem) en büyük faydası budur; çünkü bununla rüyayı görenin hâli bilinir.

Başkası şöyle dedi:

Rüyayı görenin, ona göre hâlleri farklıdır; çünkü bu, göz rüyası değil, basîret rüyasıdır. Basîret rüyası, kişiyi tek yere hapsetmeyi gerektirmez; bilakis o, doğuda batıda, yerde gökte görülür. Nitekim bir suret, aynaya yöneldiğinde aynada görülür; oysa aynanın cismi, suretin cismi gibi yer değiştirmez. Öyleyse onu görüşün farklılığı —bir insanın onu yaşlı, bir başkasının aynı anda genç görmesi— tıpkı tek bir suretin, farklı şekil ve büyüklükteki aynalarda farklı görünmesi gibidir: büyükte büyür, küçükte küçülür, eğride eğilir, uzunda uzar. Böylece, bir topluluğun onu (sallallahu aleyhi ve sellem) aynı anda, birbirinden uzak bölgelerden ve farklı vasıflarla görmesinin caiz olduğu anlaşılır.

Buna Bedreddin ez-Zerkeşî de şöyle cevap vermiştir:

O (sallallahu aleyhi ve sellem) bir kandil ve nurdur; güneş, bu dünyada onun bütün âlemlerdeki nurunun misalidir. Nasıl ki güneşi doğuda ve batıda herkes aynı saatte farklı vasıflarla görürse, o da (sallallahu aleyhi ve sellem) öyledir.

İbnü’l-Arabî’nin de söylediği gibi, bazılarının “uykudaki rüya baş gözüyledir” sözü ile bazı kelamcıların “o, kalpteki iki gözle idrak edilir; bu bir tür mecazdır” sözü aşırılık ve ahmaklıktır.

İbn Ebî Cemre, Bârezî, Yâfiî ve başkaları, sâlihlerden birçok topluluğun Peygamber’i (sallallahu aleyhi ve sellem) böyle gördüklerini —Avârifü’l-Maârif’te İmam Abdülkādir el-Geylânî gibi, Tâc İbn Atâillâh’ın ve arkadaşı Ebü’l-Abbâs el-Mürsî’nin, İmam Ali el-Vefâî’nin, Kutb el-Kastallânî’nin ve Seyyid Nûreddin el-Îcî’nin naklettiği üzere İmam Ebü’l-Hasan eş-Şâzelî gibi— önde gelenlerden nakletmişlerdir.

Gazzâlî de bunu kabul etmiş ve el-Munkız mine’d-Dalâl adlı kitabında şöyle demiştir:

Onlar —yani kalp ehli— uyanıkken melekleri ve peygamberlerin ruhlarını müşahede eder, sesler işitir ve onlardan faydalar alırlar. (Gazzâlî’nin sözü bitti.)

Ehdel’in, bunun onun şerefli kabrinden çıkmasını gerektirdiği iddiası doğru değildir. Çünkü velilerin kerametlerinden biri, Allah’ın onlara perdeleri yırtmasıdır. Veli, doğunun yahut batının en ucunda iken, Allah Teâlâ’nın, onunla —şerefli ve yüce kabrinde bulunan— şerefli zat arasında bir örtü ve engel bırakmamasında, o perdeleri ardındakini gösteren cam gibi kılmasında aklen, şer‘an ve âdeten bir engel yoktur. O zaman bakışı ona (sallallahu aleyhi ve sellem) düşer. Biz biliyoruz ki o (sallallahu aleyhi ve sellem) kabrinde diridir, namaz kılar. Bir insana, bakışının onun şerefli zatına düşmesi ikram edilirse, onunla konuşulması, söyleşilmesi, ona bir şeyler sorulması ve onun cevap vermesiyle ikram edilmesinde bir engel yoktur. Bütün bunlar şer‘an ve aklen inkâr edilemez.

Fethu’l-Bârî sahibi şöyle dedi: Bu çok güçtür; zahirine göre alınsaydı, bunlar sahâbe olurdu ve sohbetin kıyamete kadar sürmesi mümkün olurdu.

Buna şöyle cevap verilir: Biz, bunda hiçbir güçlük olmadığının bilinmesini sağlayacak şeyi açıkladık. Onun o iltizam iddiası yerinde değildir. Nasıl? Sahâbî olmanın şartı, onu hayatında (sallallahu aleyhi ve sellem) görmüş olmaktır. Hatta âlimler, onu vefatından sonra ve defnedilmeden önce gören kişiye sahâbî denir mi denmez mi diye ihtilaf etmiştir. Kaldı ki bu, âdeti yaran bir iştir; böyle işler, külli kaideleri değiştirmez.

Buna şöyle de itiraz edilmiştir: Bu, sahâbeden veya onlardan sonrakilerden hiçbirinden nakledilmemiştir. Ayrıca Fâtıma’nın üzüntüsü onun (sallallahu aleyhi ve sellem) üzerine öyle şiddetlendi ki, ondan altı ay sonra kederinden öldü; evi onun şerefli türbesine (sallallahu aleyhi ve sellem) komşuydu ve o süre içinde onu gördüğü nakledilmedi.

Buna da şöyle cevap verilir: Nakledilmemesi, vuku bulmadığına delâlet etmez; bunda delil yoktur —yerinde açıklandığı gibi—. Fâtıma’nın (radıyallahu anhâ) kederden ölmesi de böyledir; çünkü faziletli olan, kendisine faziletlisine verilmeyenin verilmesiyle ikram edilebilir.

Ehdel ve başkalarının, velilere vâki olan bu hâli “onların gaybet hâlindedir; uyanıkken zannederler” diye tevil etmesi, onlar hakkında kötü zandır; gaybet görüşü ile yakîn görüşünü birbirine karıştırmak, akıl sahiplerinin en aşağısına bile yakıştırılmaz, nasıl büyüklere yakıştırılır?

Ârif Ebü’l-Abbâs el-Mürsî’nin “Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) benden bir göz kırpması kadar perdelenmiş olsaydı, kendimi müslüman saymazdım” sözü hakkındaki sözü de şaşırtıcıdır. Oysa bunda mecaz vardır; yani “benden gaflet perdesi perdelenmemiştir” demektir; şahsi ruhtan bir göz kırpması kadar perdelenmediğini kastetmemiştir; o imkânsızdır.

Ona denir ki: İmkânsızlık iddianla aklî imkânsızlığı kastediyorsan bâtıldır; şer‘î imkânsızlığı kastediyorsan bunu hangi delilden veya kaideden aldın? Hayır, önceden açıkladığımız gibi, bunda hiçbir yönden imkânsızlık yoktur. (İbn Hacer’in Şemâil şerhindeki sözü bitti.)

Onun, el-Fetâvâ’nın hâtimesindeki ifadesi (şöyledir):

Ona —Allah faydalandırsın— “Peygamber’i (sallallahu aleyhi ve sellem) uyanıkken görmek mümkün müdür?” diye soruldu.

O da şöyle cevap verdi:

Bir topluluk bunu inkâr etti;

başkaları caiz gördü; hak olan da budur.

Bunu, itham edilemeyecek sâlihlerden nakledilmiştir; hatta Buhârî’nin “Beni rüyada gören, yakında uyanıkken de görecektir” hadisiyle delil getirilmiştir —yani baş gözüyle; bir görüşe göre kalp gözüyle—. Kıyametin kastedilme ihtimali “uyanık” lafzından uzaktır; kaldı ki o zaman kayıtlamanın faydası olmaz; çünkü kıyamet günü onu, rüyada gören de görmeyen de, bütün ümmeti görür.

İbn Ebî Cemre’nin, Buhârî’den seçtiği hadislerin şerhinde, hadisin, onun hayatında ve vefatından sonra, sünnete uymaya ehliyeti olan ve olmayan herkes için umumu üzere kaldığı tercih edilir. Onun (sallallahu aleyhi ve sellem) bir tahsisi olmadan hususiyet iddia eden zorlamaya sapmıştır. Sonra bunu inkâr edene, sâdıkın sözünü tasdik etmediği, kâdirin kudretini bilmediği ve sünnetin açık delilleriyle sabit olmasına rağmen velilerin kerametlerini inkâr ettiği iltizam ettirilir.

Onun bu umumdan maksadı, onu uykuda görene —bir kez olsun— vaat edilen yakîn rüyetinin vuku bulmasıdır; bu, onun, boşa çıkmayan şerefli vaadinin gerçekleşmesidir. Bu, çoğunlukla avam için ölümden önce, can çekişirken olur; ruhu bedeninden çıkmadan, vaadi gereğince onu görür.

Onların dışındakiler için ise bu, ehliyetlerine, bağlılıklarına ve sünnete uymalarına göre az veya çok, daha önce gerçekleşir; çünkü sünnete aykırılık büyük bir engeldir.

Sahîh-i Müslim’de İmrân b. Husayn’dan (radıyallahu anh) şöyle geçer: “Basur ağrısına sabrı sebebiyle, bir ikram olarak melekler ona selâm veriyordu. O, (basurunu) dağlayınca meleklerin selâmı kesildi; dağlamayı bırakınca —yani iyileşince, sahih rivayette olduğu gibi— selâmları geri geldi.” Dağlama sünnete aykırı olduğu için, şiddetli ihtiyacına rağmen, meleklerin ona selâmı kesilmiştir; çünkü (dağlama) tevekküle, teslimiyete ve sabra halel getirir.

Beyhakî’nin rivayetinde “Melekler onunla musafaha ediyordu; dağlayınca ondan uzaklaştılar” denir.

Hüccetü’l-İslâm’ın el-Munkız mine’d-Dalâl’inde, sûfîleri övüp onların yaratılmışların en hayırlısı olduğunu açıkladıktan sonra (şöyle geçer):

Öyle ki onlar, uyanıkken melekleri ve peygamberlerin ruhlarını müşahede eder, onlardan sesler işitir ve faydalar alırlar. Sonra hâl, suret ve misalleri müşahededen, sözün dar geldiği derecelere yükselir.

Talebesi Ebû Bekir b. el-Arabî el-Mâlikî şöyle dedi:

Peygamberleri ve melekleri görmek ve sözlerini işitmek, mümin için keramet, kâfir için azap olarak mümkündür.

İbnü’l-Hâc el-Mâlikî’nin el-Medhal’inde (şöyle geçer):

Onu (sallallahu aleyhi ve sellem) uyanıkken görmek dar bir kapıdır; bu, ancak, bu zamanda varlığı az —hatta çoğunlukla yok olmuş— bir vasıfta bulunan kimselere vâki olur. Bununla birlikte, Allah Teâlâ’nın zahirlerinde ve bâtınlarında koruduğu büyüklerden buna vâki olanı da inkâr etmiyoruz.

Dedi ki: Bazı zahir âlimleri bunu, “fâni göz, bâkî gözü görmez; o (sallallahu aleyhi ve sellem) bekâ yurdunda, gören ise fenâ yurdundadır” diye inkâr etmiştir.

Buna şöyle cevap verilir: Mümin ölünce Allah’ı görür; O (sübhânehû) ise ölmez. Onlardan biri, günde yetmiş kez ölür (uyku ile).

Beyhakî de bunun reddine, Peygamber’imizin (sallallahu aleyhi ve sellem) mirac gecesi bir topluluk peygamberi gördüğüne işaret etmiştir.

Mâzerî şöyle dedi:

Zamanımızda ve ondan önce, velilerden bir topluluğun, Peygamber’i (sallallahu aleyhi ve sellem) vefatından sonra uyanıkken, diri olarak gördükleri işitilmiştir.

Yâfiî ve başkaları, büyük şeyh Ebû Abdullah el-Kureşî’den şunu nakletmiştir:

Mısır’da büyük bir kıtlık oldu. O, bir toplulukla dua etmeye yöneldi. Kendisine “Dua etme; bu işte hiçbirinizin duası işitilmez” denildi.

(Kureşî) dedi ki: Şam’a yolculuk ettim. Halîl’in türbesinin yakınına ulaştığımda —Peygamber’imize ve ona en üstün salât ve selâm olsun— beni karşıladı. Dedim ki: Ey Allah’ın Resûlü, beni misafir etmeni istiyorum; Mısır halkı için dua et. O da onlar için dua etti; Allah da sıkıntılarını giderdi.

Yâfiî dedi ki: Onun “Halîl beni karşıladı” sözü, haktır; bunu ancak, onlara gelen, göklerin ve yerin melekûtunu müşahede ettikleri ve peygamberleri ölü değil diri olarak gördükleri hâlleri bilmeyen cahil inkâr eder. Nitekim Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem), gökte bir topluluk peygamberi görmüş ve onların hitabını işitmiştir. Peygamberler için mucize olarak caiz olanın, meydan okuma olmaması şartıyla, veliler için keramet olarak caiz olduğu sabittir.

İbnü’l-Mülakkın, Tabakātü’l-Evliyâ’da, Şeyh Abdülkādir el-Geylânî’nin şöyle dediğini nakletmiştir:

Öğleden önce Peygamber’i (sallallahu aleyhi ve sellem) gördüm.

Bana “Yavrum, neden konuşmuyorsun?” dedi.

Dedim ki: Babacığım, ben acem biriyim; Bağdat’ın fasihlerine nasıl konuşayım?

Bana “Ağzını aç” dedi; açtım; ağzıma yedi kez tükürdü ve “İnsanlara konuş ve Rabb’inin yoluna hikmetle ve güzel öğütle davet et” dedi.

Öğle namazını kıldım, oturdum; etrafıma çok kalabalık toplandı. Dilim tutuldu. Ali’yi, mecliste karşımda ayakta durur gördüm.

Bana “Yavrum, neden konuşmuyorsun?” dedi. “Babacığım, dilim tutuldu” dedim.

“Ağzını aç” dedi; açtım; ağzıma altı kez tükürdü.

Dedim ki: Neden yediye tamamlamadın?

Dedi ki: Resûlullah’a (sallallahu aleyhi ve sellem) edeben. Sonra gözden kayboldu; ben de konuştum.

Başka bir topluluğun tercümesinde de, her birinin Peygamber’i (sallallahu aleyhi ve sellem) uyanıkken ve uykuda çokça gördüğü zikredilmiştir. Onlardan, İbn Dakīkul‘îd ve başkalarının kendisinden ilim aldığı el-Kemâl el-Üdfüvî de anılmıştır.

Tâc İbn Atâillâh, kâmil ve ârif şeyhi Ebü’l-Abbâs el-Mürsî’den şunu nakletmiştir:

“Bu avucumla Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) ile musafaha ettim.”

İbn Fâris, seyyidim Ali Vefâ’dan şöyle nakletmiştir:

Beş yaşımdayken bir adamdan Kur’an okuyordum. Bir gün ona gittim; Peygamber’i (sallallahu aleyhi ve sellem) uyanıkken —uykuda değil— gördüm; üzerinde beyaz pamuklu bir gömlek vardı. Sonra o gömleği üzerimde gördüm. Bana “Oku” dedi; ona Vedduhâ ve Elem neşrah sûrelerini okudum. Sonra gözden kayboldu. Yirmi bir yaşıma gelince, Karâfe’de sabah namazına niyet ettim; Peygamber’i (sallallahu aleyhi ve sellem) yüzümün karşısında gördüm; bana sarıldı ve “Rabb’inin nimetini ise anlat” dedi. O andan itibaren bana bir dil verildi.

Bu hususta Allah dostlarından gelen hikâyeler çoktur; bunu ancak inatçı veya mahrum olan inkâr eder.

İbnü’l-Arabî’den geçenden şu anlaşılır:

Onu (sallallahu aleyhi ve sellem) görmek çoğunlukla kalple, sonra gözle olur; fakat bu, alışılmış görme gibi değildir; o, hâlî bir toplanma, berzahî bir durum ve vicdanî bir iştir; hakikatini ancak onu bizzat yaşayan idrak eder —böyle denmiştir—. Bununla, alışılmış görmenin kastedilmesi de mümkündür: Onun zatını (sallallahu aleyhi ve sellem) bir topluluğun dünyada görmesi yahut kabrinde iken onunla Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) arasındaki perdelerin açılıp onu kabrinde diri olarak hakiki bir görüşle görmesi; çünkü bunda imkânsızlık yoktur.

Fakat galip olan, görmenin onun misaline olduğudur, zatına değil. Gazzâlî’nin sözü buna yüklenir: Maksat, onun cismini ve bedenini görmek değil, onun bir misalini görmektir; o misal, kendisindeki anlamın aktarıldığı bir alet olur. Alet ya hakikî ya hayalîdir; nefis ise hayal edilen hayalden başkadır. Öyleyse gördüğü şekil, Mustafâ’nın (sallallahu aleyhi ve sellem) ruhu değil, şahsı da değildir; tahkike göre onun bir misalidir.

Dedi ki: Allah Teâlâ’yı uykuda gören de böyledir; O’nun zatı şekilden ve suretten münezzehtir. Fakat (görenlerin) tanımaları, kula, nurdan yahut başka şeyden hissî bir misal vasıtasıyla ulaşır; o misal, tanıtmada vasıta olması bakımından haktır. Bu yüzden gören “Allah’ı uykuda gördüm” der; bununla, başkası hakkında dediği gibi “Allah’ın zatını gördüm”ü kastetmez. (İbn Hacer’in sözü bitti.)

Dedi ki: Sonra İbnü’l-Arabî’nin, benim söylediğimi açıkça ifade ettiğini gördüm; o da şudur:

Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) zatını, ruhuyla ve cesediyle görmek imkânsız değildir; çünkü o ve diğer peygamberler diridir; kabzedildikten sonra ruhları kendilerine iade edilmiş, kabirlerinden çıkıp ulvî ve süflî melekûtta tasarruf etmelerine izin verilmiştir.

Onu birçok kişinin aynı anda görmesinde engel yoktur; çünkü o güneş gibidir.

Tâc İbn Atâillâh’ın söylediği gibi, kutb âlemi dolduruyorsa, Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) için ne dersin?

Bundan, görenin sahâbî olması gerekmez; çünkü sohbetin şartı, mülk âleminde görmektir; bu ise onu melekût âleminde iken görmektir; bu, sohbet ifade etmez. Aksi takdirde bütün ümmeti için sabit olurdu; çünkü onlar o âlemde ona arz edilmiş, o onları, onlar da onu görmüştür —hadislerde geldiği gibi—. (İbn Hacer’in fetvalarının ifadesi bitti.)

O (rahimehullah), bunun benzerini, İmam Bûsîrî’nin Hemziyye şerhinde, şu beyti hakkında zikretmiştir:

“Keşke beni, yüzünü görmekle şereflendirse; onu gören herkesten bedbahtlık uzaklaşmıştır.”

Orada sözünün sonunda şöyle demiştir:

Şeyhim ve babamın şeyhi Şemseddin Muhammed b. Ebi’l-Hamâil, Peygamber’i (sallallahu aleyhi ve sellem) uyanıkken çok görürdü; öyle ki bir şey sorulduğunda “Onu Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) arz edeyim” der, sonra başını gömleğinin yakasına sokar, sonra “Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) bu hususta şöyle buyurdu” der; söylediği, aynen haber verdiği gibi çıkar, asla farklı olmazdı. Bunu inkâr etmekten sakın; çünkü o (inkâr) apaçık zehirdir. (Nakil bitti.)

Allâme Münâvî, Şemâil şerhinde, Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) “Beni rüyada gören gerçekten beni görmüştür” sözünü —Müslim’in rivayetinde “yakında beni uyanıkken görecektir” yahut “sanki beni uyanıkken görmüş gibidir” yahut “hakkı görmüştür”— şöyle açıklamıştır:

Yani beni uykuda, hangi sıfatla olursa olsun gören bilsin ki hak rüyayı görmüştür; yani bâtılın değil, hakkın görüşünü. Çünkü şart ile cezanın birliği, kemalin son noktasına ve mübalağanın nihayetine delâlet eder; yani beni gören, hakikatimi kemali üzere görmüştür; gördüğünde şüphe ve tereddüt yoktur. Bu, teşbih üzeredir; görülen onun ruhu veya şahsı değil, tahkike göre onun misalidir —Hüccetü’l-İslâm’ın belirttiği gibi—.

Sonra buna, anlamı pekiştiren ve hükmü gerekçelendiren şu sözü eklemiştir: “Şeytan benim suretime giremez”; yani —gören onu bilinen sıfatıyla görsün ya da görmesin, akıl sahipleri katında kabul edilen nakle göre— buna güç yetiremez. Çünkü Allah (sübhânehû) onu âlemlere rahmet, sapıklara hidayetçi kılmış, şeytanların vesvesesinden korumuştur. Âlem onun varlığının nuruyla nurlanmış, doğumuyla şeytanlar taşlanmış ve kâhinlerin binaları yıkılmışken, şeytanın onun suretine girmesi nasıl düşünülebilir? Onun suretine girmeye güç yetirseydi, dışarıda (o suretle) öldürülürdü. Öyleyse onu görmek, hangi surete olursa olsun, haktır.

Sonra İbn Ebî Cemre ve İbn Hacer’den geçen bazı şeyleri ve Sadreddin el-Konevî’den gelecek bazı şeyleri zikretti.

Molla Ali el-Kārî, Şemâil şerhinde şöyle dedi: Mâzerî, Bâkıllânî’den, Peygamber’i (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) görme hadisinin zahirine göre olduğunu nakletmiştir; maksat, onu görenin onu idrak ettiğidir; buna engel yoktur; akıl bunu imkânsız görmez ki zahirinden çevrilmeye mecbur kalınsın.

Sonra Kārî, onun (sallallahu aleyhi ve sellem) “Beni rüyada gören gerçekten beni görmüştür; çünkü şeytan benim suretime giremez” sözü hakkında şöyle demiştir —Bunu Ahmed, Buhârî ve Tirmizî Enes’ten rivayet etmiştir—:

Ahmed ve iki şeyh (Buhârî-Müslim) de Ebû Katâde’den “Beni gören hakkı görmüştür; çünkü şeytan benim suretime görünemez” lafzıyla rivayet etmiştir.

Yani beni gören, hakikatimi kemali üzere görmüştür; gördüğünde şüphe ve tereddüt yoktur.

Buna, onun “hakkı görmüştür” sözü delâlet eder.

Yani beni gören, zahiri suretimin ve parlak sîretimin hakikatini görmüştür; çünkü şeytan benim suretime giremez; yani benim sûrî şeklimi alamaz; yoksa o, manevî temessülden uzaktır.

O (rahimehullah) dedi ki: Sonra bil ki, Allah —sübhânehû ve teâlâ— Peygamber’ini (sallallahu aleyhi ve sellem) uyanıklık hâlinde şeytanın ona musallat olmasından ve vesvese ulaştırmasından koruduğu gibi, onu tekâlif yurdundan çıktıktan sonra da korumuştur; (şeytan) onun suretine bürünemez ve görene, kendisi olmayan bir şeyi (onun suretiymiş gibi) gösteremez. Öyleyse kişinin onu (sallallahu aleyhi ve sellem) uykuda görmesi, uyanıkken görmesi gibidir; onun hakikatini görmektir, başka bir şahsı görmek değil. Çünkü şeytan, onun suretine (sallallahu aleyhi ve sellem) bürünüp o şekle giremez; kendi suretine bürünüp görene bunun onun sureti (sallallahu aleyhi ve sellem) olduğunu da gösteremez. Öyleyse Peygamber’i (sallallahu aleyhi ve sellem) uykuda görenin, hangi suretle görürse görsün, bunu tabir etmeye ve başka bir şey olduğunu sanmaya ihtiyacı yoktur; —Mîrek’in belirttiği gibi— onu hayatındaki suretinden farklı görse bile.

Denirse ki: Peygamber’i (sallallahu aleyhi ve sellem) birçok insan aynı hâlde, farklı şekillerde görmüştür.

Deriz ki: Bu farklılıklar, aynadaki gibi, görenlerin hâlinin farklılığına döner, görülene değil. Onu gülümser gören için bu, onun sünnetine uyduğuna delâlet eder; kızgın görmek ise aksine. Onu noksan görmek, onun sünnetine uymanın noksanlığına delâlet eder. Nitekim bakan, beyaz bir kuşu yeşil camın arkasında yeşil görür; buna kıyas et. Bunu el-Ezhâr sahibi söylemiştir; bu, tahkikin ve tedkikin son noktasıdır.

Ancak bu, bazen görülenin mahalline de döner. Nitekim rivayet edilir ki o (sallallahu aleyhi ve sellem), mescidin bir parçasında ölü gibi görüldü. Bazı ârifler bunu, o bölgenin mescide katılmasının sünnete uygun olmadığı şeklinde tabir etti; araştırıldı ve o yerin gasbedilmiş olduğu bulundu.

Sonra, onun “hakkı görmüştür” sözü hakkında şöyle dedi:

Yani gerçekleşmiş, sahih, sabit görüş; onda adğâs (karışık rüya) ve boş hayaller yoktur —Kirmânî’nin belirttiği—.

Tîbî dedi ki: Buradaki “hak”, tekit masdarıdır; yani beni gören, beni hak görüşüyle görmüştür. Bunu, bir rivayette böyle gelmiş olması destekler.

Zeynü’l-Arab dedi ki: “Hak”, bâtılın zıddıdır; böylece mutlak mef‘ûl olur; takdiri “hak rüyayı görmüştür” şeklindedir.

Mîrek dedi ki: “Hak” mef‘ûlün bih kılınmıştır; bunda düşünmek gerekir. (Bitti.)

Belki de düşünmenin yönü şudur: Onunla bâtılın zıddını kastetmiştir; bu durumda mutlak mef‘ûl olması doğru olmaz.

Evet, bir izafet takdiriyle onunla Hak (sübhânehû) kastedilebilir; yani “hakkın mazharını (tecelli yerini) gördü” yahut “beni gören, yakında Allah’ı (sübhânehû) görecek”; çünkü Peygamber’i (sallallahu aleyhi ve sellem) uykuda gören, onu dârü’s-selâmda uyanıkken görecektir; bundan da onun o makamda Allah’ı görmesi gerekir. “Beni uykuda gören, yakında Allah’ı uykuda görecek” anlamı da uzak değildir; çünkü onu görmek, o murada bir giriş veya müjdedir. (Nakil bitti.)

Ârif billâh seyyidim Sadreddin el-Konevî, hakikat ehlinin dili üzerine yazdığı ve tamamlamayıp yirmi yedincide durduğu el-Ehâdîsü’l-Erbaîn şerhinde şöyle demiştir:

Yirminci hadis: İbn Mes‘ûd’dan (radıyallahu anh), Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Beni rüyada gören gerçekten beni görmüştür; çünkü şeytan benim suretime giremez.”

Bir rivayette: “Şeytanın benim suretime bürünmesi uygun değildir.”

Bir rivayette: “Şeytan benim (suretimi) alamaz.”

Diğerinde: “Beni gören hakkı görmüştür; çünkü şeytan benim suretime görünemez.”

Sırrının açılması ve anlamının açıklanması: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem), tahalluk ve tahakkuk yoluyla Hakk’ın bütün isim ve sıfatlarının hükümlerine mazhar olsa da, risâlet makamının ve kendilerine gönderildiği yaratıkları irşad edip onları hakka davet etmesinin gereği, onda hüküm ve saltanat bakımından Hakk’ın sıfat ve isimlerinden en açık olanın hidayet sıfatı ve “el-Hâdî” ismi olmasıdır. Nitekim Hak bunu “Şüphesiz sen dosdoğru bir yola hidayet ediyorsun” sözüyle haber vermiştir. Öyleyse o (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm), el-Hâdî isminin sureti ve hidayet sıfatının mazharıdır; şeytan ise el-Mudill isminin mazharı ve dalâlet sıfatıyla zahirdir. İkisi zıttır.

Bazı hadislerde bu anlamı destekleyen şeyi rivayet ettik; o, içinde şu bulunan uzun bir hadistir:

Peygamber (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm), yanındakini görmek için İblîs ile buluşmayı istedi. İblîs huzuruna getirildi; melekler, İblîs ona bir kötülük yapmasın diye Peygamber’i (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) kuşatıp korudular.

Resûlullah (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) dedi ki: Ey İblîs, söyle, yanında ne var?

(İblîs) dedi ki: Ey Muhammed, Allah seni hidayet için yarattı; hidayetten elinde hiçbir şey yok. Beni de iğvâ için yarattı; iğvâdan elimde hiçbir şey yok.

Allah, Peygamber’e (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) şunu vahyetti: “Sana doğru söyledi; oysa o yalancıdır.”

Böylece sabit oldu ki şeytan, gerçekte Peygamber’in (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) zıddıdır; iki zıt bir arada bulunmaz ve biri diğerinin suretinde görünmez.

Ayrıca, geçtiği gibi, Allah Peygamber’i (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) hidayet için yaratmıştır. İblîs’in onun suretinde görünmesi caiz olsaydı, Hakk’ın, âyetine (sallallahu aleyhi ve sellem) şahit olana gösterdiği her şeye güven ve itimat kalkardı. İşte bu hikmetten dolayı Allah, Peygamber’in (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) suretini, onda bir şeytanın görünmesinden korumuştur.

Denirse ki: Hakk’ın (sübhânehû) azameti her azametli olandan daha tamdır; öyleyse İblîs, Peygamber’in (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) suretinde görünmekte nasıl âciz kaldı? Oysa mel‘un, birçok kişiye, onları saptırmak için kendisinin Hak olduğunu söyleyerek görünmüş ve bunun gibi şeylerle bir topluluğu, Hakk’ı görüp hitabını işittiklerini sanacak kadar saptırmıştır?

Derim ki: İkisi arasındaki fark iki yöndendir:

Birincisi: Her akıl sahibi bilir ki Hakk’ın, şüpheye yol açacak belirli bir sureti yoktur; Peygamber (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) ise belirli, bilinen ve müşahede edilen bir surete sahiptir.

Diğer yön: Hakk’ın genişliğinin hükmü, dilediğini saptırması ve dilediğini hidayet etmesidir —İblîs ile Peygamber (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) arasındaki konuşmayı içeren ve Hakk’ın bu hususta onu tasdik ettiği hadiste geçtiği gibi—; üstelik (Allah) ona “yalancı” olduğunu bildirmiştir. Peygamber (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) ise hidayet sıfatıyla kayıtlı ve onun suretiyle zahirdir. Öyleyse, güvenin devamı ve Allah’ın onunla (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) hidayet etmeyi dilediği kimsede hidayet hükmünün görünmesi için, suretinin şeytan tarafından görünmekten korunması vacip olmuştur. Bu olmasaydı, “Şüphesiz sen dosdoğru bir yola hidayet ediyorsun” sözünün sırrı görünmez ve gönderilmenin faydası elde edilmezdi. Anla.

Ancak burada dikkat çekilmesi gereken bir ölçü ve delil vardır: Peygamber’i (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) sahih görmek, onu, sahih nakille sabit sıfatına benzer bir surete görmektir. Hadisin bazı rivayetlerindeki “Beni rüyada gören gerçekten beni görmüştür” sözü buna işarettir. Öyle ki, onu his dünyasındaki suretine aykırı bir surete —mesela çok uzun, çok kısa, sarışın, yaşlı, çok esmer ve benzeri— görürse, onu (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) görmemiştir. Rüyayı görenin içinde, Peygamber’i (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) gördüğüne dair kesin bir kanaat oluşması delil değildir. Bilakis o görülen, rüyayı görenin inancına, hâline, sıfatına, İslâm’ın bir hükmüne veya o görüntünün Peygamber’in sureti sanıldığı yere göre şeriatın suretidir. Bunu kendimizde ve başkalarında çokça tecrübe ettik; şeyhlerimizden de bunu destekleyen şeyleri defalarca işittik.

Bunlardan biri: Şeyhimiz, en kâmil imam Muhyiddin b. Muhammed b. Ali b. el-Arabî (radıyallahu anh) bana bu babda şunu anlattı: Çocukluğunda bir defa, Endülüs şehirlerinden İşbîliye (Sevilla) Camii’nde, rüyasında Peygamber’i (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) ölü olarak, köşelerinden birinde üzeri örtülmüş gördü. Yıllar sonra, şeyh Allah ehlinin yoluna girdi, mülkü ve elindeki dünyayı terk etti; (ibadetle) meşgul oldu ve Allah ona (kapılar) açtı. Bir iş için, memleketinin fazilet ve hayır ehlinden biriyle, caminin kapılarından birinden diğer tarafına geçmek üzere o camiye girmesi takdir edildi. O, birinin, camiyi iki rekâtla selâmlamadan yol edinmesinden hoşlanmazdı; o zaman dilediği kapıdan çıkardı. Biz arkadaşları da, çok kapılı mescitleri, iki rekâtla selâmlamadan yol edinmekten menederdi.

(Şeyh radıyallahu anh) dedi ki: O arkadaşımla camiye girince, “Camide iki rekât kılmadan geçmem” dedim. Bana “Gel, şu köşede iki rekât kılalım” dedi ve Peygamber’i (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) ölü ve üzeri örtülü gördüğüm o yeri işaret etti. Çekindim. “Orada namaz kılmaktan neden çekiniyorsun?” dedi. “Ben Peygamber’i (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) bir defasında uykuda orada ölü ve üzeri örtülü gördüm; onun için orada namaz kılmaktan hoşlanmıyorum” dedim. Şaşırdı ve “Hakkı görmüşsün; rüyanın sırrını sana söyleyeyim. Bil ki o yer benim evimdi. Mağrib sahibi camiyi genişletmek istedi; duvarlarından birini kaldırıp arkasındaki evleri satın aldı; onları mescide kattı; benim evimden başkası kalmadı. Bana fiyat biçtiler, razı olacağım miktarı vermediler; ben de satmadım. Onlar da beğendikleri (fiyat) karşılığında, rızam olmadan aldılar. Senin gördüğün Peygamber (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) değildi; onun şeriatıydı; bu yere göre ölmüştü ve bir satış görüntüsüyle örtülmüştü; oysa satış sahih değildi; yer gasbedilmişti. Şimdi ise şahit ol: Hakkımı Müslümanlara terk ettim; gel, orada namaz kılalım” dedi. Gittik, orada namaz kıldık ve ihtiyacımız için çıktık.

Bana Şam’da şunu da anlattı: Sâlihlerden bir adam, rüyasında Peygamber’i (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) tokatladığını gördü. Korkuyla uyandı; Peygamber’in (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) kendi katındaki yüceliğine rağmen gördüğü şey onu dehşete düşürdü. Bir şeyhe gidip rüyasını arz etti. Şeyh ona dedi ki: Bil ki Peygamber (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm), senin yahut başkasının kendisine el uzatmasından daha yücedir. Gördüğün, Peygamber (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) değildi; onun şeriatıydı; sen onun hükümlerinden birini ihlal ettin. Tokadın yüzde olması, büyük günahlardan haram bir iş işlediğine delâlet eder. Adam içini yokladı; büyük günahlardan bir haram işlediğini hatırlamadı; din ehlindendi. Şeyhi, tabirlerindeki isabeti bildiği için itham da etmedi. Üzgün ve kederli eve döndü. Karısı üzüntüsünün sebebini sordu; o da rüyasını ve şeyhin tabirini anlattı. Kadın şaşırdı, tövbe ettiğini söyledi ve “Ben sana söyleyeyim: Tanıdıklarından falancanın evine girersem boş olmaya yemin etmiştim. Kapılarından geçtim; yemin ettirdiler; ısrarlarından utandım ve onlara girdim. Olanı sana söylemekten çekinip durumu gizledim” dedi. Adam tövbe etti, istiğfar etti, Hakk’a yalvardı; kadın da iddet bekledi; sonra onunla nikâhını yeniledi.

Konevî (radıyallahu anh), yukarıda geçenden sonra şöyle dedi: Bana gelince; sabahında Bağdat’ın alındığı gece, Peygamber’i (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) kefenlenmiş, bir tabutta, insanlar onu tabuta bağlarken gördüm; başı açıktı, saçı neredeyse yere değiyordu. Onlara “Ne yapıyorsunuz?” dedim. “O öldü; onu taşıyıp defnetmek istiyoruz” dediler. Kalbime, onun (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) ölmediği düştü. Onlara “Yüzünü ölü yüzü görmüyorum; işi tahkik edinceye kadar bekleyin” dedim. Ağzına yaklaştım; zayıf bir şekilde nefes aldığını gördüm. Onlara bağırdım ve azmettikleri şeyden menettim. Korku ve kederle uyandım. Bu meseleye ve tekrarlanan tecrübelere dair bildiğimle anladım ki bu, İslâm’da meydana gelen büyük bir olayın misalidir.

Moğolların Bağdat’a yöneldiği haberi gelince, Bağdat’ın alındığı kanaatine vardım; tarihi tespit ettim. Vakada hazır bulunan ehil kişilerden birçoğu geldi ve o gün Bağdat’ın alındığını söylediler. Rüya, tabirinde söylendiği gibi çıktı.

Güvenilirlerden işittiklerimi ve bu meseleyi kendimde ve başkalarında defalarca tecrübe ettiklerimi anlatsaydım söz uzardı. Bu kadarı, dikkat çekmek ve örnek olmak üzere zikredildi. Söylediğimiz sebeple, Allah yolunun sâliklerinden bir topluluğa karışan şeylerden biri de şudur: Onlar, zanlarınca, geçen açıklama üzere Peygamber’i (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) görmüşler, o da onlara bazı işler haber vermiş; fakat işler, haber verildiği gibi vuku bulmamış. Onlara, görülen suretin halini sorup bana anlattıklarında, onu, asıl suretinin haline aykırı buldum; sebebi söyleyip dikkatlerini çektim; sevinip uyandılar.

Bu zikredilen türü defalarca tecrübe ettiğimiz gibi, Peygamber’i (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) asıl suretinde görüp de ona haber verdiğini haber veren kimsenin, o haberinin bozulmadığını ve değişmediğini; bilakis onu açık bir nas olarak bulduğumuzu da tecrübe ettik. Ondan (bu türü) de rivayet ettik —hamd yalnız Allah’a—.

Konevî bundan sonra, misal âleminin sırrından ve insanların uykuda birbirini görme sebebinden uzun ve ince bir söz söyledi ve o rüyanın, münasebetlere göre çeşitli türlere ve ayrı yönlere ayrıldığını açıkladı. Burada, onun sözünden bize gerekenin özeti (şudur):

İnsanların birbiriyle, bu âlemde suretleriyle, yüksek âlemlerde ise nefisleriyle uyanıkken ve uykuda bir araya gelmelerinin en güçlü sebebi, münasebetin ve kendisiyle birlik bulunan şeyin varlığıdır.

Bir araya gelmenin çokluğu ve azlığı, onların eserlerinin güçlülüğüne ve zayıflığına döner. Çünkü münasebet, iki kişi arasında sıfatlar, hâller ve fiiller yönünden sabit olabileceği gibi, yalnız fiiller yönünden de sabit olabilir. Buna mertebedeki ortaklık hükmü eklenirse daha güçlü olur. Bununla birlikte zat yönünden münasebetin sabitliği takdir edilirse iş tamam olur.

Peygamberlerden ve velilerden kâmillerin ruhlarıyla arasında münasebet sabit olan, dilediği zaman uyanıkken ve uykuda onlarla bir araya gelir.

Dedi ki: Bunu, şeyhimizde —yani şeyh-i ekber seyyidim Muhyiddin b. el-Arabî’de (radıyallahu anh)— uzun yıllar gördüm; bir kısmını da başkalarında gördüm.

Şeyhe (radıyallahu anh) gelince; o, peygamberlerden, velilerden ve geçmişlerden dilediğinin ruhuyla üç şekilde bir araya gelmeye muktedirdi:

Dilerse onun ruhaniyetini bu âleme indirir ve onu, dünya hayatındaki unsûrî hissî suretine benzeyen —ondan hiçbir şey eksilmeyen— misalî bir surette cesetlenmiş olarak idrak ederdi.

Dilerse onu uykusunda hazır ederdi.

Dilerse kendi bedeninden sıyrılır ve —o görülen ile bazı felekler arasındaki münasebet hükmünün, onunla diğer felekler ve âlemler arasındaki münasebetlere üstünlüğüne göre— nefsinin mertebesinin o anda ulvî âlemde belirlendiği yerde onunla buluşurdu.

Şeyhimizin (radıyallahu anh) bu muktedir oluşu, nebevî mirasın sıhhatinin alâmetlerindendir. Allah Teâlâ’nın şu sözü buna işarettir:

“Senden önce gönderdiğimiz resûllerimizden sor: Rahmân’dan başka ibadet edilecek ilâhlar kılmış mıyız?” Eğer Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) onlarla bir araya gelmeye muktedir olmasaydı, bu hitabın faydası olmazdı. Bunun gibi şeyin olmasını uzak görüp sefil bir tevile kaçma; senden başkası —vallahi— bunu ve benzerini, bunlardan birçoğundan defalarca görmüştür. (Sadreddin el-Konevî’nin sözü bitti.)

Şeyh-i ekber seyyidim Muhyiddin el-Arabî (radıyallahu anh), el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye’nin dört yüz altmış üçüncü babında şöyle dedi:

Bütün resûlleri ve peygamberleri, hepsini gözle müşahede ettim. Onlardan, cemaat dışında, Âd kavminin kardeşi Hûd ile konuştum. Müminlerin de hepsini —onlardan olanları ve kıyamete kadar olacakları— gözle müşahede ettim. Hak, onları iki farklı zamanda, tek bir düz alanda bana gösterdi. Resûllerden, Muhammed (sallallahu aleyhi ve sellem) dışında, bir toplulukla sohbet ettim ve faydalandım: Halîl İbrâhim’e Kur’an okudum; Îsâ’nın eliyle tövbe ettim; Mûsâ bana keşif ve açıklama ilmini ve gece ile gündüzü çevirme ilmini verdi. Bu bende oluşunca gece gitti, bütün gün boyunca gündüz kaldı; bana güneş batmadı ve doğmadı. Bu keşif, bana Allah’tan, âhirette şekâvette nasibim olmadığını bildirme oldu. Hûd’a (aleyhisselâm) bir mesele sordum; onu bana öğretti; o da bu zamana kadar, bana öğrettiği gibi varlıkta vuku buldu. Resûllerden Muhammed (sallallahu aleyhi ve sellem), İbrâhim, Mûsâ, Îsâ, Hûd ve Dâvûd ile beraber bulundum; kalanlar ise görüştür, sohbet değildir. (Nakil bitti.)

Ârif billâh seyyidim Abdülkerîm el-Cîlî, el-İnsânü’l-Kâmil adlı kitabının altmışıncı babında şöyle dedi:

Bil ki —Allah seni korusun— insân-ı kâmil, varlık feleklerinin başından sonuna kadar üzerinde döndüğü kutbdur. O, varlığın başlangıcından ebedler ebedine kadar birdir. Sonra onun elbiselerde çeşitlenmesi vardır; bir elbise itibarıyla bir isimle anılır, başka bir elbise itibarıyla o isimle anılmaz.

Onun asıl ismi Muhammed’dir; künyesi Ebü’l-Kāsım, vasfı Abdullah, lakabı Şemseddin’dir.

Sonra onun, başka elbiseler itibarıyla isimleri vardır; her zamanda, o zamandaki elbisesine yakışan bir ismi vardır.

Onunla (sallallahu aleyhi ve sellem), şeyhim Şerefeddin İsmâil el-Cebertî’nin suretinde buluştum; ben onun Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) olduğunu biliyordum ve onun şeyh olduğunu da biliyordum. Bu, Zebîd’de 796 yılında şahit olduğum müşahedelerden biridir.

Bu işin sırrı, onun (sallallahu aleyhi ve sellem) her surete bürünmeye muktedir olmasıdır. Edeb sahibi, onu hayatındaki Muhammedî suretiyle görürse onu adıyla çağırır; onu herhangi bir surette görüp de onun Muhammed olduğunu bilirse, onu ancak o suretin adıyla çağırır; sonra o ismi ancak Muhammedî hakikate verir.

Görmüyor musun? O (sallallahu aleyhi ve sellem), Şiblî’nin (radıyallahu anh) suretinde göründüğünde, Şiblî talebesine “Şahit ol ki ben Allah’ın Resûlü’yüm” dedi. Talebe keşif sahibiydi; onu tanıdı ve “Şahit olurum ki sen Allah’ın Resûlü’sün” dedi. Bu, inkâr edilemez bir iştir.

Bu, uyuyanın filanı filanın suretinde görmesi gibidir. Keşfin en aşağı mertebesi, uykuda caiz olanın uyanıkta da caiz olmasıdır.

Fakat uyku ile keşif arasında fark vardır: Muhammed’in (sallallahu aleyhi ve sellem) uykuda görüldüğü suretin adı, uyanıkta Muhammedî hakikate verilmez; çünkü misal âleminde tabir geçerlidir; Muhammedî hakikatten, uyanıkta o suretin hakikatine tabir edilir.

Keşif ise bunun aksinedir; Muhammedî hakikatin, âdemoğullarından bir surette tecelli ettiği sana keşfedilirse, o suretin adını Muhammedî hakikate vermen gerekir. Muhammed’in (sallallahu aleyhi ve sellem) o surete büründüğünü keşif sana verdiği için, o suretin sahibine, Muhammed’e (sallallahu aleyhi ve sellem) gösterdiğin edeple davranman vacip olur. Muhammed’i (sallallahu aleyhi ve sellem) onda müşahede ettikten sonra, ona önceki muamelen gibi muamele etmen caiz olmaz.

Sonra sakın sözümden tenâsüh mezhebine dair bir şey vehmetme; hâşâ, Allah’tan da, Resûlullah’tan da (sallallahu aleyhi ve sellem) muradımın bu olmasından hâşâ. Bilakis Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem), her surete bürünüp bu surete tecelli etme imkânı vardır. Onun sünneti şöyle câri olmuştur: Her zamanda, (o zamanın) en büyüğünün suretine bürünür; onların şanını yükseltmek ve eğriliklerini düzeltmek için. Onlar zahirde onun halifeleridir; o ise bâtında onların hakikatidir. (Cîlî’nin sözü bitti.)

Şeyh Celâleddin es-Süyûtî (radıyallahu anh), Tenvîrü’l-Halek fî imkâni rü’yeti’n-Nebî ve’l-Melek adlı eserinde şöyle dedi:

Hâl ehlinin Peygamber’i (sallallahu aleyhi ve sellem) görmesi hakkında sorular çoğaldı. Asrın, ilimde bir ayağı olmayan bir zümresi bunu inkârda aşırı gidip imkânsız olduğunu iddia ettiler. Bunun üzerine bu risaleyi yazdım. Bunda vârid olan sahih hadisle başlıyoruz:

Buhârî, Müslim ve Ebû Dâvûd, Ebû Hüreyre’den (radıyallahu anh) şunu tahric etti; Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Beni rüyada gören, yakında beni uyanıkken de görecektir; şeytan benim suretime giremez.”

Taberânî, bunun benzerini Mâlik b. Abdullah hadisinden ve Ebû Bekre hadisinden tahric etti.

Dârimî, bunun benzerini Ebû Katâde hadisinden tahric etti.

Âlimler, “yakında beni uyanıkken görecektir” sözü hakkında ihtilaf etmişlerdir.

Bir görüşe göre anlamı, “beni kıyamette görecektir”dir. Buna şöyle itiraz edildi: O zaman tahsisin faydası olmaz; çünkü bütün ümmeti onu kıyamet günü görür —onlardan (dünyada) gören de, görmeyen de—. Bir görüşe göre maksat, onun hayatında kendisine iman edip de, o sırada gaib olduğu için onu görmeyendir; bu, ona, ölümünden önce onu mutlaka uyanıkken göreceğinin müjdesi olur.

Bir topluluk da “zahirine göredir; onu uykuda gören, onu mutlaka uyanıkken baş gözüyle görecektir; bir görüşe göre kalbindeki gözle görecektir” dedi; ikisini de Kādî Ebû Bekir b. el-Arabî nakletmiştir.

Süyûtî, İbn Ebî Cemre’den ve İbnü’l-Hâc’ın el-Medhal’inden geçen bazı şeyleri aktardıktan sonra şöyle dedi:

Kādî Şerefeddin Hibetullah b. Abdürrahîm el-Bârezî, Tevsîku Urâ’l-Îmân adlı kitabında şöyle dedi: Beyhakî, el-İ‘tikād adlı kitabında şöyle der:

Peygamberler, kabzedildikten sonra ruhları kendilerine iade edilmiştir; onlar, şehitler gibi, Rableri katında diridirler. Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem), mirac gecesi onlardan bir topluluğu görmüştür ve haber vermiştir —onun haberi doğrudur—: Salâtımız ona arz edilir, selâmımız ona ulaşır ve Allah Teâlâ toprağa, peygamberlerin etlerini yemeyi haram kılmıştır.

Bârezî dedi ki:

Zamanımızda ve ondan önce, velilerden bir topluluğun, Peygamber’i (sallallahu aleyhi ve sellem) vefatından sonra uyanıkken, diri olarak gördükleri işitilmiştir.

Süyûtî, Şeyh Safiyyüddin b. Ebî Mansûr’dan risalesinde ve Şeyh Afîfüddin el-Yâfiî’den Ravdü’r-Reyâhîn’de, büyük şeyh, şeyhlerin önderi, âriflerin örneği ve zamanının bereketi Ebû Abdullah el-Kureşî’nin —Mısır diyarına büyük kıtlık gelmesi, Şam diyarına yolculuğu ve seyyidimiz İbrâhim el-Halîl’in onu karşılaması— kıssasını, geçen kıssanın sonuna kadar nakletti. Sonra şöyle dedi:

Yâfiî dedi ki: Onun “Halîl beni karşıladı” sözü haktır; bunu ancak, onlara gelen, göklerin ve yerin melekûtunu müşahede ettikleri ve peygamberleri ölü değil diri gördükleri hâlleri bilmeyen cahil inkâr eder. Nitekim Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem), yerde Mûsâ’yı (aleyhisselâm), gökte de kendisini ve bir topluluk peygamberi görmüş ve onlardan hitablar işitmiştir. Peygamberler için mucize olarak caiz olanın, meydan okuma olmaması şartıyla veliler için keramet olarak caiz olduğu sabittir.

Dedi ki: Şeyh Sirâceddin İbnü’l-Mülakkın, Tabakātü’l-Evliyâ’da, Şeyh Halîfe b. Mûsâ en-Nehrmelikî’nin —Nehrmelik, Irak diyarında bir köydür— tercümesinde şöyle dedi:

O, Resûlullah’ı (sallallahu aleyhi ve sellem) uyanıkken ve uykuda çok görürdü. Der ki: Amellerinin çoğu, onun (sallallahu aleyhi ve sellem) bir emriyle alınır —ya uyanıkken ya uykuda—. Onu bir gecede on yedi kez gördü. Bunlardan birinde ona dedi ki: “Ey Halîfe, benden usanma; nice veli beni görememenin hasretiyle öldü. Ey Halîfe, sana, dua edeceğin bir istiğfar öğreteyim mi?” Ve ona öğretti:

“Allah’ım, iyiliklerim Senin bağışından, kötülüklerim Senin kazandandır. Verdiğin nimetle, hükmettiğini cömertçe karşıla ve onu onunla sil. Senin iznin olmadan Sana itaat edilemeyeceği, Senin ilmin olmadan Sana isyan edilemeyeceği açıktır. Allah’ım, Sana isyan ettiğimde, hakkını hafife alarak yahut azabını küçümseyerek isyan etmedim; fakat ilminin geçtiği bir takdir sebebiyle. Tövbe Sana, mağfiret Senin katındadır.”

Şeyh Abdülgaffâr b. Nûh el-Kūsî, et-Tevhîd adlı kitabında —Ahîm’de oturan Şeyh Ebû Yahyâ Ebû Ubeydullah el-Esvânî’nin talebelerinden— şöyle dedi:

O, Resûlullah’ı (sallallahu aleyhi ve sellem) her saat gördüğünü haber verirdi; öyle ki neredeyse bir saat geçmezdi ki ondan haber vermesin.

Yine et-Tevhîd’de şöyle dedi:

Şeyh Ebü’l-Abbâs el-Mürsî’nin Peygamber’le (sallallahu aleyhi ve sellem) bir bağı vardı; onunla konuştuğunda ona cevap verirdi.

Şeyh Tâceddin b. Atâillâh, Letâifü’l-Minen’de şöyle dedi:

Bir adam Şeyh Ebü’l-Abbâs el-Mürsî’ye “Efendim, şu avucunla benimle musafaha et” dedi. O da “Vallahi, bu avucumla Resûlullah’tan (sallallahu aleyhi ve sellem) başkasıyla musafaha etmedim” dedi.

Şeyh Safiyyüddin b. Ebî Mansûr risalesinde ve Şeyh Abdülgaffâr et-Tevhîd’de şöyle dedi:

Şeyh Ebü’l-Hasan el-Vefâî’den şöyle nakledildi: Şeyh Ebü’l-Abbâs et-Tancî bana şunu anlattı: Seyyidim Ahmed er-Rifâî’ye geldim. “Ben senin şeyhin değilim; senin şeyhin Kınâ’daki Abdürrahîm’dir; ona git” dedi. Kınâ’ya yolculuk ettim; Şeyh Abdürrahîm’in yanına girdim. Bana “Resûlullah’ı (sallallahu aleyhi ve sellem) tanıdın mı?” dedi. “Hayır” dedim. “Beytülmakdis’e git; ta ki Resûlullah’ı (sallallahu aleyhi ve sellem) tanıyasın” dedi. Beytülmakdis’e gittim; ayağımı basar basmaz, gök, yer, arş ve kürsî, Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) ile dolu göründü. Şeyhe döndüm. Bana “Resûlullah’ı (sallallahu aleyhi ve sellem) tanıdın mı?” dedi. “Evet” dedim. “Şimdi tarîkin tamam oldu. Kutuplar kutb, evtâd evtâd, veliler veli olmadı; ancak Resûlullah’ı (sallallahu aleyhi ve sellem) tanımakla oldular” dedi.

Şeyh Safiyyüddin şöyle dedi:

Celîl ve büyük şeyh Ebû Abdullah el-Kurtubî’yi —Şeyh el-Kureşî’nin en değerli talebesi— gördüm; ikametinin çoğu Medine-i Nebeviyye’deydi; onun Peygamber’le (sallallahu aleyhi ve sellem) bir bağı ve cevapları vardı. Selâm vermek için (oraya) gittiğinde, o (sallallahu aleyhi ve sellem) onu el-Melikü’l-Kâmil’e bir elçilikle gönderdi; o da Mısır’a gidip (elçiliği) yerine getirdi ve Medine’ye döndü.

Yâfiî, Ravdü’r-Reyâhîn’de şöyle dedi:

Bazıları bana, Kâbe’nin çevresinde melekleri ve peygamberleri gördüğünü; en çok da cuma, pazartesi ve perşembe geceleri gördüğünü haber verdi. Bana peygamberlerden büyük bir topluluk saydı ve her birini, Kâbe’nin çevresinde oturduğu belirli bir yerde gördüğünü; onunla birlikte, ailesinden, akrabalarından ve ashâbından ona tâbi olanların da oturduğunu söyledi. Peygamber’imizin (sallallahu aleyhi ve sellem) başında ise, sayısını ancak Allah’ın bildiği, Allah Teâlâ’nın velilerinden bir halkın toplandığını; diğer peygamberlerin başında (böyle bir kalabalığın) toplanmadığını söyledi.

İbrâhim’in ve çocuklarının, Kâbe kapısının yakınında, bilinen makamının hizasında oturduklarını;

Mûsâ ile bir topluluk peygamberin iki Yemânî rükün arasında;

Îsâ ile yanındaki bir topluluğun Hacer (taşı) tarafında;

Peygamber’imizi de (sallallahu aleyhi ve sellem) Yemânî rüknün yanında, ehl-i beyti, ashâbı ve ümmetinin velileriyle otururken gördüğünü söyledi.

Bazı velilerden şu da nakledilir: Bir fakihin meclisinde bulundu; o fakih bir hadis rivayet etti. Veli ona “Bu bâtıldır” dedi. Fakih “Bunu nereden biliyorsun?” dedi. (Veli) “Şu Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) başının üstünde duruyor ve ‘Ben bu hadisi söylemedim’ diyor” dedi.

Süyûtî, (bu hikâyeleri) zikrettikten sonra şöyle dedi:

Bazı mecmualarda, seyyidim Ahmed er-Rifâî’nin, şerefli nebevî hücrenin karşısında durunca şunları okuduğu geçer:

“Uzaklık hâlinde ruhumu gönderiyordum; o, benim vekilim olarak benim yerime toprağı öpüyor.”

“Şimdi ise bedenlerin sırası geldi; hazır bulundum. Uzat sağ elini ki dudaklarım ona ersin.”

Bunun üzerine şerefli el kabirden çıktı; o da onu öptü.

Dedi ki: Bu hikâyeyi rivayet eden ekledi: Onu, orada bulunan herkes gördü.

Onun şerefli zatını, cismi ve ruhuyla görmek imkânsız değildir; çünkü o (sallallahu aleyhi ve sellem) ve diğer peygamberler diridir; kabzedildikten sonra ruhları kendilerine iade edilmiş, kabirlerinden çıkıp ulvî ve süflî melekûtta tasarruf etmelerine izin verilmiştir.

Beyhakî, peygamberlerin hayatı hakkında bir cüz telif etmiş ve Delâilü’n-Nübüvve’de şöyle demiştir:

Peygamberler, Rableri katında, şehitler gibi diridir.

Üstâd Ebû Mansûr Abdülkāhir b. Tâhir el-Bağdâdî şöyle dedi:

Muhakkik kelamcılarımızın görüşü şudur: Peygamber’imiz (sallallahu aleyhi ve sellem) vefatından sonra diridir; ümmetinin itaatiyle sevinir, âsilerin isyanıyla üzülür; ümmetinden kendisine salavat getirenlerin salavatı ona ulaşır. Peygamberler çürümez, toprak onlardan bir şey yemez. Mûsâ kendi zamanında ölmüştür; Peygamber’imiz (sallallahu aleyhi ve sellem) onu dördüncü gökte gördüğünü, Âdem’i ve İbrâhim’i de gördüğünü haber vermiştir. Bu asıl bizde sahih olunca deriz ki: Peygamber’imiz (sallallahu aleyhi ve sellem) vefatından sonra diri olmuştur ve nübüvveti üzeredir. (Nakil bitti.)

Kurtubî, et-Tezkire’de, saika hadisi hakkında, şeyhinden naklen şöyle dedi:

Ölüm, salt yokluk değildir; bir hâlden bir hâle geçiştir.

Buna şu delâlet eder: Şehitler, öldürülüp öldükten sonra diridirler; rızıklandırılırlar, sevinçli ve müjdeli olurlar. Bu, dünyadaki dirilerin sıfatıdır. Bu, şehitlerde olunca, peygamberler buna daha lâyık ve önceliklidir. Toprağın peygamberlerin cesetlerini yemediği ve onun (sallallahu aleyhi ve sellem) isrâ gecesi peygamberlerle Beytülmakdis’te ve gökte buluştuğu, Mûsâ’yı kabrinde ayakta namaz kılarken gördüğü ve kendisine selâm veren herkese selâmı iade ettiğini haber verdiği sahih olmuştur. Bütün bunlardan, peygamberlerin ölümünün, ancak —diri oldukları hâlde— bizim onları idrak edemeyecek şekilde bizden gizlenmelerine döndüğü kesin olarak anlaşılır. Meleklerin hayatı da böyledir; onlar diri olarak vardır; onları ancak Allah Teâlâ’nın bir kerametle tahsis ettiği kimse görür. (Nakil bitti.)

Ebû Ya‘lâ Müsned’inde ve Beyhakî Hayâtü’l-Enbiyâ’da, Enes’ten, Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle dediğini tahric etmiştir: “Peygamberler kabirlerinde diridir, namaz kılarlar.”

Beyhakî, Enes’ten, Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle dediğini tahric etmiştir: “Peygamberler kırk geceden sonra (kabirde) bırakılmazlar; fakat sûr üfürülünceye kadar Allah Teâlâ’nın huzurunda namaz kılarlar.”

Süfyân es-Sevrî, el-Câmi‘de şöyle rivayet etti: Bir şeyhimiz, Saîd b. el-Müseyyeb’den şöyle dedi: “Bir peygamber, kabrinde kırk geceden fazla kalmaz; sonra yükseltilir.”

Beyhakî dedi ki: Buna göre onlar, diğer diriler gibi olur; Allah Teâlâ’nın onları indirdiği yerde bulunurlar.

Abdürrezzâk, Musannef’inde, en-Nûrî’den, o Ebü’l-Mikdâd’dan, o Saîd b. el-Müseyyeb’den şöyle rivayet etti: “Bir peygamber, yerde kırk günden fazla kalmaz.” Ebü’l-Mikdâd, Sâbit b. Hürmüz el-Kûfî’dir; sâlih bir şeyhtir.

İbn Hayyân Tarih’inde, Taberânî el-Kebîr’de ve Ebû Nuaym el-Hilye’de, Enes’ten şunu tahric etmiştir; Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Hiçbir peygamber yoktur ki ölüp de kabrinde kırk sabah kalsın.”

İmâmü’l-Haremeyn en-Nihâye’de, sonra Râfiî eş-Şerh’te şöyle dedi: Rivayet edilir ki Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Ben, Rabbimin beni üçten sonra kabrimde bırakmasından daha şerefliyim.”

İmâmü’l-Haremeyn (şunu) ekledi: “...iki günden fazla.”

Ebü’l-Hasan b. ez-Zâgûnî el-Hanbelî, bazı eserlerinde şu hadisi zikretti: “Allah, bir peygamberi kabrinde yarım günden fazla bırakmaz.”

İmam Bedreddin b. es-Sâhib, Tezkire’sinde şöyle dedi: Onun (sallallahu aleyhi ve sellem) ölümünden sonra berzahtaki hayatı hakkında bölüm:

Buna, şeyhlerin açık ifadeleri ve işaretleri delâlet etmiştir. Kur’an’dan, Allah Teâlâ’nın şu sözü (delildir): “Allah yolunda öldürülenleri ölü sanma; bilakis onlar Rableri katında diridirler, rızıklandırılırlar.”

Bu hâl, yani ölümden sonra berzahtaki hayat, ölülerin tek tek şehitlerinde hâsıldır. Onların hâli, bu mertebeye sahip olmayanlardan —özellikle berzahta— daha yüksek ve faziletlidir. Ümmetten hiçbirinin mertebesi, Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) mertebesinden yüksek olamaz; bilakis onlara bu mertebe, ancak onun tezkiyesi ve ona tâbi olmalarıyla hâsıl olmuştur. Ayrıca onlar bu mertebeyi şehâdetle hak ettiler; şehâdet ise Peygamber’de (sallallahu aleyhi ve sellem) en tam şekliyle vardır.

O (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) şöyle buyurdu: “İsrâ gecesi, kızıl kum tepesinin yanında Mûsâ’ya uğradım; o, kabrinde ayakta namaz kılıyordu.” Bu, Mûsâ’nın hayatını ispatta sahihtir; çünkü onu namazla ve ayakta oluşuyla vasıflandırmıştır. Bunun gibi bir vasıf, ruhla vasıflanmaz; ancak cesetle vasıflanır. Kabre tahsis etmesi ise (ayrı bir noktadır); zira hiç kimse, peygamberlerin ruhlarının cesetlerle birlikte kabirde hapsedildiğini söylememiştir; şehitlerin ve müminlerin ruhları cennettedir. İbn Abbâs hadisinde (şöyle geçer): “Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) ile Mekke ile Medine arasında yol aldık. Bir vadiye uğradık. (O) ‘Bu hangi vadidir?’ dedi; ‘Ezrak vadisidir’ dedik. ‘Sanki Mûsâ’yı görüyorum; iki parmağını kulaklarına koymuş, Allah Teâlâ’ya telbiye ile yakarıyor, bu vadiden geçiyor’ dedi.”

“Sonra yol aldık; bir tepeye geldik. ‘Sanki Yûnus’u görüyorum; kızıl bir deve üzerinde, üzerinde yün cübbe, telbiye getirerek bu vadiden geçiyor’ dedi.”

Burada şöyle soruldu: Onlar ölü ve âhirette oldukları hâlde, haccı ve telbiyeleri nasıl zikredildi? Âhiret amel yurdu değildir.

Şöyle cevap verildi: Şehitler Rableri katında diridir, rızıklandırılırlar; haccetmeleri, namaz kılmaları ve güçlerinin yettiğince yakınlaşmaları uzak değildir. Onlar âhirette olsalar da, bu dünya —amel yurdu— var oldukça (amel ederler); bu dünya yok olup ardından ceza yurdu olan âhiret gelince amel kesilir.

Bu, Kādî İyâz’ın (radıyallahu anh) lafzıdır.

Kādî İyâz, onların cesetleriyle haccedip kabirlerinden ayrıldıklarını söylüyorsa, Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) kabrinden ayrılması nasıl garipsenir?

Bütün bu nakillerin ve hadislerin toplamından şu sonuç çıkar: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem), cismi ve ruhuyla diridir; yeryüzünün bölgelerinde, melekûtta dilediği yerde tasarruf eder ve gider; vefatından önceki heybeti üzeredir; ondan hiçbir şey değişmemiştir; meleklerin diri oldukları hâlde gözlerden gizlendiği gibi, o da gözlerden gizlenmiştir. Allah, kendisini görmekle ikram etmek istediği kimseden perdeyi kaldırınca, onu üzerinde bulunduğu heybetiyle görür; buna engel yoktur ve misal görmekle tahsise gerek yoktur. (Süyûtî’nin Tenvîrü’l-Halek’teki sözü bitti; onu, ondan nakledenlerden naklettim.)

İmam Kastallânî, el-Mevâhibü’l-Ledünniyye’de —çoğu Süyûtî ve başkalarının sözünde geçen uzun bir sözden sonra— şöyle dedi:

Şeyh İbn Ebî Mansûr risalesinde şöyle dedi:

Denir ki Şeyh Ebü’l-Abbâs el-Kastallânî, bir defasında Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) yanına girdi; Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) ona “Allah elinden tutsun ey Ahmed” dedi.

Ebü’s-Suûd’dan şöyle nakledilir: “Şeyhim Ebü’l-Abbâs’ı ve Mısır sâlihlerinden başkalarını ziyaret ederdim. (Ziyaret) kesilip de (kendimle) meşgul olunca ve (bana kapılar) açılınca, Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) başka şeyhim kalmadı. Onu, evliyanın velâyet berâtlarını yazarken buldum.” Dedi ki: “Kardeşim Muhammed için de onlarla birlikte bir berât yazdı. Dedim ki: Ey Allah’ın Resûlü, kardeşim için yazdığın gibi benim için de yazmayacak mısın? Dedi ki: ‘Kumhâr (tarikatçı) mı olmak istiyorsun?’ —bu Endülüsçe bir kelimedir, yani tarîkat ehli—. Ondan anlaşıldı ki ona bundan başka bir makam vardır.

Sonra el-Mevâhib’de, Gazzâlî’nin el-Munkız mine’d-Dalâl’deki ifadesini ve seyyidim Ali Vefâ’nın Peygamber’i (sallallahu aleyhi ve sellem) uyanıkken gördüğünü naklettikten sonra şöyle dedi:

Şeyh Tâceddin b. Atâillâh’ın, Letâifü’l-Minen’de, Şeyh Ebü’l-Abbâs el-Mürsî’den naklettiğine gelince: O, Ramazan’ın yirmi yedinci cuma gecesinde Şeyh Ebü’l-Hasan eş-Şâzelî ile Kayravân’daydı; onunla camiye gitti... hikâye, onun şu sözüne kadar:

Resûlullah’ı (sallallahu aleyhi ve sellem) gördüm; şöyle diyordu: “Ey Ali, elbiseni kirden temizle ki her nefeste Allah’ın mededine eresin... (sonuna kadar)”. Bunun uykuda olması muhtemeldir.

Şeyh Kutbeddin el-Kastallânî’nin şu sözü de böyledir:

Medine-i Şerîfe’de Ebû Abdullah Muhammed b. Ömer b. Yûsuf el-Kurtubî’den ders okuyordum. Genç yaşta olduğum bir gün, halvet vaktinde yanına geldim. Çıkıp bana “Seni bu edeple kim edeplendirdi?” dedi ve beni azarladı. (O) dedi ki: Gönlüm kırık gittim; mescide girdim, Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) kabrinin yanına oturdum. Ben o hâlde otururken, şeyh çıkageldi ve “Kalk; senin için, geri çevrilmeyecek bir şefaatçi geldi” dedi.

Bunun benzerini Sühreverdî, Avârifü’l-Maârif’te, Şeyh Abdülkādir el-Kîlânî’den nakletmiştir; o şöyle dedi: “Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) bana ‘evlen’ demedikçe evlenmedim.” (Nakil bitti.)

İmam Şa‘rânî, el-Minenü’l-Kübrâ adlı kitabının girişinde şöyle dedi:

Seyyidim Ali el-Havvâs (rahimehullah) şöyle derdi: Kulun, ârifler yolunda yürümeye başlaması, iki yurdun nimetlerine karşı zâhid olmadıkça ve Allah Teâlâ ile O’nun kâmil vârislerinden başka sevgilisi bulunmadıkça sahih olmaz.

Yine derdi: Bu yolumu seyyidim İbrâhim el-Metbûlî’den, o da Resûlullah’tan (sallallahu aleyhi ve sellem) aldı.

Bazen de derdi: Bu yolumu babamız İbrâhim el-Halîl’den (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) aldım.

Bunda çelişki yoktur; çünkü Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem), güzel ahlâkta İbrâhim’in (aleyhisselâm) milletine uymakla emrolunmuştur; gerçi İbrâhim’in (aleyhisselâm) ahlâkı asaleten Muhammed’e (sallallahu aleyhi ve sellem) aittir; çünkü o, bütün peygamberlerin peygamberidir.

Velilerin Resûlullah’tan (sallallahu aleyhi ve sellem) almasının şekli şudur: Ruhları, Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) ile uyanıkken ve yüz yüze, ruhları yönünden —cisimleri yönünden değil— bir araya gelir. Onların onunla (sallallahu aleyhi ve sellem) buluşması, sahâbenin buluşması gibi değildir. Anla.

Seyyidim Ebü’l-Abbâs el-Mürsî (rahimehullah) şöyle derdi: Fakirin makamı, Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) ile bir araya gelip, talebenin şeyhine danıştığı gibi ona işlerini danışmadıkça tamam olmaz.

Dedi ki: Bize ulaştığına göre, seyyidim Muhammed el-Gumrî, Mısır’daki camisini yaparken, bir vasıtayla Resûlullah’tan (sallallahu aleyhi ve sellem) izin istedi; o da “Yap ve Allah’a tevekkül et” dedi.

Bilemiyorum; bu, kemâlden önce miydi, yoksa Resûlullah’tan (sallallahu aleyhi ve sellem) hayâsından dolayı vasıtayla mı izin istedi? Bu, onun makamına yakışandır; çünkü o, kemâliyle meşhurdu.

Seyyidim Yâkūt el-Arşî (rahimehullah) şöyle derdi: Kim, Resûlullah’tan (sallallahu aleyhi ve sellem) edep ve ilim aldığını iddia ederse, ona, olanın keyfiyetini sorun. “Doğuyu ve batıyı dolduran bir nur gördüm; o nurdan bir sesin —zahirimde ve bâtınımda, hiçbir yöne özgü olmadan— bana ‘Peygamberimin ve resûlümün sana emrettiğini dinle’ dediğini işittim” derse, onu doğrulayın; yoksa o, iftiracı ve yalancıdır. (Nakil bitti.)

Böylece bilinir ki, Resûlullah’tan (sallallahu aleyhi ve sellem) vasıtasız almak makamı, herkesin erişemeyeceği aziz bir makamdır.

Seyyidim Ali el-Mersafî’nin (rahimehullah) şöyle dediğini işittim: Fakir ile, Resûlullah’tan (sallallahu aleyhi ve sellem) vasıtasız almak makamı arasında iki yüz kırk yedi bin dokuz yüz doksan dokuz makam vardır; bunların asılları yüz bin, özelleri bin makamdır. Bu makamların hepsini katetmeyen için, sözü edilen alış sahih olmaz.

Seyyidim İbrâhim el-Metbûlî (rahimehullah) şöyle derdi: Biz, dünyada, Resûlullah’tan (sallallahu aleyhi ve sellem) başka şeyhi olmayan beş kişiyiz: el-Cü‘aydî —yani kendisi—, Şeyh Ebû Medyen, Şeyh Abdürrahîm el-Kınâvî, Şeyh Ebü’s-Suûd b. Ebi’l-Aşâir ve Şeyh Ebü’l-Hasan eş-Şâzelî (radıyallahu anhüm ecmaîn).

İmam Şa‘rânî bundan sonra şöyle dedi:

Bil ki kardeşim, Mısır’da, zahir fakirler içinde, yolunda senedi Resûlullah’a (sallallahu aleyhi ve sellem) benden daha yakın birini bilmiyorum. Çünkü bu yolda benimle Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) arasında yalnız iki adam vardır: seyyidim Ali el-Havvâs ve seyyidim İbrâhim el-Metbûlî. Öyleyse bu kitapta, o ikisinden alınmış olarak zikredilen kâmillerin bütün ahlâkı, Resûlullah’tan (sallallahu aleyhi ve sellem) açıkça veya işaretle alınmıştır —seyyidim Ali el-Havvâs’ın (rahimehullah) bana haber verdiği gibi—. Şeyh Ebü’l-Fazl el-Ahmedî de bana, seyyidim Ali’nin, Resûlullah’tan (sallallahu aleyhi ve sellem) vasıtasız almaya başlamadan ölmediğini haber verdi. Öyleyse bu yönden benimle Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) arasında tek bir adam vardır.

Bu iş, musafahadaki senedime benzer; ben Şeyh İbrâhim el-Kayravânî ile musafaha ettim; o Mekke’de Şerîf es-Sâvî ile musafaha etti; o da Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) musafaha ettiği cinlerden bazılarıyla musafaha etti. Öyleyse benimle Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) arasında üç adam vardır.

Sonra o (radıyallahu anh), o kitabın beşinci babında şöyle dedi:

Allah Tebâreke ve Teâlâ’nın bana lütfettiklerinden biri de, Resûlullah’a (sallallahu aleyhi ve sellem) yakınlığımın şiddeti ve çoğu zaman benimle onun şerefli kabri arasındaki mesafenin katlanmasıdır; öyle ki, Mısır’da otururken bazen elimi onun maksûresine koyar, onunla —bir insanın oturduğu kimseyle konuştuğu gibi— konuşurum.

Bu iş ancak zevk ile idrak edilir; onu müşahede etmeyen belki inkâr eder. İnsan kalbine tâbidir; kalp de cisme tâbidir. Seyyid Îsâ’nın (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm) sözünde (şöyle geçer): “İnsanın kalbi, malının olduğu yerdedir. Öyleyse mallarınızı göğe koyun ki kalpleriniz gökte olsun.” Yani onları sadaka olarak verin; göğe yükselsinler; sevabını orada görürsünüz.

Seyyidim Şeyh Ebü’l-Abbâs el-Mürsî (radıyallahu anh) şöyle derdi: Firdevs cenneti benden bir göz kırpması kadar perdelenmiş olsaydı, yahut Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) bir göz kırpması kadar perdelenmiş olsaydı, yahut bir yıl Arafat’ta vakfeyi kaçırsaydım, kendimi erkeklerden saymazdım. (Nakil bitti.)

Şa‘rânî şöyle dedi:

Öyleyse kardeşim, fakirlerin böyle iddialarını teslim et; şeriatın açıkça yasakladığı dışında onları inkâr etme. Çünkü onlar, “kim onların makamlarından bir şeyi inkâr ederse, ona ulaşmaktan mahrum olur” üzerinde icmâ etmişlerdir. Bunu anla. Hamd âlemlerin Rabbi Allah’a mahsustur.

O (radıyallahu anh), el-Mîzânü’l-Kübrâ adlı kitabının girişinde şöyle dedi:

Seyyidim Ali el-Havvâs (rahimehullah) şöyle derdi: Keşif ehlinin tamamı katında, müçtehid imamların sözlerinden hiçbirinin şeriattan çıkması asla sahih değildir.

Onların şeriattan çıkması nasıl sahih olur? Onlar, sözlerinin dayanağı olan kitap, sünnet ve sahâbe sözlerine vâkıftırlar; ayrıca sahih keşif ve içlerinden birinin ruhunun Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) ruhuyla buluşup, delillerden duraksadıkları her şeyi ona —“Ey Allah’ın Resûlü, bu senin sözün müdür?” diye— keşif ehli katında bilinen şartlarla, uyanıkken ve yüz yüze sormaları vardır. Aynı şekilde, kitap ve sünnetten anladıkları her şeyi, kitaplarına geçirip Allah Teâlâ’ya onunla din bağlamadan önce ona sorarlar ve “Ey Allah’ın Resûlü, şu âyetten şöyle anladık; senin falan hadisteki sözünden de şöyle anladık; buna razı olur musun, olmaz mısın?” derler; onun sözü ve işareti gereğince amel ederlerdi.

Müçtehid imamların keşfinden ve onların Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) ile ruhları yönünden buluşmasından zikrettiğimizde duraksayana deriz ki: Bu, kesinlikle velilerin kerametlerinden biridir. Müçtehid imamlar veli değilse, yeryüzünde asla veli yoktur.

Makamca müçtehid imamlardan aşağı olan birçok veliden, Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) ile çokça buluştukları meşhur olmuştur ve çağlarının ehli onları bunda doğrulamıştır: Seyyidim Abdürrahîm el-Kınâvî, seyyidim Şeyh Ebû Medyen el-Mağribî, seyyidim Ebü’s-Suûd b. Ebi’l-Aşâir, seyyidim Şeyh İbrâhim ed-Desûkî, seyyidim Şeyh Ebü’l-Hasan eş-Şâzelî, seyyidim Şeyh Ebü’l-Abbâs el-Mürsî, seyyidim Şeyh İbrâhim el-Metbûlî, seyyidim Şeyh Celâleddin es-Süyûtî, seyyidim Şeyh Ahmed ez-Zevâvî el-Buhayrî ve Tabakātü’l-Evliyâ adlı kitabımızda zikrettiğimiz bir topluluk gibi.